Býgin Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng qatysuymen Ýkimetting keneytilgen otyrysy ótti.

Onda Premier-ministr Oljas Bektenov elimizding 2025 jylghy әleumettik-ekonomikalyq damu kórsetkishteri men Ýkimetting biylgha arnalghan jospary turaly bayandama jasady. Al Sifrlandyru ýderisi jәne jasandy intellektini engizu mәselesine Premier-ministrding orynbasary – Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministri Jaslan Mәdiyev toqtaldy. Últtyq bank tóraghasy Timur Sýleymenov aqsha-nesie sayasaty jәne inflyasiyany tómendetu sharalary turaly esep berdi.

Biz Preziydent Toqaev toqtalghan mәselelerdi toptap úsynamyz...

Qasym-Jomart TOQAEV, Qazaqstan Respublikasynyng Preziydenti:

Jana Konstitusiya Qazaqstandy tyng qarqynmen órkendetuge jol ashady!

– Biz el taghdyryna әser etetin auqymdy ózgeristerdi jýzege asyryp jatyrmyz. Qyzylordada ótken Últtyq qúryltay otyrysynda konstitusiyalyq reformanyng manyzdy tústary turaly aitqanymdy bilesizder. Qoghamda keshe ghana emes, jarty jyldan beri Konstitusiyagha qatysty jan-jaqty pikir almasu jýrip jatyr. Barlyq úsynysty jýielep, saralau ýshin 130 adamnan túratyn Konstitusiyalyq komissiya qúryldy. Búl – auqymy jaghynan da, kәsiby dengeyi túrghysynan alyp qarasaq ta, elimiz ýshin tendesi joq komissiya. Osy joly Komissiya qúramynda shetel mamandary joq, - dedi.

– Jalpy, byltyr qazan aiynan bastap azamattargha óz pikirin bildiruge tolyq mýmkindik berildi. Sol uaqyttan beri eGov jәne eOtinish memlekettik sifrlyq platformalary arqyly birneshe myng úsynys kelip týsti. Komissiya ótinishting bәrin múqiyat qarap, qorytyp, tiyisti týzetulerdi әzirledi. Konstitusiyalyq komissiyanyng júmysy barynsha ashyq jýrgizildi. Múny aityp ótu manyzdy. Sebebi elimizdegi reformalar búryn-sondy eshqashan dәl osylay jan-jaqty talqylanyp, tikeley efir arqyly júrtshylyqtyng nazaryna úsynylmaghan. Biz «Halyq ýnine qúlaq asatyn memleket» retinde sifrlyq platformalardy keninen qoldandyq. Konstitusiyalyq reformagha baylanysty azamattarmen baylanys jelileri tiyimdi júmys istedi. Sonyng arqasynda shyn mәninde jalpyúlttyq auqymdaghy talqylau boldy desek, dúrys bolar. Búl – Ádiletti Qazaqstan qúrylysynyng aiqyn kórinisi, - dedi.

– Osyghan deyin Konstitusiyalyq komissiyanyng on otyrysy ótti. Komissiya mýsheleri týzetulerding asa kóptigin eskere otyryp, ortaq payymgha keldi. «Ata Zangha jekelegen ózgeris engizu jetkiliksiz, qazirgi jaghdayda jana Konstitusiya qabyldaghan jón» degen baylam jasady. Soghan sәikes qantar aiynda jana Konstitusiyanyng alghashqy núsqasy jariyalandy. Búl bastama qoghamnyng airyqsha nazaryn audardy. Men múny óte jaqsy ýrdis dep sanaymyn. Azamattarymyz Konstitusiya jobasynyng týrli baptaryn qyzu talqylap jatyr. Qoghamnyng sayasy mәdeniyeti jәne belsendiligi artyp keledi. Búl – mening sayasy baghdarymda kórsetilgen negizgi mindetterding biri. Elimiz ýshin «Ártýrli kózqaras – birtútas últ» jәne «pluralizmge – ashyqpyz, ekstremizmnen – qashyqpyz» qaghidattary óte manyzdy. Sol arqyly qoghamdyq dialogting damuyna, elimizding ýzdiksiz algha basuyna jol ashylady. Qazirding ózinde bir nәrseni kýmәnsiz aitugha bolady: júrtshylyq nazaryna mýlde jana qújat úsynylyp otyr. Búl qújat memleketimiz damudyng danghyl jolyna týskenin, yaghny sapalyq túrghydan jana dengeyge kóterilgenin kórsetedi, - dedi.

– Jana Konstitusiya jobasyna engen normalar Qazaqstannyng sayasy jýiesining damu qisyny men birizdiligin bekitedi. Ol, eng aldymen, «Kýshti Preziydent – yqpaldy Parlament – esep beretin Ýkimet» tújyrymdamasyna negizdeledi. Songhy jyldardaghy sayasy reformalargha keninen qarasaq, Qazaqstan superpreziydenttik biylik formasynan týbegeyli bas tartyp, bedeldi әri yqpaldy Parlamenti bar preziydenttik respublika ýlgisine kóshkenine kóz jetkizuge bolady. Úsynylyp otyrghan ózgerister – osy ýderisting zandy jalghasy. Songhy jyldardaghy sayasy janghyrtular, sonyng ishinde 2022 jylghy konstitusiyalyq reforma memleketimizding konstitusiyalyq negizin tolyq qayta qúru qajet ekenin kórsetedi. Shyn mәninde, búl – memleketti basqarudyng jana jýiesin qalyptastyru degen sóz. Úsynylghan týzetuler biylik qúzyretterin qayta bóluge, tejemelik jәne tepe-tendik jýiesindegi tengerimdi kýsheytuge, eng bastysy, barlyq sayasy instituttardyng tiyimdiligi men ornyqtylyghyn jaqsartugha mýmkindik beredi. Jana Konstitusiya jobasynda «adam memleket ýshin emes, memleket adam ýshin» qaghidaty aiqyndala týsti. Biz 2019 jyldan beri dәiekti týrde osy jolmen jýrip kelemiz, - dedi.

– Týptep kelgende, úsynylyp otyrghan ózgeristerding arqauy – bir. Búl – adamdardyng jәne azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtaryn qorghau. Búl – jalang sóz emes. Biz adam qúqyghynyng qorghaluyna kepildik beretin jәne onyng naqty joldary aiqyn kórsetiletin birtútas jýie qalyptastyramyz. Mysaly, advokattardyng úsynysymen Ata Zang jobasyna advokatura turaly jeke bap qosyldy. Jana Konstitusiya jobasynda bilim beru jýiesine basa mәn beru arqyly memleketting zayyrly sipaty da naqtylana týsti. Al «Neke – erkek pen әielding erikti jәne tenqúqyly birlestigi, yaghny odaghy» degen tújyrym arqyly qoghamdaghy dәstýrli qúndylyqtardy saqtap qalu maqsaty kózdeldi. Konstitusiya jobasynda tabighatty qorghau mәselesine de nazar audaryldy. Meninshe, búl – óte manyzdy nәrse. Týzetulerding ishine taghy bir asa qajetti normany engizu kerek. Qazirgi Konstitusiyada «Túrghyn ýige qol súghugha bolmaydy. Sot sheshiminsiz túrghyn ýiden aiyrugha jol berilmeydi» degen ereje bar. Osy erejeni «túrghyn ýiden mәjbýrlep shygharugha» da sot sheshiminsiz jol berilmeydi dep tolyqtyrghan jón. Meninshe, búl – jana Konstitusiyanyng sipatyna tolyq say keletin әleumettik norma. Konstitusiyalyq komissiya mýshelerinen osy úsynysty qaraudy súraymyn. Tútastay alghanda, Negizgi Zang jobasynda Qazaqstannyng qarqyndy damuyna, últymyzdyng úiysuyna qajetti irgeli qaghidattar men qúndylyqtar tolyq qamtylghan, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

– Ádiletti Qazaqstan, Zang men tәrtip, azamattardyng qúqyqtary men bostandyqtary mýltiksiz saqtalatyny siyaqty negizgi qaghidattar naqty kórsetilgen. Bilim, ghylym, innovasiyalar jәne mәdeniyet elimizding tendessiz basymdyqtary retinde aiqyndaldy. Tәuelsizdigimiz, egemendigimiz jәne aumaqtyq tútastyghymyz myzghymas qúndylyqtar bolyp qala beredi jәne elimizding unitarlyghy, jerining tútastyghy men basqaru nysany eshqashan ózgermeydi degen asa manyzdy sózder bar. Ata Zanymyzda birlik pen kelisimning negizderi nyghaya týsedi. Bas qújatta jauapty әri jasampaz otanshyldyq úghymy naqty jazylady. Bir sózben aitqanda, jana Konstitusiya jobasyn shyn mәninde ozyq, yaghny týbegeyli janarghan, әrbir túsy saraptalghan, sapaly jazylghan mәtin dep ataugha tolyq negiz bar. Onda konstitusiyalyq qúrylysqa qatysty әlemdegi ýzdik tәjiriybeler kórinis tapqan, adam qúqyqtary jәne últtyq mýddemiz tolyq qorghalghan, - dedi.

– Áriyne, qazirgi Konstitusiyamyzdyng mәn-manyzyn eshkim joqqa shygharmaydy. Songhy 30 jylda jetken barlyq jetistigimizding bastauynda Ata Zanymyz túrghany sózsiz. Búl – túnghysh Preziydent Núrsúltan Ábishúly Nazarbaevtyng tabandy enbegining arqasy. Degenmen búl qújat elimiz endi ghana ensesin tiktey bastaghan kezde qabyldanghanyn eskergen jón. Onda Tәuelsizdikting alghashqy kezenindegi qiyn kýnderding izi bar. Solay boluy da zandy. Sol kezden beri elimiz adam tanymastay ózgerdi. Bolashaghymyzgha kóbi kýmәnmen qarasa da, Qazaqstan halyqaralyq bedeli joghary, myqty memleketke ainaldy. Qazir әlemdegi geosayasi, geoekonomikalyq, tehnologiyalyq ahual týbegeyli ózgerip jatyr. Songhy jyldary Qazaqstan da kóptegen ózgeristi bastan ótkerdi. Búl ózgerister últ sanasyna yqpal etti, tipti, zor silkinis әkeldi desek, qate bolmas. Sondyqtan elimizding maqsat-mindetterin, qúndylyqtary men qaghidattaryn zaman talabyna say, konstitusiyalyq dengeyde janghyrtu airyqsha manyzdy, - dedi.

