تاۋەلسىزدىك – تەك شەكارانىڭ شەگەندەلۋى عانا ەمەس، سانا مەن ساۋلەتتىڭ، ءتىل مەن تۇرپاتتىڭ دا ازات بولۋى. ءبىز ازات ەل اتانعالى شيرەك عاسىردان استى. وسى ۋاقىت ىشىندە سارىارقانىڭ توسىندە جاڭا شاھار بوي كوتەردى. كەشە عانا قۋاڭ دالادا جەلمەن جارىسقان قاڭباق قانا كوشىپ جۇرسە، بۇگىن ءزاۋلىم عيماراتتار اسپانمەن تىلدەسەدى. الايدا ەل ىشىندە اندا-ساندا قىلاڭ بەرەتىن ساۋال بار: نەگە ەلوردامىزدىڭ كەلبەتى كەي تۇستا رەسەيدىڭ ەسكى گۋبەرنيالىق قالالارىن ەسكە سالادى؟ بۇل – سەزىمگە قۇرىلعان داقپىرت ەمەس، تاريحي، دەموگرافيالىق جانە مادەني فاكتورلاردان تۋىنداعان كۇردەلى جاعداي.

الدىمەن ساۋلەتتەن باستايىق. قالانىڭ وڭ جاعالاۋىنداعى ەسكى بولىگىنە كوز سالساڭىز، كەڭەستىك ءداۋىردىڭ تابى انىق اڭعارىلادى. تىكبۇرىشتى كۆارتالدار، ءبىر ۇلگىدەگى كوپقاباتتى ۇيلەر، اكىمشىلىك عيماراتتاردىڭ سۇستى ءستيلى – مۇنىڭ ءبارى حح عاسىردىڭ ورتاسىنداعى سوتسياليستىك رەاليزم مەن كونسترۋكتيۆيزمنىڭ سارقىتى. بۇل ءۇردىس تەك ءبىزدىڭ شاھارعا عانا ءتان ەمەس. بۇگىنگى ەلوردا بۇرىنعى اقمولا (تسەلينوگراد) اتالعان كەزەڭدە كەڭەستىك جوسپارلاۋ جۇيەسىنىڭ بولشەگى ەدى. ول ۋاقىتتا قالانىڭ رۋحاني بولمىسىنا كوڭىل اۋدارىلالعان جوق، وندىرىستىك ماڭىزى مەن ستراتەگيالىق ورنالاسۋى الدىڭعى ورىنعا قويىلدى.

جاڭا داۋىردە قالا بەينەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە تالپىنىس جاسالدى. سول ىزدەنىستىڭ سيمۆولىنا اينالعان نىسانداردىڭ نەگىزگىسى – بايتەرەك.

وسى مونۋمەنت – قازاقتىڭ كونە ميفولوگياسىنداعى ءومىر اعاشىنىڭ زاماناۋي كورىنىسى. ياعني ۇلتتىق كودتى ساۋلەت تىلىمەن سويلەتۋگە جاسالعان قادام. سونىمەن بىرگە بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايى مەن حان شاتىر سياقتى نىساندار دا شاھارعا ايرىقشا سيپات بەردى.

دەگەنمەن، قالانىڭ جالپى قۇرىلىمى مەن كوشە اتاۋلارى، اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ سىرتقى فورماسى ءالى دە بولسا رەسەيلىك ۋربانيستيكالىق داستۇرگە جاقىن.

پروبلەمانىڭ ەكىنشى قىرى – دەموگرافيا. كەڭەس كەزەڭىندە سولتۇستىك وڭىرلەرگە سلاۆيان حالقى كوپتەپ قونىستاندىرىلدى. تىڭ يگەرۋ جىلدارى بۇل ءۇردىس كۇشەيدى. ناتيجەسىندە قالا حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامى ۇزاق ۋاقىت بويى ارالاس سيپاتتا بولدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاق حالقىنىڭ ۇلەسى ارتقانىمەن، ورىس ءتىلدى ورتا ءالى دە باسىم. قالا كوشەلەرىندە، قوعامدىق كولىكتە، ساۋدا ورىندارىندا ورىس ءتىلىنىڭ جيىرەك ەستىلۋى – سونىڭ ايعاعى. ءتىل – تەك قارىم-قاتىناس قۇرالى دەمەسەك تە، ول – قالانىڭ مىنەزى. قاي ءتىل جيىرەك ايتىلسا، سول ءتىلدىڭ مادەني كودى دا كەڭىستىكتى بيلەيدى.

ءۇشىنشى فاكتور – باسقارۋ مادەنيەتى. ءبىز قۇقىقتىق جانە اكىمشىلىك جۇيەنى قالىپتاستىرۋدا كوپ جاعدايدا رەسەي تاجىريبەسىنە سۇيەندىك. زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قۇرىلىمى، مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ساتىلىق مودەلى، ءتىپتى رەسمي قۇجات ءتىلىنىڭ ءستيلى – مۇنىڭ ءبارى ورتاق تاريحي تامىردان ءنار العان.

الايدا ۇقساستىقتى تەك كەمشىلىك دەپ قاراۋ بىرجاقتى دەمەيىك. قالا – ءتىرى ورگانيزم. ول ءبىر كۇندە ەمەس، ونداعان جىل بويى قالىپتاسادى. بۇگىنگى ەلوردا – وتپەلى كەزەڭنىڭ ايناسى. وندا كەڭەستىك مۇرا دا، جاھاندىق مودەرن دە، ۇلتتىق ىزدەنىس تە قاتار ءورىلىپ جاتىر. پروبلەما ۇقساستىقتىڭ بار-جوعىندا ەمەس، بولاشاقتا قانداي باعىت تاڭدايتىنىمىزدا.

سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق ناقىشتاعى ەلەمەنتتەردى كوبەيتۋگە ۇمتىلىس بايقالادى. قالانىڭ قوعامدىق كەڭىستىكتەرىندە قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگى، تاريحي تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرى، ءداستۇرلى مەرەكەلەردىڭ ايشىقتى كورىنىستەرى جيىلەي ءتۇستى. مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبالار قولعا الىنۋدا. بۇل – قالانىڭ رۋحاني كەلبەتىن وزگەرتۋگە جاسالعان ناقتى قادامدار.

دەگەنمەن، سىرتقى ساننەن بۇرىن ىشكى مازمۇن ماڭىزدى. ەگەر قالادا قازاق ءتىلى عىلىم مەن بيزنەستىڭ، تەحنولوگيا مەن كرەاتيۆ يندۋسترياسىنىڭ تىلىنە اينالماسا، ساۋلەتتىك سيمۆولدار جاعدايدى تولىق شەشە المايدى. رۋحاني دەربەستىك – ەكونوميكالىق جانە مادەني دەربەستىكتىڭ جەمىسى. سوندىقتان ەلوردانىڭ بولمىسى ەڭ الدىمەن ونىڭ تۇرعىندارىنىڭ ساناسىنا بايلانىستى.

تاعى ءبىر نازار اۋدارار جايت – اقپاراتتىق كەڭىستىك. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبىرازى رەسەيلىك مەديا ءونىمدى تۇتىنادى. تەلەحابارلار، ينتەرنەت كونتەنت، مادەني ترەندتەر سول جاقتان كەلەدى. اقپارات قايدان كەلسە، ويلاۋ جۇيەسى دە سول ارناعا بەيىمدەلەدى. وسى – جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ شىندىعى. بىراق ۇلتتىق مەديانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتپايىنشا، اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك تولىق جۇزەگە اسپايدى.

ەندى قالاي ىستەۋىمىز كەرەك؟

ەڭ اۋەلى وزىمىزگە شىنايى قاراۋىمىز قاجەت. ۇقساستىق بار ما؟ ءيا. بىراق ول ماڭگىلىك ۇكىم ەمەس. قالانىڭ بەينەسىن وزگەرتۋدىڭ جولى – ساپالى ۇلتتىق مازمۇن قالىپتاستىرۋ. قازاق ءتىلى – قالانىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنىڭ تابيعي تىلىنە اينالسا، كاسىپكەرلىك ورتادا، سوت جۇيەسىندە، تسيفرلىق سەرۆيستەردە ەركىن قولدانىلسا، ەلوردانىڭ مىنەزى دە وزگەرەدى. سونىمەن قاتار، قالاداعى تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن قازاقتىڭ اسىل سوزدەرمەن اتاۋ كەرەك ەدى. مىسالى، Terra, اتموسفەرا، مايامي، نوۆىي مير  تاعى سول سياقتى تولىپ جاتقان اتاۋلاردىڭ كەرەگى قانشا؟ ونىڭ ورنىنا وقجەتپەس، بۋراباي، قىز جىبەك، كوكشەتاۋ، التاي، الپامىس، قوبىلاندى، جەكە باتىر – دەگەن كوپتەگەن ادەمى اتاۋلاردى قويۋعا بولار ەدى عوي؟ بۇل ءسوزدى ەلوردا اكىمى جەڭىس قاسىمبەككە ارنايمىز. ەگەر ول كىسى، ورىستانىپ كەتكەن – قارا ورىس قۇرىلىس كومپانيالارىنا ءسوزىن وتكىزە السا. ءبىز كەيدە وسىعان كۇماندانامىز!

ساۋلەت تە سولاي. جاڭا جوبالاردا ۇلتتىق ۋربانيستيكا مەكتەبىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. كوشپەلى وركەنيەتتىڭ كەڭىستىك تۇسىنىگىن، دالا فيلوسوفياسىن زاماناۋي ديزاينمەن ۇشتاستىرۋعا بولادى. تەك ەستەتيكالىق قانا دەمەسەكتە، يدەولوگيالىق مىندەت.

ەلوردا – ەلدىڭ ايناسى. ەگەر اينادان ءوز بەينەمىزدى انىق كورگىمىز كەلسە، ەڭ الدىمەن ىشكى بولمىسىمىزدى ايقىنداۋىمىز كەرەك. رەسەي گۋبەرنياسىنا ۇقساستىق – تاريحي كەزەڭنىڭ ءىزى عانا. ۋاقىت وتە ول ءىز كومەسكىلەنەدى، ەگەر ءبىز ۇلتتىق باعىتتان جاڭىلماساق. قالانىڭ كەلبەتى – ساياساتتىڭ، مادەنيەتتىڭ، ءتىلدىڭ جانە ەكونوميكانىڭ قوسىندىسى. وسى ءتورت تىرەك تەڭ تۇرعاندا عانا ەلوردا شىنايى ماعىناسىندا قازاقى رۋحقا يە بولادى.

سوڭىندا ايتارىمىز: پروبلەما «كىمگە ۇقسايمىز؟» دەگەن سۇراقتا ەمەس، «كىم بولامىز؟» دەگەن ساۋالدا. ەگەر بولاشاعىمىزدى ايقىن ەلەستەتە الساق، ەلوردامىز دا سول ارماننىڭ ساۋلەتتىك بەينەسىنە اينالادى. ال ۇقساستىق – وتپەلى كەزەڭنىڭ كولەڭكەسى عانا. كولەڭكە كۇن باردا عانا. ەندەشە، كۇننىڭ كوزىن كولەگەيلەمەي، ءوز نۇرىمىزدى كۇشەيتۋ – باستى مىندەت.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz