Nege ekenin bilmeymin, efir dese, ezuimnen su aghyp, esimnen tanamyn da qalamyn. Men ýshin eki dýniyede «kók jәshikten» kórinuden asqan múrat joqtay. Studiyanyng tórine shyghyp alyp esirgende, esirtki shekkennen beter lәzzat alamyn. Sony bilip alghan tilshiler telefonyma tynym bermeydi. Aytqan saghatynda jetip baramyn. Aynalayyndar-ay, ayaz atany kórgen baladay quanyp qarsy alady. Kónilim týskende men de kәmpit ústatyp ketemin.

Maqtanghanym emes, mening jәne bir qasiyetim – tema tandamaymyn. Telpegimdi teris kiyip, kókiytin kebimizding azimutyn bilip alamyn da, aidata beremin. Búryn taqyryptar tym onay edi.

«It atugha kózqarasynyz qalay?» – dep syzylady studiyada otyrghan sylqym qyz.

«Onyng ne oilasatyny bar, itterdi ittey qylyp qyryp, túqymyn túzday qúrtu kerek. IYtqyrylghan jyldan aman qalghan itjandy nemelerding Tәuelsiz Qazaqstanda tayrandauyna jol bermeuimiz...» dep ekilene bergenimde rejisserding «stop!» degen jan dausy shyghady.

«Aghay, ne ghoy, bizge kerisinshe kerek edi. Atu dúrys emes, әldiylep, әlpeshtep, kýshiginen kórpege orap, auzynan aq may aghyzyp asyrap, sosyn «sýndetteu» paryz degendey... týsinesiz ghoy» – dep móliyedi týkirigine shashalghan telejýrgizushi.

Men de adammyn ghoy, ayap ketemin.

«Motor!». Qaytadan bastaymyz.

«...Qazaq halqy – dana halyq. Biz qashannan jeti qazynanyng biri dep itti qadirlegen, qúdasyna qimaghan qazysyn tazysynyng auzyna tyqpalaghan elmiz. Sol niyetimiz shyghar, býginde it basyna irkit tógilgen baquat zamanda bylqyp-shylqyp otyrmyz. It minip, iyrek qamshylap, iytinip ketpeyik desek, aldymen itti qadirleyik. IYtin syilaghan elge iygilik jauady. Mine, osyny aitu ýshin it arqasy qiyannan kep otyrghan jayym bar, ainalayyndar», – dep jurnaliske jyly jýzben búrylamyn. Sol sәtte onyng quanghannan janaryna jas ýiirilip, jylap qoigha shaq túrghan kelbetin kóruding ózi... adam tilmen aityp jetkize almaytyn әser».

Bayannyng búrynghy bayyna Biyshimbaevty qosyp qoyyp, bir jarym saghat balaghattanym esimde. Shirkin, ol da bir dәuren edi ghoy. «El» dep ókirdim, «Jer» dep jer tepkiledim. Saylau sayyn sayradym. Sayasatty da sapyrdym, qysqasy, bayaghynyng batyrlarynsha jyn týkirip, qan qaqyrdym. Divanda jatyp alyp mynqyldaytyn manqalarsha tasadan tas atpay, bedireygen bet-beynemdi kórsetip, bedeldi tórden súnqyldadym. Ol da onay emes, key habardan sýzekten  túrghanday silem qatyp, mәlik bolghan siyrday kózim alaryp, әreng shyghatynmyn.  Sonda da sýiikti әdetimdi tastamadym.

Alayda, songhy uaqytta taqyryptar tym súiylyp ketti.

Ótkende shaqyrghasyn jetip barsam, kitap oqudyng manyzy turaly súraydy. Sәndik ýshin kózildirik taghyp, shashymdy artqa qayyryp, qylymsyghan qatynday qyzyl kostum kiyip jýretinim bolmasa, mekteptegi «Ana tilinen» basqa kitaptyng betin ashpaghan qasqamyn ghoy. Degenmen tәjiriybe bar, tútyghyp qalmay taqylday jóneldim.

«Kitap – bilim búlaghy, bilim – ómir shyraghy», «oqyghannyng beti – jaryq, oqymaghannyng beti – kón sharyq» dep babalarymyz beker aitpaghan. Ózimiz bala kýnimizde jermayshamnyng týbine jatyp alyp, kitapty susha simirdik. Sodan jaman bolghan joqpyz. Óziniz aitqanday, oqityn el bolmay ozyq el bolmaymyz. Mysaly, ózim aiyna alty kitap, jylyna jetpis kitap oqimyn», – dep jylpyldatyp bara jatyr edim, jer jútqyr jurnalist sózimdi bólip jiberdi.

«Oy, ol mening emes, ana kisining (joghary jaqty núsqap) sózi ghoy. Degenmen naqtyraq aitsaq... Mysaly, «Qúlannyng ajalyn» oqyghan bolarsyz?»...

«Áriyne», – dep qalyp, tilimdi tistep ýlgergenshe, shashym jalpyldap, basym shybyndaghan jylqyday iyzen-iyzeng etti.

«Sol turaly aityp ótseniz», – dep tilshi nayzaday súraghyn tar qoltyqtan tiregende, shekemnen suyq ter búrq etti. Sheginerge jol joq, jorta jótkirinip, oyly oramalymen mandayymdy sýrttim de, «uh» dedim.