– Jana Konstitusiyanyng jobasy jekelegen týzetuler engizilgen joba emes. Búl ózgeristerding basty maqsaty – jana tarihy dәuirde memleketting negizderin týbegeyli qayta qúru, qoghamdyq sanany janghyrtu. Jana Konstitusiyanyng jobasyna asa qajetti әri ozyq normalar engizilgen. Biz bәrimiz bir el bolyp yrys-yntymaghymyzdy, bereke-birligimizdi saqtay otyryp, evolusiyalyq, yaghny tabighy jolmen damyp kelemiz. Búl – óte manyzdy. Búdan basqa jol joq. Jana Konstitusiya Qazaqstandy tyng qarqynmen órkendetuge, әr azamattyng әleuetin arttyrugha jol ashady dep senemin. Qalay desek te, Ata Zanymyzgha qatysty týpkilikti sheshim jalpyúlttyq referendumda qabyldanady, - dedi.

Týpki nәtiyje – ekonomikalyq derbestikti nyghaytu!

– Bizding basty maqsatymyz – qazirgi kýrdeli kezende Qazaqstannyng әleumettik-ekonomikalyq jәne halyqaralyq әleuetin arttyru. Sarapshylar әlem ekonomikasynyng ósimi bayaulap, halyqaralyq sauda qarqyny әlsireydi degen boljam jasauda. Damushy elderge salynatyn jahandyq investisiya kólemi azayyp barady. Qarjy salasy toqyraugha úshyrauy mýmkin. Býginde kóptegen el óz naryghyn qorghau sharalaryn kýsheytip jatyr. Memleketter arasynda ózara tariftik shekteu qoi ýrdisi beleng aldy. Jahandanu ýderisi keri sipat ala bastady. Múnyng bәri әlemdegi geosayasy ahualdy ózgertip jatyr. Biraq negizgi әri sheshushi oqighalar әli alda. Dýnie jýzinde mýlde jana ýderister payda boluda. Memleketting túraqty damuy ýshin biz osy ózgeristerge ekonomikalyq jәne sayasy túrghydan beyimdeluimiz qajet. Búl – asa manyzdy mindetting biri. Búrynghy tәsilder qazir tiyimsiz bolyp qalghanyn kórip otyrmyz. Ozyq memleketter әlem ekonomikasyn damytudyng jana ýlgisin әzirleuge kirisip ketti. Biz de búl ýderisten shet qalmauymyz kerek. Últ mýddesin qorghau ýshin ekonomikany nyghaytugha jәne damytugha arnalghan naqty jospar bolugha tiyis. Dýnie jýzindegi ekonomikalyq ahualgha qaramastan, byltyr ekonomikamyz 6,5 payyzgha ósti. Bizding missiyamyz – aiqyn: ekonomikalyq ósim joghary sapagha ie boluy kerek, yaghni, eng aldymen, halyqtyng әl-auqatyn arttyryp, túrmysyn jaqsartugha tiyis. Basqasha aitsaq, ishki jalpy ónim artqan sayyn azamattardyng naqty tabysy da kóbengi kerek. Búl – Ýkimetting aldynda túrghan negizgi mindet, - dedi.

– Atalghan maqsatqa jetu ýshin bizge búghan deyingi ósimdi qanaghat tútpaytyn, qazirgi syn-qaterlerge jedel jauap beretin, basymdyqtar egjey-tegjeyli oilastyrylghan ekonomikalyq sayasat qajet. Basqasha aitqanda, bizge túraqty ósim modeli kerek. Oghan sәikes, memleket naryqtyq ekonomikanyng strategiyalyq damu vektoryn naqty anyqtap, qolda bar qarjy resurstaryn ekonomikalyq ósim әkeletin basty salalargha baghyttauy qajet. Múnday tәsil últtyq tabysty azamattarymyzgha anaghúrlym tiyimdi әri әdil bóluge mýmkindik beredi. Ashyghyn aitqanda, men búl jayynda kýnde oilanamyn, mamandarmen kenesemin, arnayy ekonomikalyq saraptamalardy oqimyn. Ekonomikalyq jәne qarjylyq sayasatty qayta janghyrtu boyynsha auqymdy júmys kýtip túr. Ýkimetting tayau aradaghy mindeti – ónimdilikti arttyru, tehnologiyalyq janaru jәne adamy kapitaldy damytu esebinen ósimdi qamtamasyz etu, tabysty el iygiligine júmsau. Múnday modeldi tek investisiya sayasatyn jandandyru, biznesting mýddesin túraqty qorghau arqyly qúrugha bolady. Yaghny búl sayasattyng týpki nәtiyjesi halyq tabysyn arttyru, ekonomikalyq derbestikti nyghaytu bolugha tiyis, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

JIY-di damytu, búl – úran emes, iydeologiya tiregi!

– Ýkimetting aldynda uaqyt ozdyrmay sheshetin birqatar mindet bar. Atap aitqanda, túraqty әri qalypty inflyasiya kórsetkishin jәne memleket qarjysynyng tengerimdiligin qamtamasyz etu, sonday-aq byltyrghy Joldauymda jariyalanghan jana investisiyalyq kezendi tolyghymen jýzege asyru. Jappay sifrlandyru jәne jasandy intellektini engizu kómekshi qyzmet atqarumen shektelmey, ekonomikalyq damudyng basty arqauy boluy kerek. JY negizinde sifrlandyrudyng birqatar basty mindetterin oryndau qajet. Búl – enbek ónimdiligin arttyru, ekonomikanyng eksportqa baghdarlanghan sektorlaryn qalyptastyru, qosylghan qúny joghary ónim shygharu jәne Qazaqstandy jahandyq sifrlyq ekonomika tizbegine kiriktiru. Jana investisiyalyq kezendi iske asyru elimizding industriya, energetika, kólik salalaryndaghy zamanauy jýiesin qalyptastyrugha mýmkindik beredi. Jasandy intellektini damytu, búl – úran emes, búl ekonomikalyq iydeologiyanyng negizgi tiregi, tipti últtyq iydeologiyamyzdyng myzghymas túghyry bolugha tiyis. Osynday jauapty sәtte dúrys, batyl әri tiyimdi sheshimderdi der kezinde qabyldau óte manyzdy. Shynayy ómirge týk qatysy joq «qúrghaq» úsynystar beru, qysqasy, nәtiyjesi joq ispen ainalysu mýldem bolmauy qajet. Býkil memlekettik apparat naqty nәtiyjege jetu ýshin júmys isteui kerek jәne onyng iygiligin býkil qogham kóruge tiyis. Osy orayda, qazirgi tandaghy asa ózekti mәselelerge toqtalayyn, - dedi.

Jazalaushy mentaliytetten arylatyn kez keldi!

– Inflyasiyany oigha qonymdy, qalypty dengeyge týsiru qajet. Onyng sharyqtap ketuine jol bermeu kerek. Inflyasiyanyng ne sebepti joghary bolyp túrghany belgili, keselding sebebi anyqtaldy. Endi osy mәseleni sheshu kerek. Biraq úsynylatyn sharalar elding damuyna keri әserin tiygizbeui qajet. Dәl osy tústa týrli pikir aitylyp jatyr. Ýkimet pen Últtyq bankke birlesip naqty is-qimyl algoritmin әzirleudi tapsyramyn. Osy manyzdy júmysqa barlyq mekeme ókilderi men sarapshylar qatysugha tiyis. Taghy da qaytalap aitamyn: qolaysyz ahualdy shúghyl retke keltiru qajet. Biyldan bastap ýsh jyl qatarynan inflyasiyany tómendetu ýshin naqty sharalar qabyldau kerek. Birlesken is-qimyl baghdarlamasyn sapaly oryndau airyqsha manyzdy. Mәseleni sheshuding ornyna bos sózdi kóbeytip, qajetsiz «jol kartalaryn» әzirleu – jauapkershilikten qashu degen sóz. Aldyn ala eskertu: onday jaghdayda qatang shara qoldanylady. Halyqtyng tabysy artsa ghana, naqty nәtiyjege qol jetkizdik dep sanaugha bolady, - dedi.

– Jana Salyq kodeksining tiyimdi engiziluin qamtamasyz etu kerek. Jana salyq-budjet sayasaty tengerimdi sipat alyp, ekonomikany ornyqty damytugha, halyqtyng әl-auqatyn arttyrugha baghdarlanuy qajet. Biyl kýshine engen Salyq kodeksi ekonomikadaghy ashyqtyq pen tәrtipti kýsheytuge yntalandyrady. Qazirding ózinde alghashqy ong nәtiyjelerin kórip otyrmyz. Ekonomika ministrligining mәlimetine sәikes, ózin-ózi júmyspen qamtyghandargha arnalghan jana salyq rejiymi iske qosylghaly beri 180 mynnan astam jana salyq tóleushi zang ayasynda әreket ete bastady. Ýkimetting baghalauynsha, salyq reformasynyng nәtiyjesinde biyl budjetke qosymsha 4,4 trillion tenge týsedi. Jospar, әlbette, kónilge senim úyalatady. Biraq qaytalap aitamyn: belgilengen kórsetkishterge shamadan tys salyq salu, biznesti zansyz nemese negizsiz qyspaqqa alu esebinen jetuge bolmaydy. Budjetti tiyimdi salyqtyq әkimshilendiru arqyly tolyqtyrugha bolady dep oilaymyn. Sondyqtan salyq jýiesin jappay sifrlandyrugha shúghyl kirisken jón, - dedi.

