اباي دا ايتا بەرەدى ەكەن-اۋ...
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، ەفير دەسە، ەزۋىمنەن سۋ اعىپ، ەسىمنەن تانامىن دا قالامىن. مەن ءۇشىن ەكى دۇنيەدە «كوك جاشىكتەن» كورىنۋدەن اسقان مۇرات جوقتاي. ستۋديانىڭ تورىنە شىعىپ الىپ ەسىرگەندە، ەسىرتكى شەككەننەن بەتەر ءلاززات الامىن. سونى ءبىلىپ العان تىلشىلەر تەلەفونىما تىنىم بەرمەيدى. ايتقان ساعاتىندا جەتىپ بارامىن. اينالايىندار-اي، اياز اتانى كورگەن بالاداي قۋانىپ قارسى الادى. كوڭىلىم تۇسكەندە مەن دە كامپيت ۇستاتىپ كەتەمىن.
ماقتانعانىم ەمەس، مەنىڭ جانە ءبىر قاسيەتىم – تەما تاڭدامايمىن. تەلپەگىمدى تەرىس كيىپ، كوكيتىن كەبىمىزدىڭ ازيمۋتىن ءبىلىپ الامىن دا، ايداتا بەرەمىن. بۇرىن تاقىرىپتار تىم وڭاي ەدى.
«يت اتۋعا كوزقاراسىڭىز قالاي؟» – دەپ سىزىلادى ستۋديادا وتىرعان سىلقىم قىز.
«ونىڭ نە ويلاساتىنى بار، يتتەردى يتتەي قىلىپ قىرىپ، تۇقىمىن تۇزداي قۇرتۋ كەرەك. يتقىرىلعان جىلدان امان قالعان يتجاندى نەمەلەردىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا تايراڭداۋىنا جول بەرمەۋىمىز...» دەپ ەكىلەنە بەرگەنىمدە رەجيسسەردىڭ «ستوپ!» دەگەن جان داۋسى شىعادى.
«اعاي، نە عوي، بىزگە كەرىسىنشە كەرەك ەدى. اتۋ دۇرىس ەمەس، الديلەپ، الپەشتەپ، كۇشىگىنەن كورپەگە وراپ، اۋزىنان اق ماي اعىزىپ اسىراپ، سوسىن «سۇندەتتەۋ» پارىز دەگەندەي... تۇسىنەسىز عوي» – دەپ موليەدى تۇكىرىگىنە شاشالعان تەلەجۇرگىزۋشى.
مەن دە اداممىن عوي، اياپ كەتەمىن.
«موتور!». قايتادان باستايمىز.
«...قازاق حالقى – دانا حالىق. ءبىز قاشاننان جەتى قازىنانىڭ ءبىرى دەپ ءيتتى قادىرلەگەن، قۇداسىنا قيماعان قازىسىن تازىسىنىڭ اۋزىنا تىقپالاعان ەلمىز. سول نيەتىمىز شىعار، بۇگىندە يت باسىنا ىركىت توگىلگەن باقۋات زاماندا بىلقىپ-شىلقىپ وتىرمىز. يت ءمىنىپ، يرەك قامشىلاپ، ءيتىنىپ كەتپەيىك دەسەك، الدىمەن ءيتتى قادىرلەيىك. ءيتىن سىيلاعان ەلگە يگىلىك جاۋادى. مىنە، وسىنى ايتۋ ءۇشىن يت ارقاسى قياننان كەپ وتىرعان جايىم بار، اينالايىندار»، – دەپ جۋرناليسكە جىلى جۇزبەن بۇرىلامىن. سول ساتتە ونىڭ قۋانعاننان جانارىنا جاس ءۇيىرىلىپ، جىلاپ قويۋعا شاق تۇرعان كەلبەتىن كورۋدىڭ ءوزى... ادام تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن اسەر».
باياننىڭ بۇرىنعى بايىنا بيشىمباەۆتى قوسىپ قويىپ، ءبىر جارىم ساعات بالاعاتتانىم ەسىمدە. شىركىن، ول دا ءبىر داۋرەن ەدى عوي. «ەل» دەپ وكىردىم، «جەر» دەپ جەر تەپكىلەدىم. سايلاۋ سايىن سايرادىم. ساياساتتى دا ساپىردىم، قىسقاسى، باياعىنىڭ باتىرلارىنشا جىن تۇكىرىپ، قان قاقىردىم. ديۆاندا جاتىپ الىپ مىڭقىلدايتىن ماڭقالارشا تاسادان تاس اتپاي، بەدىرەيگەن بەت-بەينەمدى كورسەتىپ، بەدەلدى توردەن سۇڭقىلدادىم. ول دا وڭاي ەمەس، كەي حاباردان سۇزەكتەن تۇرعانداي سىلەم قاتىپ، مالىك بولعان سيىرداي كوزىم الارىپ، ارەڭ شىعاتىنمىن. سوندا دا سۇيىكتى ادەتىمدى تاستامادىم.
الايدا، سوڭعى ۋاقىتتا تاقىرىپتار تىم سۇيىلىپ كەتتى.
وتكەندە شاقىرعاسىن جەتىپ بارسام، كىتاپ وقۋدىڭ ماڭىزى تۋرالى سۇرايدى. ساندىك ءۇشىن كوزىلدىرىك تاعىپ، شاشىمدى ارتقا قايىرىپ، قىلىمسىعان قاتىنداي قىزىل كوستيۋم كيىپ جۇرەتىنىم بولماسا، مەكتەپتەگى «انا تىلىنەن» باسقا كىتاپتىڭ بەتىن اشپاعان قاسقامىن عوي. دەگەنمەن تاجىريبە بار، تۇتىعىپ قالماي تاقىلداي جونەلدىم.
«كىتاپ – ءبىلىم بۇلاعى، ءبىلىم – ءومىر شىراعى»، «وقىعاننىڭ بەتى – جارىق، وقىماعاننىڭ بەتى – كون شارىق» دەپ بابالارىمىز بەكەر ايتپاعان. ءوزىمىز بالا كۇنىمىزدە جەرمايشامنىڭ تۇبىنە جاتىپ الىپ، كىتاپتى سۋشا سىمىردىك. سودان جامان بولعان جوقپىز. ءوزىڭىز ايتقانداي، وقيتىن ەل بولماي وزىق ەل بولمايمىز. مىسالى، ءوزىم ايىنا التى كىتاپ، جىلىنا جەتپىس كىتاپ وقيمىن»، – دەپ جىلپىلداتىپ بارا جاتىر ەدىم، جەر جۇتقىر جۋرناليست ءسوزىمدى ءبولىپ جىبەردى.
«وي، ول مەنىڭ ەمەس، انا كىسىنىڭ (جوعارى جاقتى نۇسقاپ) ءسوزى عوي. دەگەنمەن ناقتىراق ايتساق... مىسالى، «قۇلاننىڭ اجالىن» وقىعان بولارسىز؟»...
«ارينە»، – دەپ قالىپ، ءتىلىمدى تىستەپ ۇلگەرگەنشە، شاشىم جالپىلداپ، باسىم شىبىنداعان جىلقىداي يزەڭ-يزەڭ ەتتى.
«سول تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز»، – دەپ ءتىلشى نايزاداي سۇراعىن تار قولتىقتان تىرەگەندە، شەكەمنەن سۋىق تەر بۇرق ەتتى. شەگىنەرگە جول جوق، جورتا جوتكىرىنىپ، ويۋلى ورامالىمەن ماڭدايىمدى ءسۇرتتىم دە، «ۋح» دەدىم.
«ءۋىح، بۇل ءبىر وتە كۇردەلى شىعارما. ءوزىڭ دە بىلەسىڭ، اينالايىن، قازىر ەكولوگيا وڭىپ تۇرعان جوق، ءىىى... قازاق قاشاننان قۇلاندى قادىرلەگەن حالىق ەدى. جەلىگىپ جۇرگەن جوشى حان ايعىرىنىڭ اشۋىنا ءتيىپ، جەر جاستانعاننان كەيىن شىڭعىس حاننىڭ بۇل اڭدى، ياعني، قۇلاندى شىبىنشا قىرعانىن مۋلتفيلمنەن كورىپ وستىك. ودان قالدى، شەتەلدەن چارتەرمەن اكەلىپ، ماپەلەپ ءوسىرىپ جاتقاندا...» – دەپ كىدىرىڭكىرەپ قالىپ ەدىم، ءتىلشى قىز قۇتقاردى.
«تۇسىنىكتى، تۇسىنىكتى، ءبىز بۇل تۋرالى تابيعات جاناشىرلارىنا حابارلاسامىز. ءسىز بىزگە «قايداسىڭ، قاسقا قۇلىنىم» كىتابىن كىمنىڭ جازعانىن جانە نە ايتقىسى كەلگەنىن ءتۇسىندىرىپ وتسەڭىز»، – دەپ قيىلدى قىرسىق نەمە.
«اينالايىن-اۋ، ونىڭ اۆتورىن بەسىكتەگى بالا دا بىلەدى عوي، – دەدىم بەتىم بىلش ەتپەي، – بۇل كىتاپ مال ۇرلىعى تۋرالى. بىلەسىڭ، قازاق حالقى قاشاننان جىلقى باققان. تۇلىكتىڭ وسى ءتۇرىن جانىنان ارتىق كورگەن. الايدا ەكى دۇنيەدە وڭباعىر ۇرى-قارىلار، حالىقتىڭ قوراداعى مالىن ۇرلاپ، قان قاقساتىپ جاتىر. اۋزىنان ءۇرىپ وسىرگەن ءتولى قولدى بولعان قازاق قايتەدى؟ ارينە، «قايداسىڭ، قاسقا قۇلىنىم؟» دەپ ىزدەۋ سالىپ، پوليتسياعا بارادى. ال ونداعى وڭباعاندار ءىز كەسىپ ىزدەمەك تۇگىلى، ۇرىعا جاقتاسىپ...» دەپ تاقىرىپتان اۋىتقىپ، ايدالاعا لاعىپ بارا جاتىر ەدىم، تەلەفون شىر ەتە قالدى. «تاقيا تاستاماق ويناسا، تازدىڭ ارتى قىپىلدايدى» دەگەن، تىكەلەي ەفير ەكەنى سوندا ەسىمە ءتۇستى.
