Belgili qalamger, býgingi qazaq kórkemsózining kórnekti ókilderining biri Dәuren Quattyng jaqynda jaryq kórgen «Permedegi Pigmalion» әngimesi últtyq әdebiyetimizding qan tamyry qazirgi zaman tynysymen qatar soghyp, qogham ómirining kópshilikke mәlim syrtqy qúbylystarymen qatar, әrkimge kórine bermeytin qaltarys-búltarystaryna deyin qalt jibermey qadaghalap otyrghanyn, qyraghy kýzetshidey qorghaumen birge, shygharmany qalyng oqyrmangha úsynu arqyly keybir kólenekeli, qaterli tústardan saqtandyrudy, ómir talabyna qaray ózgeshe sheshim qabyldaugha baghdar berip kele jatqanyn  anghartady.

Kórkem shygharma, ónerli sóz aqparat qúraldarynda ýirenshikti qúrghaq tirkestermen kýndelikti jariyalana beretin sansyz janalyq-habarlardan gharyshtyq biyiktikte túratyndyqtan, aitary auqymdy, tamyry terende, taghlymy talassyz. Onyng әseri adam oiynda, sanasynda ailar emes, jyldar boyy, anyghy mәngilikke qalatyny haq. Aytalyq, «Qorghansyzdyng kýni» jazylghan uaqytta gazet-jornaldarda, nemese el arasyndaghy әngimelerde ne aitylghanyn qazir kim biledi?

«Permedegi Pigmalionnyn» keyipkeri kez-kelgen qazaq auylynan qay salada bolmasyn qinalmay-aq tabugha bolatyn tuma talant iyesi, búl joly daryndy suretshi. Basqa bir jaghdayda ózindey talghamy biyik talapker ortagha tap bolsa nemese óner institutynda arnayy bilim alsa, әlemdik dengeyde moyyndalatyn ataqty suretshi atanary kýmәnsyz. Alayda, әdettegidey alys bir týkpirde jatqan shaghyn auylda tuyp óskendikten últtyq tәrbiyege say jalghyz kәri sheshesin tastap kete almay, auylda qala bergen. Biraq jaratushynyng ózi syigha tartqan boyyndaghy alapat kýsh, aduyn talant keudeden jaryqqa shyqpay túra almaydy, sondyqtan ózining ainalasyndaghy dýniye-әlemdi qara qaryndashpen aq qaghazgha týsiru, auyldastarynyng bet әlpetin ainytpay beyneleu onyng ómirining ajyramas belgisi, tipti olardyng qújattaryndaghy fotosyna deyin múnyng qolynan shyqqan. Búl auyldyng joly bolghanday, óitkeni Qayyrgeldining suretteri arqyly onyng býkil tynys-tirshiligi, kәri-jasy, tau-tasy, aspan-kógi, qisyq kóshesi, búzylghan trәktiri, synghan soqasyna deyin mәngilikke tanbalanghan, demek osynau shaghyn auyl tariyhqa berik engen. Qalamger shygharmasyna ózek bolghan beymәlim eldimekenning biregey oqighasy baytaq elimizding kez-kelgen týkpirinde aina qatesiz bolmasa da, úqsas, tanys beynede qaytalanyp jatuy әbden yqtimal.

Oqighagha oralsaq, ózgeler úghyna bermeytin ónerding tylsym әleminde, qiyaldyng qaltarystarynda jýrip Qarekeng ýilenu, otbasyn qúru syndy adamy qajettilikterin oryndaugha da otyzdan asqansha keshigip jýrgeni sodan. Auyldaghy qúrdastarynyng jeteleuimen aghyngha kónip әiteuir jasap kórgen talpynystarynda nәtiyje joq, óitkeni múnyng bolmysy bólek, «әdebi» tilmen «qadariy-halimizshe», «marhabbat», «qalqam» dep sóileydi, onysy әdetegi qarabayyr ortagha kýlkili, týsiniksiz kórinedi. Sondyqtan әzirgi qanaghaty sóilesken qyz-qyrqynnyng beynesin ózi qalaghan, ózine únaghan, tek ózi kórgisi keletin «ýlbiregen susymaly jibek kóilekte qúbyla tolqyp túrghan» beynede salu, jeke qalghanda әlgilermen sóilesedi, solarmen birge jәnnat baghyna attanady. Dese de, suretshining janynyng qalauyndaghy, ózgeden bólek talghamyndaghy qyzdyng jolyghuy  qiyngha ainalghan. Búl jaghday kýnderding bir kýninde eshkim kýtpegen, oilamaghan jerden ózgerip sala beredi. Shygharmanyng shiyrshyq atuy da osy sәtten bastalmaq. Keshterding birinde Qarekeng teledidardan ala topalang basqan Sýriya degen elde qara bet-perdeli, tek eki janarynan kóz jasy ýzdiksiz tamshylap enirep túrghan qazaq qyzyn kóredi. Diny jat aghymnyng arbauyna týsip, bir týnde solardyng serkesining birining nekeli әieline ainalghanyn ózi de sezbey qalghan jas qyz ata-ana, aghayyn tuystan bezinip, alys elge attanghan «kýieuin» izdeymin dep, endigi jat jerde tyghyryqqa tirelip, ózge kóp erkekting bauyrynan ótip, qúldyqtyng qamytyn kiygen eken. Qara kóilekti qyzdy kórgen sәtten bastap keyipkerding de ómiri kýrt ózgerdi.  «Netken kóz, Qúday-au, ne degen kóz mynau?» degen tausylmas kýbirge kóshken búny sol bir mólt qara kóz tolassyz tolghandyryp, esten tandyrghan. Onyng endigi ómiri bir kórgennen kókiregine jattalghan qosy janardy kýni-týni beyneleu, avtordyng bay, kórkem tilimen aitqanda «jәudir kóz», «nәrkes kóz», «súqsyr kóz», «әzәzil kóz» dep, týsiniksiz kýbirlep jýrip, qara perdening ar jaghyna jasyrylghan beyneni tabu, al kýndelikti tirshilik tәrk etildi. Qayran sheshesinen bastap auyldastarynyng ózi múny endi kóz tiydi, aurugha úshyrady dep kýnirene qabylday bastaydy.