– Jazalaushy mentaliytetten arylatyn kez keldi. Salyq organdary men salyq tóleushiler arasynda seriktestik jәne ózara senim qaghidaty ornyghugha tiyis. Memleket pen biznesting tiyimdi yqpaldastyghyn jolgha qoiy kerek. Múnday seriktestik әdildikke, ózara tiyimdilikke, tipti ekonomikany damytudyng manyzyn týsinu túrghysynan alghanda jauapkershilikke qúrylugha tiyis dep oilaymyn. Búl jóninde jaqynda «Turkistan» gazetine bergen súhbatymda aittym. Ýkimetting keybir mýshelerimen әngimeden úqqanym, ony bәri birdey yqylas qoyyp oqymaghan sekildi. Qyzylordada ótken Últtyq qúryltay otyrysyndaghy sózimdi de tolyq týsinbegenderiniz bayqalady. Internet úzaq mәtinderdi oqudan alystatty. Onyng ýstine kitaptar men maqalalardy oqymay-aq, mazmúnyn tynday salatyn mýmkindik payda boldy. Biraq búl memlekettik qyzmetkerlerge jaraspaytyn әdet. Oqu kerek. Áytpese, zeynet jasyna jetken kezde, oilanu qabiletinen aiyrylyp qalasyzdar. Bankter, agregatorlar men marketpleyster salyqtyq әkimshilendiruding әreket etu ayasyna tolyqtay enip, salyq agentteri mindetin atqarugha tiyis. Memlekettik kirister komiytetine tolyq sifrlyq rejimde júmys isteytin «fiskalidyq derekter fabrikasyna» ainalu mindeti jýkteldi. Býkil mәseleni sheshuding jalghyz dúrys joly – osy. 2027 jyldyng sonyna deyin salyq jәne keden jýiesin basqarudyng sifrlyq tәsilin engizu qajet. Búl – strategiyalyq manyzy bar mindet. Sonymen qatar Últtyq tauarlar katalogy men Otandyq tauar óndirushileri reestrin jedel iske qosyp, tauarlardy sifrlyq tanbalau jýiesin keneytken jón. Biraq tauar tanbalaudy josparlanghan óndiriske ziyanyn tiygizbey jasau kerek. Ministrlikter qabyldaghan jana erejeler men sheshimder sheteldik jәne otandyq kompaniyalardyng qyzmetine keri әser etpeuge tiyis. Múnday jayt elimizdegi investisiyalyq klimatty nasharlatady. Otandyq jәne sheteldik kompaniyalar búl mәselege alandaushylyq bildirip, maghan hat jazyp jatyr, - dedi.

– Fiskaldyq sayasattyng tiyimdiligine, eng aldymen, budjetti retke keltirip, qarjy tәrtibin qatang saqtau arqyly qol jetkizuge bolady. Memleketting tiyimsiz shyghyndaryn qysqartu ýshin qoldanystaghy budjet baghdarlamalaryn bastan-ayaq qayta qarau qajet. Búl – óte manyzdy mindet. Múny oryndaudy sozbalangha salmanyzdar. Búl iste Qarjy jәne Ekonomika ministrlikteri qatandyq pen tabandylyq tanytuy kerek. Budjet qarjysyn iygeruding qazirgi kriyteriyinen bas tartyp, memlekettik investisiyanyng tiyimdiligin basqarudy kýsheytkenimiz dúrys. Ýkimet pen әkimder budjetting iygerilmey qaluynan qauiptenip, jobalargha qarjy bólu tәjiriybesin dogharatyn kez keldi. Eng soraqysy, múnday sheshimder subektivti týrde qabyldanyp, qarjy tandaulylargha ghana beriledi. Toqeteri, әrkim óz bilgenin jasaghandy qon kerek. Endi múndaydy memleket mýddesine qasaqana qarsy әreket etu dep qarastyramyz. Budjet qarjysy azamattarymyzgha naqty payda әkeletin jәne últtyq ekonomikanyng damuyna septigin tiygizetin jobalargha beriluge tiyis. Ýkimetke biyl 1 mamyrgha deyin budjet baghdarlamalaryna reviziya jýrgizip, memleket esebinen qarjylandyrylatyn jobalardy irikteu mehanizmin jetildiru tapsyrylady. Búl kvaziymemlekettik sektorgha da qatysty. Men Joldauda búl mәsele turaly aittym: budjettik shyghyndardyng ashyqtyghyn qamtamasyz etu ýshin, yaghny qarjynyng qayda, qalay jәne ne ýshin júmsalyp jatqany aiqyn boluy ýshin sifrlyq tengeni belsendi paydalanu qajet. Qazirgi tanda búl tәsil memlekettik satyp alu jýiesinde, subsidiyalau kezinde, sonday-aq Últtyq qordan iri jobalargha qarajat bólu barysynda tiyimdi qoldanylyp jýr. Búl qúraldy basqa da salalargha engizip, ayasyn keneytu kerek, - dedi.

Qazaqstan – bir ortalyqtan basqarylatyn el!

– Aymaqtardaghy budjettik josparlaudy sapaly jýrgizuge basa mәn beru qajet. Ózderinizge mәlim, songhy jyldary aimaqtardyng kiris qory aitarlyqtay artty, birqatar salyq pen tólem týrleri respublikalyq dengeyden aimaqqa berildi. Sonyng saldarynan jetkilikti qarjy bólmey, jergilikti budjetke qosymsha shyghyndardy artyp qou jaghdaylary jiyilep ketti. Múnday tәjiriybe budjetaralyq qatynastardyng qisynyna qayshy әri qabyldanyp jatqan sheshimderge senimdi joghaltady. Sondyqtan jergilikti atqarushy organdargha beriletin qarjy resurstary men olardyng mindettemeleri bir-birimen mólsherles boluyn eskeru óte manyzdy. Qazaqstan – bir ortalyqtan basqarylatyn unitarly, birtútas el. Sol sebepti elimizding әleuetin nyghaytudy, halqymyzdyng әl-auqatyn arttyrudy basty maqsat etip, aqyl-parasatpen, bir qoldyng salasynday júmylyp júmys isteu qajet. Jana Budjet kodeksinde budjetaralyq qatynastar naqtylyq jәne barlyq budjet dengeyindegi jauapkershilik túrghysynan qayta qaraldy. Endi osy normalar ónirlerde is jýzinde qalay júmys isteytinin bayqap kóru kerek. Eger qoldanystaghy qúraldar tiyimsiz ekenin kórsetse, ony týzetu qajet. Búl jerde eshqanday kýmәn joq. Sheshimdi tez әri batyl qabyldau qajet. Jana erejeler ónirlerding qarjylyq derbestigine túsau bolmaugha tiyis. Eng bastysy, olardyng kiris kózderin úlghaytugha degen ynta-jigerine keri әser etpeui kerek. Ýkimet aimaqtardyng qarjylyq ornyqtylyghyn nyghaytu sharalaryn qabyldaugha mindetti. Búl – strategiyalyq sipaty bar maqsat. Basqarudyng týrli dengeyi arasyndaghy jauapkershilikke salghyrt qaraugha bolmaydy, -dedi.

– Mening tapsyrmammen byltyr 2030 jylgha deyin aimaqtardy damytugha arnalghan tújyrymdama bekitildi. Basty maqsat – ónirler arasyndaghy әleumettik-ekonomikalyq tensizdikti azaytyp, halyqtyng әl-auqatyn arttyru. Ótken jylghy damu qorytyndysy turaly aitar bolsaq, aimaqtardyng ekonomikasy túraqty ósip-órkendep keledi. Biraq sheshimin tappaghan mәseleler bar. Aymaqtardyng infraqúrylymmen qamtylu dengeyi ortasha eseppen alghanda – 64,1 payyz. Búl kórsetkish әr ónirde әrtýrli, aitarlyqtay alshaqtyq bar. Qajetti infraqúrylymnyng bolmauy oblystardyng damuyna jәne halyqtyng túrmys sapasyna keri әserin tiygizip otyr. Ásirese, janadan qúrylghan Abay jәne Úlytau oblystarynda infraqúrylym jetkiliksiz. Almaty oblysynda da ahual mәz emes. Búl aimaqtardyng damuyna airyqsha nazar audaru qajet. Aymaq basshylary ekonomikany әrtaraptandyrugha jәne azamattardyng tabysyn arttyrugha basa mәn beruge tiyis. Inflyasiyany tómendetu ýshin tiyimdi sharalar qabyldap, sapaly investisiya tartuy kerek, shaghyn jәne orta biznesti damytu arqyly jana júmys oryndaryn ashuy qajet, - dedi.

Sifrlandyru: Ýkimet tiyisti dengeyde kónil bólmey otyr!

– Sifrlyq memleket qúru mәselesine airyqsha kónil bólu kerek. Búl Qazaqstannyng bolashaghyna tikeley әser etedi. Jana ghana búl salanyng elimiz ýshin strategiyalyq manyzy turaly aityp kettim, barshagha týsinikti dep oilaymyn. Sondyqtan júmysqa selqos qarap, jaybaraqat jýruge bolmaydy. Áytpese, qoldaghy mýmkindikten aiyrylyp qalamyz. Sifrlyq tәsilder arqyly artyq shyghyndy qysqartyp, әkimshilik kedergilerdi ensere alamyz. Basqaru isindegi tiyimsiz sheshimderdi barynsha azaytugha bolady. Jasandy intellektini tolyqqandy engizu býkil sifrlandyru sayasatynyng ózegi bolugha tiyis. Jasandy intellektige negizdelgen asa manyzdy sifrlyq jobalardy jýzege asyru mәselesin airyqsha nazarda ústau kerek. Ýkimet múnday jobalardy tolyq әri uaqtyly qarjylandyru ýshin negizgi basymdyqtardy naqty belgilep aluy qajet. Áytpese, auqymdy jospardyng bәri qaghaz jýzinde qalyp qoyady. Aldymyzda aiqyn baghdar bolmasa, qanday strategiyamen de maqsatqa jetu onay bolmaydy. Sonymen qatar taghy bir kemshilik kózge anyq kórinedi. Ýkimet mýsheleri men әkimder ózderine senip tapsyrylghan salalar men oblystardaghy barlyq olqylyqty sifrlandyrugha «jaba salady». «Jappay sifrlandyru engizilse, Siz kórsetken olqylyqtar men kemshilikter ózdiginen joyylady» deydi. Búl arada ne aitugha bolady? Adamdar ózin qorghaudyn, basyn arashalap aludyng nebir qúityrqy әdisin tabady, - dedi.

