Qazaqstanda jana Konstitusiya jobasy talqylanuda. Konstitusiyalyq reforma jónindegi talqylau 2025 jylghy qyrkýiek aiynda, Memleket basshysynyng joldauynan keyin bastaldy. Alty ay boyy elding negizgi zanyn reformalau sarapshylar qauymdastyghy, sayasy partiyalar, ýkimettik emes úiymdar jәne azamattardyng qatysuymen, ashyq әri inkluzivti ýderis retinde jýzege asyryldy.

Parlamenttik reforma jónindegi júmys toby men Konstitusiyalyq komissiya qyzmeti júmysynyng nәtiyjesi retinde 30 qantarda úsynylghan jәne jalpyúlttyq talqylau ýshin jariyalanghan jana Konstitusiya jobasy әzirlendi.

Osy orayda jana Konstitusiya jobasyna qatysty qoghamdyq pikirdi zerdeleu erekshe qyzyghushylyq tudyrady.

Áleumettik zertteu nәtiyjeleri kórsetkendey, qazaqstandyqtar Konstitusiyalyq komissiyanyng júmysy turaly jalpy habardar, negizgi aqparat kózderine qol jetkize alady jәne jana Konstitusiya jobasynyng basty erejeleri men jana engizilimdermen belgili bir dengeyde tanys. Azamattardyng eleuli bóligi prosesting barysyn qadaghalap qana qoymay, jana Konstitusiyany qabyldaudyng el ýshin de, ózderi ýshin de yqtimal saldaryn optimistik túrghyda qabyldaydy.

Konstitusiyalyq komissiyanyng qyzmeti qarapayym azamattar arasynda belgili bir qyzyghushylyq tudyryp otyr. Telefon arqyly jýrgizilgen әleumettik zertteu derekterine sәikes, respondentterding 38,6%-y Komissiyanyng júmysyn belgili bir dengeyde qadaghalaydy: saualnamagha qatysqandardyng әrbir toghyzynshysy (10,8%) ony múqiyat qadaghalaydy, al taghy 27,8%-y anda-sanda.

Konstitusiyalyq komissiyanyng qyzmeti turaly negizgi aqparat kózderi – internet pen әleumettik jeliler, sonyng ishinde otyrystardyng onlayn-translyasiyalary. Atap aitqanda, әleumettik jelilerdegi jazbalardy 37,3%, internet-BAQ-ty 29,1%, әleumettik jelilerdegi qysqa beynebayandardy 28,7% respondent atady. Internetpen qatar, teledidar janalyqtary da azamattar arasynda joghary senim dengeyin saqtap otyr (32,6%). Konstitusiyalyq komissiyanyng qyzmeti halyq ýshin aitarlyqtay manyzdy: is jýzinde әrbir onynshy respondent onyng júmysyn dostary men tanystarymen talqylaytynyn aitqan.

Zertteu nәtiyjeleri azamattardyng aitarlyqtay bóligi jana Konstitusiya jobasy turaly belgili bir dengeyde habardar ekenin kórsetedi: shamamen 30%-y onyng mәtinimen tanys (22,5% – ishinara, 7,5% – tolyq mәtinin oqyghan). Taghy 42,9% jana Konstitusiya jobasy turaly estigenimen, onyng mazmúnymen tanys emes. Joba jariyalanghannan keyin birden birneshe kýn ishinde jýrgizilgen saualnama ýshin búl – aitarlyqtay joghary kórsetkishter.

Azamattar jana Konstitusiya jobasyndaghy eng manyzdy normalar men erejeler retinde jeke ómirge qol súqpaushylyq pen derbes derekterdi qorghaudy (39%), bilim beru men tәrbiyening zayyrly sipatyn (33%), ghylym men innovasiyalargha erekshe kónil bóludi (30,3%) atap ótti. Sonymen qatar, zang men tәrtip, ekologiyalyq jauapkershilik, adamgha baghdarlanu siyaqty qúndylyqtyq baghdarlar (23,9%), ólim jazasyna tyiym salu jәne ómir sýru qúqyghyn qorghau (22,9%), sonday-aq din men memleketting naqty bólinui (21,2%) de manyzdy dep tanyldy.