«ءالاۋ»، – دەدى بىرەۋ اكىرەڭدەپ.
«تىڭداپ تۇرمىز»، – دەپ جىلپ ەتە قالدى جۋرناليست، جالاقىسى تۇسكەندەي جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ.
«قوناققا قويار سۇراعىم بار. قارا قاسقا ناداننىڭ ناق ءوزى ەكەنىڭ كوزىلدىرىكتىڭ ارتىنداعى كوكشيگەن كوزىڭنەن كورىنىپ تۇر. اقان مەن ورالحاندى وڭدىرتپاعانىڭ ءبىلىندى. سەن، وسى، ابايدى وقىعان نەمەسىڭ بە؟» – دەپ تەپسىندى قۇداي اتقىر قۋ قوناق.
«ارينە، – دەدىم الپەتىمدى وزگەرتپەستەن، – ابايدى وقىماي قالاي ادام بولۋعا بولادى؟ «اباي جولىن» وقىماي قالاي قازاقپىن دەۋگە بولادى؟ اينالىپ كەلگەندە مۇنىڭ ءبارى...»
«تاقىلداماي تۇرا تۇر»، – دەدى ول. وكتەم داۋىستان ءۇنىم شىقپاي قالدى.
«قارتايدىق، قايعى ويلادىق، ۇيقى سەرگەك» دەگەن ولەڭىن اباي نەشە جاسىندا جازدى؟ بىلگىش بولساڭ وسىنى ايتشى» – دەدى الگى داۋىس.
«وسىنداي دا سۇراق بولا ما؟ ارينە، پەنسياعا شىققاسىن، سەكسەنگە تاقاعاندا جازدى» – دەي بەرىپ ەدىم، ەفيردى قارقىلداعان كۇلكى كومىپ كەتتى. (داۋىسى قانداي جامان ەدى پاتشاعاردىڭ).
«ءاي، ەسەكتىڭ ميىن جەگەن ەسۋاس، ساعان داۋا جوق ەكەن. «ادام ءبىر بوق كوتەرگەن بوقتىڭ قابى» دەگەن ولەڭى ارقىلى اباي نە ايتقىسى كەلدى؟» – دەدى ول ەمتيحان العان ادامداي. كوزى جىپىلىق-جىپىلىق ەتكەن جۋرناليست ماعان جاردەم سۇراعانداي جالىنا قارادى.
«اعاسى، اداسپاڭىز، اباي مۇنداي جامان ولەڭ جازبايدى. اباي – ۇلتتىڭ يمانى. اباي – ادامزاتتىڭ الىبى. ونىڭ اۋزىنا ىڭعايسىز ءسوز اپارىپ تىقپالاۋعا قالاي ۇيالمايسىز؟» – دەدىم داۋىسىمدى كوتەرىپ. ماناعى قارقىلداعان كۇلكى ەندى تارقىلداپ شىقتى. قىپ-قىزىل بولىپ ءتىلشى قىز وتىر ءبۇرىسىپ. «تىكەلەي ەفيردى سوندىرىڭدەر» دەپ سىبىرلادىم وعان. سونى ەستىپ قالعانداي كۇلكى دە ساپ تيىلدى.
«ءجا، جىلتىربەت، – دەدى اناۋ الباستى، – سىرتقا شىعىپ سىبىرلارسىڭ. مەنى دۇرىستاپ تىڭدا:
سىرتتانسىنباق، قۋسىنباق، ورشىلدەنبەك،
سىبىرمەنەن توپ جاساپ بولەك-بولەك.
ارامدىقپەن بار ما ەكەن جاننان اسپاق،
وزىمەن ءوزى ءبىر كۇن بولماي ما الەك؟
قولدان كەلە بەرە مە جۇرت مەڭگەرمەك،
ادالدىق، ارامدىقتى كىم تەڭگەرمەك؟
ماقتان ءۇشىن قايراتسىز بولىس بولماق،
يتتەي قور بوپ، وزىنە ءسوز كەلتىرمەك، – دەپ اباي سەندەيلەردى ايتقان عوي. جۇرتقا اقىل ۇيرەتىپ نەڭ بار؟ يتتەي قور بولىپ، وزىڭە ءسوز كەلتىرگەنشە، سول يت پەن كۇشىكتىڭ كۇيىن كۇيتتەپ جۇرە بەر. سەندەردىڭ دەڭگەيلەرىڭ سول» – دەدى دە تۇتقانى تاستاي سالدى.
اتاقتى اقىن انايى ءسوز جازادى دەپ كىم ويلاعان. اباي دا ايتا بەرەدى ەكەن-اۋ...
ابىلاي ماۋدان،
قوستاناي قالاسى.
Abai.kz