– Sapaly sifrlyq damu ýderisin jeke sektormen tyghyz baylanysta qaraghan jón. Ýkimet biznes salasyna sifrlyq tәsilderdi belsendi týrde engizuge mýmkindik beretin arnayy qoldau sharalaryn әzirleuge tiyis. Qazir memleket kórsetetin qyzmetterdi sifrlandyru, memlekettik bazalardy ózara kiriktiru júmysy jýrip jatyr. Biraq múnyng bәri mәlimetterdi basqaru isining sapasyn jaqsarta almay otyr. Ázirge ong ózgerister kórinbeydi. Birynghay standart engizip, mәlimetterdi memleketting strategiyalyq resursy retinde basqarugha kóshu óte manyzdy. Ýkimetke Strategiyalyq josparlau jәne reformalar agenttigimen, sonday-aq Últtyq bankpen birlesip jyl sonyna deyin memlekettik mәlimetterdi basqarudyng birtútas jýiesin qúrudy tapsyramyn. Songhy kezde memlekettik sifrlyq jýielerding júmysynan aqau shyghyp jýr. Búl qazirgi IT-tәsilderding tehnologiyalyq jaghynan eskirgenin jәne basqaru sapasynyng tómendigin kórsetedi. Múnday olqylyqtar memleketting biznes ókilderimen jәne azamattarmen qarym-qatynasyna keri әserin tiygizedi. Sonday-aq tiyimdi sifrlyq orta qalyptastyru júmysyn tejeydi. Sifrlyq ózgeristing bәri QazTech platformasynyng negizinde jasalugha tiyis. Ýkimetke birynghay sifrlyq platformagha kóshuge tura keledi. Búl – manyzdy mindet. Búghan deyin vedomstvolardyng bәri sifrlandyrumen eshqanday baqylausyz, óz betinshe ainalysyp keldi. Búl tehnikalyq problemalardy kóbeytip qoymay, qazyna qarjysyn ondy-soldy shashugha әkep soqty. Bas prokuraturada ótken jiynda Ýkimet mýsheleri shashyranqy jýielerding basyn biriktiruge qansha qarjy qajet ekenin jariya etti. Basyn ashyp aitayyn, múnday aqsha júmsaluy mýmkin emes. El auzynda jýrgen bir qúrylysshy-sheneunik aitqanday, aqshasy bolsa, ghimaratty aqymaq ta salady, al osy mindetti qarjysyz sheshuge sheberlik qajet. Al sheberlikterinizdi kórsetinizder. Ýkimet budjetten qyruar qarajat shyghyndamay, tapsyrmany oryndaudyng josparyn úsynugha tiyis, - dedi.

– Sifrlyq transformasiya kezeninde, eng aldymen, jeke adamnyng mýddesine núqsan kelui mýmkin. Sondyqtan derbes derekterding senimdi qorghaluyn qamtamasyz etuge airyqsha nazar audaru kerek. Derbes derekterding tarap ketui, onlayn-alayaqtyq, jasandy intellektini qylmys qúraly retinde paydalanu – múnyng bәri bizding elde de, shetelde de qalypty jaghdaygha ainaldy. Biz Qarjylyq monitoring agenttigi men basqa da qúqyq qorghau organdaryn júmyldyryp, kiyberqylmyspen jәne alayaqtyqpen kýresu ýshin naqty sharalar qabyldap jatyrmyz. Últtyq antifrod-ortalyghy 90 myng azamatty alayaqtardyng arbauynan saqtap qaldy. Ýkimetke tiyisti mekemelermen birge kiyberqauipsizdikti qamtamasyz etu jәne azamattardyng derekterin qorghau mәselesin keshendi týrde múqiyat saralap, qaraudy tapsyramyn. Búdan bólek, jaqynda Últtyq qúryltayda atap ótkenimdey, sifrlyq derbes derekterdi qorghau mәselesi konstitusiyalyq dengeyde bekitilip, aiqyndaluy kerek, - dedi.

– Áleumettik salany sifrlandyru mәselesi de óte manyzdy. Byltyr respublikalyq budjetting 40 payyzgha juyghy osy salagha bólindi. Biraq búl qarajat qanshalyqty tiyimdi júmsaldy degen oryndy súraq tuyndaydy. Sondyqtan Ýkimet ýy sharuashylyqtarynyng әleumettik sifrlyq profiylin qalyptastyrugha tiyis. Sonda әleumettik kómek te shyn mәninde kómekke múqtaj adamdargha beriledi. Qarjylay tólemaqydan bastap, azyq-týlik, dәri-dәrmek, baspana nemese bilim alugha beriletin vaucherlerge deyingi qoldaudyng barlyq týri bank jәne tólem infraqúrylymymen tyghyz baylanysqan «Áleumettik әmiyan» arqyly beriluge tiyis. Ýkimet әkimdiktermen birge osy tәjiriybeni barlyq jerde keninen qoldanuy kerek. Sonday-aq búl tәsildi jyl sonyna deyin tezdetip iske qosuy qajet. Mening bayqauymsha, Ýkimet otandyq Aitu messendjerine tiyisti dengeyde kónil bólmey otyr. Tipti ony memlekettik qyzmetkerler de paydalanbaydy. EGov AI dep atalatyn әmbebap jasandy intellekt-kómekshisin (assistentin) әzirleu kerek. Barlyq azamatqa qoljetimdi bolatyn osy jýie birtindep Halyqqa qyzmet kórsetu ortalyqtarynyng ornyn basady. Áleumettik qoldau sharalaryn basqaratyn infraqúrylymdy, yaghny Birynghay sifrlyq әleumettik qorghau platformasyn naqty aiqyndap alu qajet, - dedi.

Bilim salasynda sifrlyq daghdylardy ýiretu jetkiliksiz!

– Bilim salasynda birqatar jýielik problemalar bar ekenin Últtyq qúryltay otyrysynda aittym. Olar jekemenshik bilim beru úiymdaryn qoldaugha da, memleketting mektepter men joghary oqu oryndaryn qarjylandyru tetikterine de qatysty. Bilim salasyndaghy «ekonomizasiya», yaghny qarjyny tekke shashpay, jýieli júmsau ýderisin jalghastyrghan jón. Búl rette balabaqshadan bastap uniyversiytetterge deyingi barlyq dengeyde memlekettik qarjylandyrudyng tiyimdiligin týbegeyli arttyrugha basa mәn beru qajet. Maman dayarlau isi ekonomikanyng naqty sektorlarynda jasandy intellekti men jana tehnologiyalardy iygeru qarqynyna ilese almay otyr. Oqu baghdarlamalary men standarttary janaryp ýlgergenshe, mamandyqtar ózgerip ketip jatyr. Demek jay ghana IT-mamandardyng sanyn kóbeytu jәne jalpy sifrlyq daghdylardy ýiretu jetkiliksiz. Elimizge jasandy intellektini kez kelgen salada qoldana biletin kәsiby mamandar qajet. Olar naqty júmys oryndaryndaghy enbek ónimdiligin arttyrady. Osyghan oray Ýkimetke jetekshi kompaniyalarmen birlesip, memleket pen jeke seriktestik negizinde Últtyq mamandyqtar transformasiyasy ortalyghyn qúrudy tapsyramyn. Ol ortalyqty memlekettik emes kompaniyalardyng konsorsiumy basqarghany dúrys. Óitkeni biznes tezirek beyimdeledi әri naryq talaptaryn jaqsy biledi. Óz kezeginde, Ýkimet erejelerdi aiqyndap, ashyqtyq pen súranysty qamtamasyz etuge, tiyimdi sheshimderdi jappay taratugha kómektese alady, - dedi.

Densaulyq salasy: Qansha talap etsek te, sol kýii jasalmady!

– Densaulyq saqtau salasynda jeke-jeke júmys isteytin 30-dan astam aqparattyq jýie bar. Atalghan jýielerdi bir-birine tolyqqandy baylanystyrudy búghan deyin qansha talap etsek te, sol kýii jasalmady. Budjet qarjysyn jymqyrudyng basty sebepterining biri – osy. Salalyq ministrlerding kóz aldynda búryn-sondy bolmaghan auqymdaghy alayaqtyq ister jasalghany tanghaldyrady. Onyng ýstine búl әleumettik salada oryn alyp jatyr. Bas prokuratura men basqa da ókiletti organdar qylmystyng qashan jasalghanyna, ony kimderding jasyrghanyna qaramastan, isti egjey-tegjeyli tekserip, aqiqatty anyqtaugha mindetti. Tergeu prosesin óz baqylauymda ústaymyn. Ýkimetke 1 jeltoqsangha deyin Birynghay memlekettik medisinalyq aqparattyq jýie qúru júmysyn ayaqtaudy tapsyramyn. Búl barlyq ýderiske baqylau jasap, basynan ayaghyna deyin qadaghalap otyratyn jýie bolugha tiyis. Mindetti әleumettik medisinalyq saqtandyru jýiesining de barynsha ashyq boluyn qamtamasyz etu kerek. Áleumettik medisinalyq saqtandyru qorynda jalghan qújat toltyryp, derekterdi búrmalaytyn qiytúrqy joldar bar ekeni anyqtaldy. Men Últtyq qúryltaydyng otyrysynda osy mәselege arnayy toqtaldym. Taghy da aitamyn. Bas prokuratura jәne tiyisti qúqyq qorghau mekemeleri barlyq jymqyru әreketterine qatysy bar adamdardy zang túrghysynan jauapqa tartuy qajet. Bilim salasynda da neshe týrli alayaqtyq әreketter bar bolyp shyqty. Zandy búzghan azamattardy mindetti týrde jazagha tartu kerek. Ýkimetke jyl sonyna deyin Qordyng júmysyn tolyq sifrlandyrudy tapsyramyn. Sonda ghana júmys ashyq jýrgiziledi, al qarjy tiyimdi júmsalady, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Investisiyalyq sayasatqa jana strategiya qajet!