«Uih, búl bir óte kýrdeli shygharma. Ózing de bilesin, ainalayyn, qazir ekologiya onyp túrghan joq, iii... Qazaq qashannan qúlandy qadirlegen halyq edi. Jeligip jýrgen Joshy han aighyrynyng ashuyna tiyip, jer jastanghannan keyin Shynghys hannyng búl andy, yaghni, qúlandy shybynsha qyrghanyn mulitfilimnen kórip óstik. Odan qaldy, shetelden chartermen әkelip, mәpelep ósirip jatqanda...» – dep kidirinkirep qalyp edim, tilshi qyz qútqardy.

«Týsinikti, týsinikti, biz búl turaly tabighat janashyrlaryna habarlasamyz. Siz bizge «Qaydasyn, qasqa qúlynym» kitabyn kimning jazghanyn jәne ne aitqysy kelgenin týsindirip ótseniz», – dep qiyldy qyrsyq neme.

«Aynalayyn-au, onyng avtoryn besiktegi bala da biledi ghoy, – dedim betim bylsh etpey, – búl kitap mal úrlyghy turaly. Bilesin, qazaq halqy qashannan jylqy baqqan. Týlikting osy týrin janynan artyq kórgen. Alayda eki dýniyede onbaghyr úry-qarylar, halyqtyng qoradaghy malyn úrlap, qan qaqsatyp jatyr. Auzynan ýrip ósirgen tóli qoldy bolghan qazaq qaytedi? Áriyne, «qaydasyn, qasqa qúlynym?» dep izdeu salyp, polisiyagha barady. Al ondaghy onbaghandar iz kesip izdemek týgili, úrygha jaqtasyp...» dep taqyryptan auytqyp, aidalagha laghyp bara jatyr edim, telefon shyr ete qaldy. «Taqiya tastamaq oinasa, tazdyng arty qypyldaydy» degen, tikeley efir ekeni sonda esime týsti.

«Álәu», – dedi bireu әkirendep.

«Tyndap túrmyz», – dep jylp ete qaldy jurnalist, jalaqysy týskendey jymyn-jymyng etip.

«Qonaqqa qoyar súraghym bar. Qara qasqa nadannyng naq ózi ekening kózildirikting artyndaghy kókshiygen kózinnen kórinip túr. Aqan men Oralhandy ondyrtpaghanyng bilindi. Sen, osy, Abaydy oqyghan nemesing be?» – dep tepsindi Qúday atqyr qu qonaq.

«Áriyne, – dedim әlpetimdi ózgertpesten, – Abaydy oqymay qalay adam bolugha bolady? «Abay jolyn» oqymay qalay qazaqpyn deuge bolady? Aynalyp kelgende múnyng bәri...»

«Taqyldamay túra túr», – dedi ol. Óktem dauystan ýnim shyqpay qaldy.

«Qartaydyq, qayghy oiladyq, úiqy sergek» degen ólenin Abay neshe jasynda jazdy? Bilgish bolsang osyny aitshy» – dedi әlgi dauys.

«Osynday da súraq bola ma? Áriyne, pensiyagha shyqqasyn, seksenge taqaghanda jazdy» – dey berip edim, efirdi qarqyldaghan kýlki kómip ketti. (Dauysy qanday jaman edi pәtshaghardyn).

«Áy, esekting miyn jegen esuas, saghan daua joq eken. «Adam bir boq kótergen boqtyng qaby» degen óleni arqyly Abay ne aitqysy keldi?» – dedi ol emtihan alghan adamday. Kózi jypylyq-jypylyq etken jurnalist maghan jәrdem súraghanday jalyna qarady.

«Aghasy, adaspanyz, Abay múnday jaman óleng jazbaydy. Abay – últtyng imany. Abay – adamzattyng alyby. Onyng auzyna ynghaysyz sóz aparyp tyqpalaugha qalay úyalmaysyz?» – dedim dauysymdy kóterip. Managhy qarqyldaghan kýlki endi tarqyldap shyqty. Qyp-qyzyl bolyp tilshi qyz otyr býrisip. «Tikeley efirdi sóndirinder» dep sybyrladym oghan. Sony estip qalghanday kýlki de sap tiyldy.

«Jә, jyltyrbet,  – dedi anau albasty, – Syrtqa shyghyp sybyrlarsyn. Meni dúrystap tynda:

Syrttansynbaq, qusynbaq, órshildenbek,

Sybyrmenen top jasap bólek-bólek.

Aramdyqpen bar ma eken jannan aspaq,

Ózimen ózi bir kýn bolmay ma әlek?

Qoldan kele bere me júrt mengermek,

Adaldyq, aramdyqty kim tengermek?

Maqtan ýshin qayratsyz bolys bolmaq,

Ittey qor bop, ózine sóz keltirmek, – dep Abay sendeylerdi aitqan ghoy. Júrtqa aqyl ýiretip neng bar? Ittey qor bolyp, ózine sóz keltirgenshe, sol it pen kýshikting kýiin kýittep jýre ber. Senderding dengeylering sol» – dedi de tútqany tastay saldy.

Ataqty aqyn anayy sóz jazady dep kim oilaghan. Abay da aita beredi eken-au...

Abylay Maudan,

Qostanay qalasy.

Abai.kz