Saualnamagha qatysqan azamattardyng qabyldauynda jana Konstitusiya jobasynyng preambulasynda kórinis tapqan eng manyzdy erejeler el ishindegi jәne halyqaralyq dengeydegi birlik, beybit jәne ýilesimdi ómir sýru qúndylyqtarymen baylanysty. Atap aitqanda, respondentterding 31,8%-y Qazaqstan halqynyng birligin nyghaytudy, 30,8%-y barlyq eldermen beybitshilik pen dostyqqa úmtylysty, 30,4%-y tabighatqa úqypty qaraugha shaqyrudy manyzdy dep atap ótti. Sonymen qatar, preambulada kórinis tapqan asa manyzdy bes qúndylyqtyng qataryna azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtarynyng myzghymastyghy (23,5%) jәne bolashaq úrpaq aldyndaghy joghary jauapkershilikti sezinu (20,4%) de endi.

Azamattardyng basym kópshiligi (78,3%) jana Konstitusiyada kórsetilgen din men memleketting naqty bólinui turaly úsynys arqyly kórinis tapqan zayyrlylyq qaghidatyn qoldaydy. Respondentterding 45,3%-y búl normany tolyq qoldaytynyn, taghy 33%-y kóbine qoldaytynyn aitty. Al әrbir besinshi saualnamagha qatysushy (20,7%) búl normany belgili bir dengeyde qoldamaytynyn bildirdi.

Jana Konstitusiya jobasynyng negizgi iydeyalarynyng biri – adam kapitalynyn, bilimnin, ghylym men innovasiyanyng damuyn memleketting strategiyalyq baghyty retinde bekitu – halyq tarapynan keng qoldau tapty: azamattardyng 86,3%-y búl qúndylyqtyng Konstitusiyada bekitiluin qoldaydy. Búl iydeyany qoldaushylar sany ony qoldamaghandardan 7 ese kóp (12,2%).

Jalpy alghanda, el halqy jana Konstitusiyany qabyldaudyng ózi ýshin yqtimal saldaryn optimistik túrghyda baghalaydy: respondentterding 65,3%-y búl ózgerister olardyng azamat retindegi qúqyqtary men mýmkindikterine ong әser etedi dep esepteydi. Al 8,7%-y reformalardyng keri әser etui mýmkin dep alandaydy. Taghy 24% azamat engiziletin ózgerister ózderine eshqanday әser etpeydi dep sanaydy.

Konstitusiyalyq reformany qabyldau jalpy ong baghalanyp otyr jәne ony qoldau dengeyi aitarlyqtay joghary: saualnamagha qatysqan azamattardyng basym kópshiligi (84,7%) Preziydent úsynghan Konstitusiyalyq reformany jәne jana Konstitusiya jobasyn qoldaytynyn mәlimdedi. Búl kórsetkish ony tolyq qoldaytyndardy (35,2%) jәne azdau senimdilikpen qoldaytyndardy da (49,5%) qamtidy. Qoldau bildirmegen azamattardyng jalpy ýlesi 13,5%-dy qúraydy (5,3% – mýldem qoldamaydy, 8,2% – kóbine qoldamaydy).

Jalpy alghanda, alynghan derekter konstitusiyalyq reformanyng maqsattary men mazmúnyna qatysty qoghamdyq týsinikting qalyptasqanyn, sonday-aq azamattardyng aqparattanu dengeyi men Negizgi zang jobasyn talqylaugha qatysuynyng jetkilikti joghary ekenin kórsetedi.

Telefondik saualnama 2026 jylghy 1–5 aqpan aralyghynda jýrgizildi. Zertteuge 17 oblys jәne respublikalyq manyzy bar ýsh qaladan – Astana, Almaty jәne Shymkentten – 18 jastan asqan 1 200 respondent qatysty.

Abai.kz