– Biz tolyqqandy jana investisiyalyq kezendi bastauymyz kerek. Búl – strategiyalyq manyzy bar mindet. Jalpy, qazir eldegi investisiyalyq ahual jaqsy dep aitugha bolady. 2022 jyldan beri jinaqtalghan tikeley investisiya kólemi 84 milliard dollardan asty. Negizgi kapitalgha salynghan investisiya shamamen 50 payyzgha artty. Biraq byltyr elimizge tartylghan tikeley investisiyanyng kólemi ósse de, onyng qarqyny әli de bayau bolyp túr. Memleket jeke kapital rólin ózine aludan bas tartuy qajet. Jeke kapital tartugha qolayly jaghday jasau ýshin biraz enbektenu qajet. Al qarjyny qazynadan alyp, ony investisiya dep kórsete salu әldeqayda onay. Auyrdyng ýstimen, jenilding astymen jýrmey, naryqtyq ekonomika qaghidattaryna baghynu qajet, - dedi.

– Bizge jana әri sapaly investisiya tartugha arnalghan birtútas strategiya qajet. Búl strategiyada, eng aldymen, joghary tehnologiyasy bar zamanauy óndirister ashugha basymdyq beriluge tiyis. Osy túrghydan alghanda, jeke biznes airyqsha ról atqarady. Kәsipkerler ekonomikamyzgha sapaly investisiya salu arqyly júmys oryndaryn ashady, júrttyng tabysyn arttyrugha ýles qosady. Biz «Bәiterekti» investisiyalyq holding retinde qayta qúrdyq. Múnday qadamnyng naqty sebebi boldy. Holding naryqtyq ekonomikagha serpin berude, biraq búl qadam jeke bastamalardy shektemeuge tiyis. «Samúryq-Qazyna» qoryna da dәl osynday talap qoyylady. «Samúryq-Qazyna» qory jәne últtyq kompaniyalardyng basshylarymen qatang әngime boldy. Kompaniyalardyng qúrylymyn týbegeyli qayta qarap, jana zamangha beyimdeu kerek. Qosshydan basshy kóp. Basshylyq qúramy el aityp jýrgendey «Sol jaghalaudyn» adamdaryna tolyp qalghan. Olardyng júmysqa kómilip jatqan eshtenesi joq. Keyde ne isterin bilmey, әleumettik jelilerde әrkimmen pikir talastyryp otyrady. Búl týbi jaqsylyqqa aparmaydy. Inflyasiya dengeyi túraqtalyp, tómendegennen keyin naryq qaghidattaryn kýsheytu kerek bolady. Damu instituttary biznespen jәne qarjy sektorymen tiyimdi qarym-qatynas ornatuy qajet. Búl qatynas bәsekelestikke emes, ózara seriktestikke negizdelui kerek. Elimizde investorlardyng qyzyghushylyghyn arttyratyn salalar kóp. Osy salalardy damytu ýshin memleket pen biznes arasynda syndarly yntymaqtastyq bolugha tiyis. Ásirese, siyrek kezdesetin metaldar, múnay-gaz himiyasy, sifrlyq infraqúrylym, janartylatyn energiya kózderi, kólik jәne agroóndeu salalaryna basa mәn bergen jón. Mysaly, qazir tehnologiyalar qarqyndy damyp jatqan kezde asa qajetti materialdargha, yaghni, siyrek metaldargha súranys kýrt artyp keledi. Qazaqstanda múnday jobalardy jýzege asyrugha Batys elderi jәne basqa da damyghan memleketterding investorlary zor qyzyghushylyq tanytyp otyr. Búl – Qazaqstannyng jahandyq bәsekedegi artyqshylyghy. Osy artyqshylyqty tiyimdi paydalanuymyz kerek, ony el iygiligine jaratu qajet, - dedi.

– Biraq ashyghyn aituymyz kerek, investorlarmen júmystyng qazirgi tәsilderi sapaly investisiya tartugha kedergi keltirip otyr. Qaghazbastylyq әli kóp, bir mindet birneshe organgha qatar jýktelgen. Men byltyrghy Joldauymda búl mәselege arnayy toqtaldym. Osynday tiyimsiz júmysty dogharu qajet. Mekemeler arasynda birtútas әri ózara kelisilgen baylanys jýiesin qalyptastyru kerek. Bir sózben, sheshim qabyldau jәne ýilestiru júmysy bir jerden jýzege asyrylugha tiyis. Sheshim qabyldau ýderisin sozugha bolmaydy, ony tezdetu kerek. Investisiyalyq shtab Roman Sklyardyng arqasynda óz júmysyn jalpy tiyimdi atqaryp otyr. Kóp nәrse birinshi basshygha baylanysty. Olar investisiyalyq jobalardyng tiyimdi jýzege asyryluyn qamtamasyz etuge tiyis. Joba iske qosylghannan keyin de investorgha qoldau kórsete beru kerek. Júmys barysyna ýnemi monitoring jýrgizip, әkimshilik kedergilerge jol bermeu qajet. Men investisiyalar mәselesimen ainalysatyn arnayy kómekshini taghayyndadym. Sheteldik nemese otandyq investorlardyng súraqtary bolsa, Múrat Núrtileuge Focal point retinde shaghymdanugha bolady. Al halyqaralyq qarjy instituttarymen Strategiyalyq josparlau jәne reformalar agenttigining tóraghasy – Preziydentting kenesshisi Áset Erghaliyev baylanysta bolady Investisiyalyq jobalardy jýzege asyrugha mýmkindik beretin manyzdy tәsilding biri – úzaq merzimge arnalghan ofteyk-kelisimsharttar jasau. Biraq qazir elimizde múnday kelisimshart jasaudyng birynghay әri týsinikti erejesi joq. Onyng ýstine, memlekettik organdar selqostyq tanytuda. Sonyng saldarynan strategiyalyq manyzy bar birqatar investisiyalyq joba iske aspay jatyr. Ýkimet pen Bәsekelestikti qorghau jәne damytu agenttigine osy mәseleni sheshu ýshin tiyimdi sharalar qabyldaudy tapsyramyn, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Arnayy aimaqtar - ekonomikanyng qozghaushy kýshi!

– Men Joldauda arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng әleuetin tolyq paydalanu qajettigi turaly aittym. Qytayda jәne Vietnamda múnday aimaqtar ekonomikanyng qozghaushy kýshi sanalady. Al bizding eldegi arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng tiyimdiligi әli kýnge deyin tómen. Búl mekemeler ekonomikanyng qúrylymyn ózgertuge qauqarsyz. Shiyrek ghasyrgha juyq uaqyttan beri arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng ishki jalpy ónimge qosqan ýlesi 1 payyzdan sәl ghana asady. Onyng 0,3 payyzy – eksportqa, 0,9 payyzy – shetel investisiyasyna tiyesili. Arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng qazirgi júmys tәsili mýlde jaramsyz deuge bolady. Olar investisiya tartatyn alang bolugha tiyis. Jana normalar, qúraldar, servistik sheshimder sol jerde synaqtan ótip, odan әri keng taraluy qajet. Arnayy ekonomikalyq aimaqtardyng qazirgi infraqúrylymyn damytugha ýsh jyl ishinde bir trillion tenge zaym qarajatyn júmsau úsynylyp otyr. Aldymen olardyng damu modelin qayta qúru kerek dep sanaymyn. Onsyz múnday auqymdy investisiya jýiedegi qordalanghan mәselelerdi sheshe almaydy. Týptep kelgende, eger naqty nәtiyjege jetemin degen niyet bolsa, búl mәseleni Týrkistan oblysynyng búrynghy әkimi Darhan Satybaldy siyaqty qolda bar qarjymen de sheshuge bolady. Astanada da jaqsy tәjiriybe bar. Ýkimet ýsh aidyng ishinde arnayy ekonomikalyq aimaqtardy damytudyng jana ýlgisin bekitui kerek, - dedi.

Investisiya tartuda jaghymsyz ýrdis payda boldy!

– Mening shetelge saparlarym jәne investorlarmen kezdesulerim barysynda qol jetkizilgen kelisimderding oryndaluyna basa mәn beru qajet. Kommersiyalyq kelisimderding jalpy qúny byltyrdyng ózinde shamamen 75 milliard dollar boldy. Júmysty sozbalangha salu jәne qol qoyylghan kelisimderdi oryndamau degen mәsele bolmaugha tiyis. Búl júmysty oryndaugha Preziydent Ákimshiligi de jauapty. Ashyghyn aitu kerek, bizde mynaday jaghymsyz ýrdis payda boldy: joghary basshylyq dengeyindegi kelissózderding aldynda óte belsendi júmys jýrgiziledi, al keyin tym-tyrys bolyp qalady. Mekemeler arasyndaghy bitpeytin ózara kelisu әreketin dogharu kerek. Ýkimet meylinshe derbes boludy súrady, derbestik berildi, endi is jýzinde sony dúrys qoldanuy kerek. Qol qoyylghan әrbir qújat aldyn ala sapaly týrde dayyndalyp, oryndalu merzimderi naqty aiqyndaluy qajet. Júmystyng nәtiyjesi ýshin birinshi basshylargha jeke jauapkershilik jýkteledi. Memleket investorlar aldyndaghy mindettemelerin tolyq oryndauy kerek. Elge senim, iskerlik bedel osylay qalyptasady. Ýkimet Qazaqstannyng investisiyalyq әleuetin kóteruge, bәsekelik artyqshylyqtaryn damytugha basa mәn bergeni jón, - dedi.