Osy orayda bizding esimizge orys әdebiyetining klassiygi A.Chehovtyng әigili «Chernyy monah» әngimesining sujeti men keyipkeri oralady. Ángime keyipkeri jas ghalym, magistr-filosof qoghamda ózine layyq ornyn alu mýddesinde ýzdiksiz oqudyn, izdenuding jolynda jýrip, jýikesin sharshatyp alghan Kovrin ishki dýniyesining arpalysty kezeninde bir kezderi anyzdardan estigen Qara sopymen kezdesip, ainalasyndaghy adamdardan taba almaghan týsinistikti, ózining oiymen ýndestikti qara sopynyng aitqandarynan tauyp, ózi sheshimin, mәnin izdep jýrgen mәngilik shyndyqtyng bar joghy, adamzattyng jarqyn keleshegi, jeke adamnyng erkindigi, azattyghy tәrizdi taqyryptardaghy pikirlerine demalugha kelgen derevnyasynyng shetindegi jabayy baqta kezdesken elesti sopydan sәikestik tauyp, uaqytsha bolsa da baqytqa keneletini bar. Alayda, eng jaqyndary, tóniregindegiler ony zorlyqpen emdeuge kóndirgennen keyin aqyrynda Kovrinning ómiri tragediyamen ayaqtalghan edi.

Al, Permedegi Pgimalion Qarekenning basyndaghy hal osyghan úqsas bola túra, Túshybúlaqtyng aqjarqyn, meyirimdi,  bauyrmal júrty oghan týbegeyli janashyrlyqpen qarap, onyng basyndaghy kýidi suretshining qalauyna say sheshuge baryn salady. Auyldastary izdep jýrip aldyrghan birese asau buragha, birde ysqyrghan jylangha da ainalyp ketetin aqyrghan baqsydan, tónirekti kýnirentken ghúlama moldanyng em-domynan da qayyr bolmaghan son, búl sen izdegen qyz dep qaladan kóndirip, qara kóilek kiygizip, qara perdemen alyp kelgen әldebir jetim qyz da jaghdaydy qútqara almady. Óitkeni basqa - basqa, al naghyz suretshini aldau, demek aqiqatty ainalyp ótu mýmkin emes. Naghyz, shynayy óner iyesining ishki quaty men senimi, ruhynyng qayraty ózge kez-kelgen syrtqy kýshterden әldeqayda biyik, әldeqayda berki ekendigine kózimiz jetedi.

Anton Chehovtyng keyipkeri Kovrin jan tynyshtyghyn jabayy baqtan tapsa, Dәuren Quattyng keyipkeri Qarekeng jýregine úyalaghan júmbaq jannyng beynesin, Tamshybúlaqtyng basynan tapqan. «Tamshybúlaq – Qúdaydyng bir keremeti edi. Arqasyn Sarytaudyng nu jynysyna tiregen alyp jartas. Alyp jartastyng qas betinen tebinip júp tamshy qysy-jazy bir ýzilmey, sorghalap aghady da túrady: móldirep aqqan kóz jasynday». Qalamynyng qúdyreti bar Qarekeng sol qos tamshyny teledidardan kórgen júmbaq qyzdyng janaryna ainaldyrady. Suretshining jany da bir sәtke sayabyrsyghanday. Ángime avtory ata dәstýrimizde joq, oghan mýlde kereghar jat diny aghymdar men opasyz iydeologiya qaqpanyna týsip, alys elde, bóten júrtta baqytsyzdyqqa úshyraghan qazaq qyzynyng apatty qayghysyna atamekeni, tughan jerining ózi ýn qosyp, tasty tesip shyqqan Tamshybúlaqtyng kóz jasynday qos tamshysynda kórinis bergen simvoldyq maghynada úsynghan. Qazaq qyzy qazaq jerinde, tughan topyraghynda ghana baqytty bolmaq, mineki, tabighat ananyng ózi qyz taghdyrynyng auyrtpalyghyn teng bóliskendey. Múny júrtshylyqtan eng aldymen bayqaghan jan - suretshi, kókirek kózi ashyq, kitap oqityn, әdeby tilmen sóileytin óner adamy. Qoghamdaghy kóptegen jaytqa suretshining kózimen qarap, aqynnyng jýregimen sezip, kompozitordyng qúlaghymen tyndau kerektigin algha tartady.

Mineki, kólenkeli, kýngirt, zúlym kýshterding jymysqy arbauymen adasqan arudy taghdyrdyng ózi Qarekenning auylyna mektepke múghalimdikke  jetelep әkeledi. Gýltúnyqty kórgen boyda Qarekeng Tamshybúlaqtyng basyndaghy ózi salghan qyz janarynyng tabighattaghy beynesimen tanystyrghan. Qos keyipker sol arada tabysyp, mәngilikke serttesedi. Adasqan jan ýiirine qosylyp, alasúrghan suretkerding jan-dýniyesi jaybaraqat tauyp, aqjarqyn, meyirban, bauyrmal úlysqa taghy bir erekshe janúya qosylady.

Múhtar Kәribay,

Diplomat, publisist

Abai.kz