– Memleket pen jeke seriktestik – ekonomikagha investisiyanyng keluin yntalandyratyn manyzdy qúraldyng biri. Búl tetikti ontayly paydalana alsaq, investisiyalyq tәuekeldi memleket pen biznes arasynda tiyimdi bóluge mýmkindik tuady. Biraq elimizdegi memleket pen jeke seriktestik әleueti dúrys iygerilmey otyr. Infraqúrylymdyq jobalardyng kóbi búrynghyday tikeley budjet qarjysyna tәueldi. Jeke kapital, bank sektory jәne halyqaralyq qarjy úiymdary oghan aitarlyqtay atsalyspaydy. Budjetting mýmkindigi shekteuli. Sondyqtan múnday tәsil kóptegen investisiyalyq jobalardy jýzege asyrugha bóget bolyp otyr. Álbette, kez kelgen qarjy qúraly siyaqty memleket pen jeke seriktestikting de óz qúny bar. Alayda, ol ózin-ózi aqtasa, Ýkimet atalghan mehanizmdi belsendi qoldanghany jón. Qajet bolsa, zannamagha da tiyisti ózgeris engizuge bolady, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Alatau qalasy - jana investisiyalyq kezenning negizgi jobasy!

– Jedel damu jolyna týsken Alatau qalasy jana investisiyalyq kezenning negizgi jobasy bolugha tiyis. Búl – Smart City qaghidatyna sәikes barlyq salagha ozyq innovasiyalar engizu, jasandy intellekti men sifrlyq tehnologiyany qoldanu degen sóz. Onda kapital tartu ýshin tendesi joq jaghday jasalyp, jana, batyl sheshimder qabyldaugha mýmkindik beretin ýzdik retteu rejiymin qalyptastyru qajet. Osy manyzdy mәsele boyynsha mening tapsyrmammen Konstitusiyalyq zang әzirlenip, Parlamentting qarauyna úsynyldy. Maghan Últtyq bank pen Qarjylyq monitoring agenttigi búghan qarsylyq tanytqany turaly bayandaldy. Búl Konstitusiyalyq zang qabyldaugha mýmkindik bermeydi. Alayda mening tóraghalyghymmen ótken jiynda múnday pikir aitylmaghan edi. Eger sizderde qandayda bir qauip ne qarsylyq bolsa, maghan qaghaz jýzinde úsynys berinizder. Tiyisti tapsyrma beremin. Biraq, mening oiymsha, búl shyndyqqa janaspaytyn bos әngime sekildi. Men jauapkershilik aludan qashpaymyn, al sizder konferensiyalarda dilmәrsip, sóz sóilep jýre berinizder. Qazir qorqynyshtan qaltyrap otyratyn emes, naqty júmys isteytin zaman. Búl – elimiz ýshin biregey joba. Sondyqtan Ýkimet onyng basy artyq burokratiyasyz, kidirissiz әri sapaly damuyn qamtamasyz etui kerek, - dedi.

– Jana investisiyalyq kezenning tiyimdi jýzege asuy kóbine qarjy sektorynyng belsendi atsalysuyna baylanysty. Býginde elimizding qarjy naryghyndaghy jiyntyq aktivterding 84 payyzy bank salasyna tiyesili. Degenmen bizneske beriletin qaryz ýlesi tómen dengeyde qalyp otyr. Ne bary 38 payyzdy qúraydy. Al ekinshi dengeyli bankter byltyr «shybyq basyn syndyrmay», esh qinalmay 3 trillion tengege juyq tabys tapty. Bankter ekonomikanyng negizgi qarjylandyru kózi retinde ózining zandy róline oraluy ýshin jaghday jasau qajet degendi talay ret aityldy. Biraq syltau tausylmaydy. Nәtiyjesinde bank jýiesindegi alayaqtyq әreketterge kuә boldyq. Iri, jýie qúraushy bankter memleket tarapynan orasan zor kómek berilgenine qaramastan, daghdarysqa úshyrap, tura maghynasynda 1 dollargha satyldy. Qazir bankterding ózine tartatyn qarjy resurstarynyng qúny joghary degen әngime aityla bastady. Olardyng ekonomikany qarjylandyruyna osy kedergi keltirip otyr-mys. Demek ekonomikany qoljetimdi kreditpen qamtamasyz etuding jalghyz joly – inflyasiyany túraqtandyryp, dengeyin tómendetu, sodan keyin naryqtyq mólsherlemeni azaytu. Taghy da qaytalap aitamyn: búl rette Ýkimet pen Últtyq bankting jýieli, ýilesimdi әri kәsiby túrghyda júmys istegeni manyzdy. Halyqaralyq valuta qorynyng kenesine qúlaq asyp, týrli terminologiyany ondy-sondy qoldanugha asa kóp aqyldyng qajeti joq. Azdap oilanyp, tym bolmasa kóptegen týitkildi sheshuge talaptanyp kóru, búl – basqa mәsele, - dedi.

– Álemde banktermen qatar saqtandyru jәne qúndy qaghazdar naryghy úzaq merzimdi kapitaldyng kózi sanalady. Otandyq qarjy jýiesindegi saqtandyru sektorynyng ýlesi mardymsyz – 5 payyz ghana. Múnday jaghdaydy mise tútugha bolmaydy. Ángime sifrlyq tehnologiyalardy paydalanu arqyly saqtandyru ónimderining týrin kóbeytip, olardyng qoljetimdiligin arttyru jóninde bolyp otyr. Saqtandyru naryghyn memlekettin, azamattar men biznesting yqtimal tәuekelderge ortaq jauapkershilik mәdeniyetin qalyptastyratyn manyzdy institut retinde qarastyrghan jón. Múnday tәsilge kóshu ýshin damyghan elderding ýlgisine say mindetti saqtandyru týrlerin kóbeytu qajet. Bankter men saqtandyru kompaniyalary úzaq merzimdi qor jinaudy kýsheytse, búl qúndy qaghazdar naryghynyng damuyna tyng serpin beredi. Qúndy qaghazdardyng damyghan naryghy – makroekonomikalyq túraqtylyqtyng manyzdy kórsetkishi. Al onyng auqymy investorlardyng senim dengeyi qanday ekenin bildiredi. Qarjy naryghyn retteu jәne damytu agenttigi men Últtyq bankke 1 qyrkýiekke deyin saqtandyru jәne qor naryghyn damytudyng 2030 jylgha deyingi baghdarlamasyn әzirleudi tapsyramyn. Ony tiyimdi iske asyru ýshin saqtandyru jәne qúndy qaghazdar turaly jana zandar qabyldau qajet dep sanaymyn, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Eksport pen importyn: Múnday tәjiriybeni dogharu kerek!

– Jana investisiyalar eng aldymen elimizdegi zamanauy ónerkәsipting negizin qalyptastyrugha baghyttaluy kerek. Búl salada biraz jetistikke jettik. Byltyr óndeu ónerkәsibi túraqty damyp, 6,4 payyzgha ósti. Biraq óndelgen tauar eksporty 2,7 payyzgha tómendedi. Búghan jalpy eksporttyng 4,2 payyzgha azayghany da әser etti. Ónerkәsip sayasatynyng basty kemshilikteri dәl osy tústa anyq bayqaldy. Búl salada shiykizat óndirushilerding ýlesi әli de basym. Biraq búl olargha kedergi jasaugha bolady degen sóz emes, kerisinshe, olargha kómegimizdi әldeqayda kýsheytuimiz qajet. Sonymen qatar óndeu ónerkәsibine basa nazar audaru kerek. Óndeu ónerkәsibindegi ónimning 40 payyzdan astamy metallurgiyagha tiyesili. Al metallurgiya sektorynda eksportqa shygharylatyn tauardyng jartysynan kóbi – tómen dengeyde óndelgen ónimder. Sonyng saldarynan, shiykizatty syrtqa shygharamyz da, odan jasalghan dayyn ónimdi basqa elderden satyp alamyz. Paradoks. Múnday tәjiriybeni dogharu kerek. Shiykizat eksporttaghannan góri, odan dayyn ónim óndirip, syrtqa shygharu әldeqayda paydaly. Áriyne, búl onay mindet emes. Biraq ýlgili kәsiporyndar bar, mysaly, Qarmet. Qansha qiyndyqqa tap bolsa da, ondaghy óndiristik jәne әleumettik prosesterde ong ózgerister oryn alyp jatyr. Búl mәselede «artyq qylam dep, tyrtyq qylugha da» bolmaydy. Óndeu salasyn damytamyz dep, shiykizat óndiru isine ziyan keltirmeu jaghyn oilau kerek. Ýkimetting sayasaty aqylgha qonymdy, bayypty bolugha tiyis, - dedi.

– Elimizding importqa tәueldiligi turaly aitqanda múnay salasyndaghy kýrdeli ahualgha toqtalmay ketuge bolmaydy. Qazaqstanda jylyna shamamen 100 million tonna múnay óndiriledi, biraq elimizde sonyng tek 18 million tonnasy ghana qayta óndeledi. Sonyng saldarynan biz múnay óndirushi el bolsaq ta, jyl ótken sayyn diyzeli otyny boyynsha tapshylyq payda bolyp jatyr, aviasiyalyq kerosin boyynsha da importqa tәueldi bolyp otyrmyz. Sondyqtan otyngha degen súranystyng joghary ekenin eskere otyryp, elimizde júmys istep túrghan múnay óndeu zauyttaryn janghyrtu kerek. Búl júmysty jedel oryndau qajet. Atalghan qadam bir jylda óndeletin múnay kólemin 9 million tonnagha arttyrugha mýmkindik beredi (18,4 million tonnadan 27,4 million tonnagha deyin). Búl – ministrlikting mәlimeti. Ýkimet jana múnay óndeu zauytynyng qúrylysyna qatysty bayypty sheshim qabyldauy qajet. Eng aldymen, múnay óndeu zauytyna shiykizat qaydan jetkiziletinin, qanday ónimdi jәne qansha kólemde óndiretinin dúrys esepteu kerek. Búl jobany iske asyrugha (eger jýzege assa) jeke investor tartu kerek bolady. Býginde múnday iri jobany tek memleket qarjysyna salu óte tiyimsiz, - dedi.

Múnay-gaz-himiya salasy – óz aldyna jeke sala bolyp qalyptasqan joq!

– Qajetti jaghday bolsa da, osy kezge deyin elimizde múnay-gaz himiyasy óz aldyna jeke sala bolyp qalyptasqan joq. Mening tapsyrmammen polietiylen, butadiyen, karbamid jәne basqa da ónimder shygharyp, osy salany jana dengeyge kóteretin birqatar jobalar iske qosyldy. Ýkimet búl jobalardy uaqtyly ayaqtaugha tiyis. Osynday múnay-gaz himiyasy salasyndaghy iri jobalardy iske asyru arqyly elimizding negizgi himiya ónimderine (polietiylen, polipropiylen) degen súranysyn óteymiz. Ózimizde shygharylatyn poliymerdi barynsha óndeu isi jolgha qoyylmaghan. Búl materialdan avtobólshekter, tamshylap suarugha qajetti qúraldar, medisinalyq jabdyqtar, ydys-ayaq jәne basqa da kóptegen ónim shygharugha bolady. Búl orayda shaghyn jәne orta bizneske qoldau kórsetu kerek. Sonyng ishinde lizingpen qúral-jabdyq, jenildikpen nesie beru qajet. Búl qadam azyq-týlikten ózge ónimderding baghasyn tómendetuge zor mýmkindik beredi, - dedi.

– Múnay-gaz himiyasy jәne basqa da negizgi salalardaghy óndeu ónerkәsibin damytu ýshin resurstar qoryn tolyqtyru óte manyzdy. Qazir Ýkimet tikeley memlekettik investisiyagha ýmit artyp otyr. Aldaghy ýsh jylda budjetten geologiyalyq barlau júmystaryna 500 million dollargha juyq qarjy bólu josparlanghan. Búl ótken otyz jylda júmsalghan qarajatpen ten. Búl, әriyne, dúrys, biraq bәribir jetkiliksiz. Geologiya salasyn damytugha jeke kapital tartu Ýkimetting asa manyzdy mindeti bolyp qala beredi. Onsyz geologiyalyq barlau júmystary әrdayym qazynadan bólinetin qarjygha tәueldi budjettik joba bolyp qaluy mýmkin, - dedi.

– Shiykizatty tereng óndeu – auyl sharuashylyghyna da qatysty óte ózekti mәsele. Agroónerkәsip keshenin qoldau sharalary qordalanghan mәselelerdi sheshu ýshin emes, tek osy saladaghy jalpy ónimdi arttyru ýshin qabyldanyp jatyr deuge bolady. Sonyng saldarynan әli kýnge deyin azyq-týlik importyna tәueldi bolyp otyrmyz, bagha da ósude. Atqarushy biylik búghan tosqauyl qoiy ýshin negizinen әkimshilik sharalargha jýginedi. Ýkimet osyghan deyin әleumettik manyzy bar azyq-týlik baghasyn tikeley retteuden bas tartatyny turaly aitty. Soghan qaramastan, múnday tauarlar sany 19-dan 31-ge deyin kóbeydi. Ýkimet búl sheshimdi uaqytsha shara dep týsindirdi. Biraq uaqytsha dep bastalghan shara әdettegidey túraqty sipatqa ie bolyp ketpeui kerek. Auyl sharuashylyghy ónimderining eksportyna da naryqqa qayshy shekteuler qoyylghan. Sheshimdi qabyldar aldynda onyng saldary qanday bolatynyn eshkim oilamaydy. Ne sebepti búlay jasalyp jatqanyn týsinu qiyn emes. Sebebi naryqty damytqannan góri oghan shekteu qoi – әldeqayda onay. Múnday әreketti toqtatu kerek. Ýkimet biznes qauymdastyghymen birlese otyryp, tamaq ónerkәsibin damytugha qatysty jýieli sharalar qabyldaugha tiyis, - dedi.

Suret: Aqorda telegram arnasynan alyndy.

Mal sharuashylyghy salasyn damytu jospary jasaldy!

– Elimizde mal sharuashylyghyn damytugha mol mýmkindik bar. Biraq biz osy әleuetimizdi dúrys paydalanbay otyrmyz. Mal sharuashylyghynyng damu strategiyasy da, qarqyny da mardymsyz, týsiniksiz, keshendi jýie joq. Búl salada sheshimin tappay túrghan mәsele kóp. Ónimderding basym bóligi jeke qosalqy sharuashylyqtarda jәne sharua qojalyqtarynda óndiriledi. Etting 60 payyzy, sýtting 80 payyzy – solardyng enshisinde. Búl jaghday ónimdilikti arttyrugha kedergi bolyp otyr. Elimizde jem-shóp qoryn dayarlaudan bastap, ónimdi óndeu, jetkizu, satu ýderisi birtútas jýie retinde jolgha qoyylmaghan. Basqasha aitsaq, osynyng bәrin basqarudyng birynghay jýiesi joq. Ókinishke qaray, 2026 jyly osynday mәseleler turaly aitugha mәjbýr bolyp otyrmyz. Biyl Mal sharuashylyghyn damytu jospary jasaldy. Búl qújat osy saladaghy olqylyqtardy joyyp, onyng damuyna jol ashugha tiyis. Endi aqyry ne bolatynyn kóremiz. Men Joldauymda jәne «Turkistan» gazetine bergen súhbatymda shaghyn sharuashylyqtardy kooperasiyagha biriktiru qajettigin aittym. Búl jerde sheteldik tәjiriybeni ýlgi retinde alugha bolady. Mysaly, Niyderlandynyng jýiesin alsaq, onda sharualar kooperasiyasynyng naqty әri birizdi jýiesi bar. Sonyng arqasynda olar qúny 130 milliard dollar bolatyn auyl sharuashylyghy ónimderin eksporttap otyr. Sharualardy jana ýlgidegi kooperativ qúrugha yntalandyru kerek. Ol ýshin Ýkimet batyl sharalar qabyldaugha tiyis. 1 qyrkýiekke deyin Auyl sharuashylyghy kooperasiyasy turaly jana zang dayyndauy qajet, - dedi.

– Sharualardy memlekettik qoldau jýiesi barynsha ashyq boluy kerek. Qazir búl jýiening kýmәndi, kólenkeli tústary kóp. Ýkimet jyl sonyna deyin aqparattyq jýielerdi kiriktiru júmysyn ayaqtaugha tiyis. Búl qadam subsidiyalau ýderisin sifrlandyryp, sharualardyng mindettemelerin baqylaugha alugha mýmkindik beredi. Mal sharuashylyghyn túraqty damytu ýshin veterinarlyq qauipsizdik jýiesi sapaly bolugha tiyis. Ashyghyn aitqanda, Qazaqstanda búl sala kenjelep túr. Elimizdegi 168 zerthananyng jiyrma jetisi ghana halyqaralyq standartqa say keledi. Mal dәrigerlerining júmysy tolyq baqylaugha alynbaghan. Songhy ýsh jylda malgha ekpe saldyq dep 30 myng jalghan qújat jasaldy. Búl salany birjola tәrtipke keltiru qajet. Ýkimet veterinariya salasyn damytudyng keshendi baghdarlamasyn ýsh aidyng ishinde qabyldaugha tiyis, - dedi.

– Qúzyrly mekemeler biyl keybir aimaqta aldymen su tasqyny, sodan song qúrghaqshylyq bolatynyn aituda. Ýkimet qazirding ózinde naqty is-qimyl josparyn әzirlep qoiy kerek.Taghy da aitarym, tabighy apattardy boljau ýshin sifrlyq tәsilderdi paydalanbasaq, júmystyng bәri bosqa ketedi. Bizde qajetti tehnologiyanyng bәrin paydalanugha mýmkindik bar. Tek sonyng barlyghy qanshalyqty jauapty әri jýieli týrde qoldanylady degen súraq tuady. Mәsele – sonda. Egis alqaptary men infraqúrylymdy qorghaugha qajetti sharalar aldyn ala qabyldanuy qajet. Ár joly mәsele payda bolghan kezde ghana jantalaspay, qiyndyqtyng aldyn alghan jón. Búrynghy qatelikterge jol bermeu kerek. Kóktem de kelip qaldy. Ýkimet әkimdiktermen birge su tasqynyna qarsy sharalardy sapaly jýzege asyrugha tiyis, - dedi.

Shaghyn biznesti qoldau sharalary naqty әri tiyimdi bolugha tiyis!

– Sifrlyq tehnologiyalar men jasandy intellektini keninen qoldanu kәsipkerlikti qarqyndy damytugha zor mýmkindik beredi. Jalpy ishki ónimining 40 payyzgha, negizgi kapitalgha salynghan investisiyanyng 70 payyzgha juyghy shaghyn jәne orta biznes salasyna tiyesili. Búl – keyingi jyldary jýrgizilgen jýieli júmystyng nәtiyjesi. Degenmen qazir tabysqa riza bolyp otyratyn zaman emes. Elimizde azamattardyng biznespen jappay ainalysuyna mәn berilip, oghan barynsha jaghday jasalyp jatyr. Biraq múnday shara býgingi tanda azdyq etedi. Ýkimet kәsipkerlikti damytu isinde endi, eng aldymen, sapagha airyqsha kónil bólui kerek. Memlekettik kómekti biznesting tehnologiyalyq dengeyine jәne sanatyna qaray saralap beru qajet. Shaghyn biznesti qoldau sharalary naqty әri tiyimdi bolugha tiyis. Kәsipkerlerdi «kýnkóris rejiyminen» shyghyp, túraqty damu jolyna týsuge yntalandyru manyzdy. Shiykizattyq emes sektordaghy damu әleueti joghary orta biznesti qoldau sharalary dayyn ónim satatyn naryq auqymyn keneytuge yqpal etui qajet. Ýkimet «Atameken» kәsipkerler palatasymen birlesip, shaghyn jәne orta biznesti qoldau sayasatyn týbegeyli ózgertu turaly úsynys әzirleui kerek. Úsynystar 1 sәuirge deyin engiziluge tiyis. Árbir kәsipker smartfon arqyly tikeley qoldana alatyn birtútas sifrlyq ekojýie jasaluy qajet. Qazirgi retteu sharalary kәsipkerlerge әkimshilik kedergi tughyzady, materialdyq shyghyn keltiredi. Osy kedergiler men shyghyndardy azaytu ýshin kezinde shaghyn jәne orta biznes nysandaryn tekseruge moratoriy jariyalandy. Biraq moratoriy merzimi ayaqtalghan sәtte bәri qaytadan búrynghy qalpyna týsti. Mysaly, 2020 jyly 70 myng tekseru jasalsa, byltyr búl kórsetkish 92 myngha deyin artqan. Tipti, onyng 85 payyzy jospardan tys jýrgizilgen. Shash al dese, bas alatyn múnday әreketti dogharu kerek. Múnday tekserulerding ornyna medisinalyq qordy nemese jekemenshik mektepterdi, әleumettik jenildikter beru jýiesin tekseru kerek edi. Retteushilik reformanyng jana kezenindegi basty mindet – blokcheyn men jasandy intellektini paydalanu arqyly sifrlyq modelige tolyq ótu. Búl rette «Retteushi sary paraqtar» (Regulatory Yellow Pages) qaghidaty basshylyqqa alynugha tiyis. Strategiyalyq josparlau jәne reformalar agenttigi atalghan júmysty jyl sonyna deyin ayaqtauy qajet, - dedi.

Basty maqsat – bizneske qolayly jaghday jasaytyn sharalar qabyldau!

– Endi «Ekonomikany yryqtandyru sharalary turaly» Jarlyqty oryndau mәselesine arnayy toqtalghym keledi. Búl júmys is jýzinde emes, qaghaz jýzinde ghana oryndalyp jatyr deuge bolady. Qúzyrly organdar qújatta kórsetilgen tapsyrmalargha atýsti qaraydy. Biznes jýrgizuge qolayly jaghday jasaudy emes, qúr esep berudi oilaydy. Sonyng saldarynan Jarlyqta aiqyndalghan basty mindetter tolyghymen oryndalghan joq. Mysal retinde memlekettik aktivterdi jekeshelendiru ýderisin alyp qarayyq. Ýkimet jeke menshikke ótuge tiyis 473 kәsiporynnyng tizimin byltyr qazan aiynda bekitti. Biraq aktivterdi saudagha shygharmaq týgili ony satugha dayyndyq sharalarynyng ózi әli bastalghan joq. «Memlekettik mýlik turaly» jana zang da qabyldanbady. «Qanday kedergi payda boldy? Memlekettik organdar nelikten óz aktivterinen aiyrylghysy kelmeydi?» degen súraqtar boluy mýmkin. Naqty sebepter bar shyghar, biraq olar turaly beyhabarmyn. Sebebi búl aktivter memleket budjeti esebinen qamtamasyz etiledi, yaghni, oghan qazynadan qomaqty qarajat júmsalyp jatyr. Búl jaghday jeke kәsipkerlikting damuyna kedergi keltirip, bәsekelestikti tejeytinin úmytpauymyz qajet. Ýkimet Jarlyqty oryndaugha qatysty ústanymdardy bir aidyng ishinde qayta qaraugha tiyis. Basty maqsat – bizneske shyn mәninde qolayly jaghday jasaytyn naqty sharalar qabyldau, - dedi.

– Jana ekonomikalyq ýlgige kóshu barysynda kólik logistikasyn damytugha jete mәn beru qajet. Búl – asa manyzdy strategiyalyq mindet. Qazaqstannyng Euraziya qúrlyghyndaghy biregey ornyn tiyimdi paydalanbasaq, búl halqymyz keshirmeytin strategiyalyq olqylyq boluy mýmkin. Sondyqtan búl mindetting mәn-maghynasy erekshe. Kólik-tasymal salasy ónerkәsip jәne investisiya sayasatymen birge birtútas jýie retinde qaraluy kerek. Osy kezge deyin infraqúrylymdyq róli basym bolghan tranzit salasy endi ekonomikalyq sipatqa ie bolady. Jahandyq bәseke kýsheyip túrghan qazirgi zamanda búl – óte manyzdy qadam. Qazir elimizdegi tauardyng 60 payyzy temirjolmen tasymaldanady. Sondyqtan temirjol jelilerin barynsha damytu – airyqsha manyzdy mindet. Býginde birqatar iri infraqúrylym jobasynyng qúrylysy ayaqtaldy. Temirjol arqyly jýk tasymaldau mýmkindigi edәuir jaqsaryp, temirjoldyng jalpy jaghdayy túraqtaldy. Desek te, elimizding temirjol tranziyti salasyndaghy әleuetin tolyghymen paydalanuymyz qajet. Alayda búl manyzdy mәsele boyynsha anyq, aiqyn strategiya әli joq siyaqty. Tozyghy jetken temirjol infraqúrylymy әli de kóp. Keybir jerlerdegi ahual tipti kýrdeli deuge bolady. Biyl «Moyynty – Qyzyljar», «Darbaza – Maqtaaral» baghytyndaghy jana temirjol jelilerin iske qosu kerek. Sonday-aq «Altynkól – Jetigen» jәne «Beyneu – Manghystau» temirjolyn janghyrtu júmystaryn ayaqtau qajet. «Baqty – Ayagóz» jelisin uaqtyly paydalanugha beru kerek. Atalghan mәseleler turaly jii aitatyn boldyq, endi naqty nәtiyjege kuә bolayyq. Júmystyng qarqynyn bәsendetuge bolmaydy, - dedi.

– Ýkimet biyl tranzittik tasymal kólemin shamamen 65 payyzgha, yaghny 55 million tonnagha deyin kóbeytemiz degen auqymdy mindet qoyyp otyr. Al «Qazaqstan temir joly» kompaniyasynyng basshysy óz aqparatynda búl jospargha kýmәn keltirip otyr. Mәsele – bizde emes, irgeles memleketterding josparlary men mýmkindikterinde. Endi anyqtau qajet. Osyghan oray, «Samúryq-Qazyna» qory men «Qazaqstan temir joly» kompaniyasy qajetti sharanyng bәrin qabyldaugha tiyis. Sonyng ishinde sifrlyq janghyrtu (yaghni, transformasiya) júmystaryn ayaqtauy qajet. Jýk tasymaldaushylardyng bәrine ashyq jәne birdey qoldau kórsetiluge tiyis. Ol ýshin últtyq operatordyng jýk vagondaryn beru júmysyn tolyq sifrlandyryp, retke keltiru kerek. Temirjol salasyndaghy tarif sayasatyn reformalau – kezek kýttirmeytin mindet. 1 qyrkýiekke deyin jana tarif sayasatynyng tújyrymdamasyna qatysty týpkilikti sheshim qabyldanugha tiyis. Tarif sayasaty, búl – asa manyzdy taqyryp, kólik strategiyamyzdyng ózegi sanalatyn mәsele, - dedi.

– Ýkimet temirjolmen qatar avtokólik tasymalyn damytugha qatysty iri jobalardy da jýzege asyru barysyn qatang baqylaugha aluy qajet. Men «Qaraghandy – Jezqazghan», «Ortalyq – Batys», «Aqtóbe – Úlghaysyn» baghytyndaghy joldyng jәne Qyzylorda, Saryaghash, Rudnyy qalalarynyng syrtyndaghy ainalma joldyng qúrylysy turaly aityp otyrmyn. Avtokólik tasymalyn damytu turaly aitqanda, eng aldymen, joldyng sapasy men qauipsizdigine qatysty mәseleler sheshimin tabugha tiyis. Jana jylgha deyin jasandy intellektini paydalana otyryp avtokólik qozghalysyn retteytin sifrlyq platformany iske qosu kerek. Biz jýk jәne jolaushylar tranziytin barynsha tiyimdi etu ýshin shekaradaghy ótkizu beketterin jappay janghyrta bastadyq. Byltyr toghyz beket iske qosyldy. Kelesi jyldyng sonyna deyin taghy 33 beket tolyq janghyrtylady. Sifrlyq tәsilder jәne jasandy intellektining kómegimen kedendik rәsimderdi ontaylandyru kerek. Biraq baqylau da әlsirep ketpeuge tiyis. Elimizding jәne kórshi memleketterding aqparattyq jýielerin ózara baylanystyru kerek. Men Joldauymda jýk tasymalyn basqaratyn «Smart Cargo» sifrlyq platformasyn, sonday-aq keden rәsimderin jasaytyn «Keden» jýiesin engizudi tapsyrdym. Qazir osy jýieler pilottyq rejimde júmys istep túr. Barlyq mekemening aqparattyq jýiesin ózara kiriktirip, búl platformalardyng tolyq iske qosyluyn tezdetu kerek. Osylaysha, birtútas intellektualdy kólik ekojýiesi qalyptasady, - dedi.

– Qoryta kele taghy da aityp ótkim keledi: aldymyzda auqymdy, manyzdy mindetter túr. Biz әrdayym bir qadam alda jýruimiz kerek. Oilanyp-tolghanyp otyratyn uaqyt joq. Batyl, tiyimdi sheshim qabyldap, ony jedel jýzege asyru qajet. Shyn aitqanda, býgingi qaralyp jatqan mәseleler – belgili, olar Joldauymda da, Últtyq qúryltayda da kóterildi. Ýkimet mýsheleri, iә bolmasa ainalamyzda jýrgen «sarapshylar» el ekonomikasynyng aldynda túrghan týitkilderdi sheshu jolyn tez arada úsynady dep kýtuding qajeti joq degen siyaqty payymdaular bar ekenin biz jaqsy bilemiz. Biz bәsekege qabiletti el boluymyz kerek. Bәsekege qabiletti bolsaq, bolashaghymyz da jarqyn bolady. Negizgi basymdyqtarymyz ózgermeydi. Azamattardyng tabysyn arttyryp, túrmys sapasyn jaqsartu basty mindet bolyp qala beredi. Ýkimet, ortalyq jәne jergilikti atqarushy organdar óz jauapkershiligin tolyq sezinip júmys isteuge tiyis. Ýkimetting birinshi kezektegi mindeti – batyl, kýmәnsiz sheshimder qabyldau ýrdisin janghyrtu. El iygiligi jәne azamattardyng mýddesi ýshin enbek etu qajet. Árbir tapsyrma uaqtyly әri sapaly oryndaluy kerek. Eng bastysy, elge paydasy tiyetin naqty nәtiyje bolugha tiyis, - dedi.

Abai.kz