ەۋرازياشىلىق پەن دەموكراتيانىڭ اراقاتىناسى – قازىرگى ساياسي ويداعى ەڭ ماڭىزدى يدەولوگيالىق ءارى فيلوسوفيالىق شيەلەنىستەردىڭ ءبىرى. العاش قاراعاندا بۇل ەكى ۇعىم ءبىر-بىرىنە ۇيلەسپەيتىندەي كورىنەدى: دەموكراتيا، اسىرەسە ونىڭ باتىستىق ليبەرالدىق ءتۇرى، امبەباپ جەكە قۇقىقتارعا، كونستيتۋتسيالىق شەكتەۋلەرگە جانە پليۋراليزمگە نەگىزدەلسە، ەۋرازياشىلىق وركەنيەتتىك بىرەگەيلىككە، مادەني ەرەكشەلىككە جانە گەوساياسي ەگەمەندىككە باسىمدىق بەرەدى. الايدا تەرەڭىرەك جاسلعان تالداۋ بۇل جەردە قاراپايىم قاراما-قايشىلىق ەمەس، تاريح، گەوگرافيا جانە لەگيتيمدىلىك تۋرالى باسەكەلەس تۇسىنىكتەر قالىپتاستىرعان كۇردەلى ءوزارا ىقپالدىڭ بار ەكەنىن كورسەتەدى.

بۇل بايلانىستاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءۇش دەڭگەيلى تالداۋ جاساۋ كەرەك. اتاپ ايتقاندا: دەموكراتيانىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزدەرى، رەسەيدەگى ەۋرازياشىلىقتىڭ ينتەللەكتۋالدى باستاۋلارى جانە تۇركياداعى ەۋرازياشىلىقتىڭ گەوساياسي قايتا سارالانۋى. وسى ءۇش باعىتتى بىرىكتىرە قاراستىرعاندا، شىنايى قاقتىعىس دەموكراتيا مەن ەۋرازياشىلىقتىڭ اراسىندا ەمەس، امبەباپ ليبەراليزم مەن وركەنيەتتىك ەگەمەندىكتىڭ اراسىندا ەكەنى ايقىندالادى.

1. دەموكراتيا: امبەباپ قاعيدا ما، الدە تاريحي ەرەكشەلىك پە؟

قازىرگى ليبەرالدىق دەموكراتيا اعارتۋشىلىق ءداۋىر فيلوسوفياسىنان جانە دجون لوكك، دجون ستيۋارد ميلل سياقتى ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ الادى. ونىڭ نەگىزگى قاعيدالارى:

بيلىك حالىقتىڭ كەلىسىمى مەن قوعامدىق شارتتىڭ نەگىزىندە تۋىندايدى;

جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەملەكەت مۇددەسىنەن باسىم;

بيلىك تارماقتارعا بولىنە وتىرىپ، كونستيتۋتسيالىق تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك تەتىكتەرىمەن شەكتەلۋى ءتيىس;

پليۋراليزم مەن وپپوزيتسيا ساياسي ءومىردىڭ زاڭدى، قاجەتتى، اجىراماس ەلەمەنتتەرى بولىپ تابىلادى.

تاريحي تۇرعىدان ليبەرالدىق دەموكراتيا باتىس ەۋروپاعا ءتان بىرقاتار ەرەكشە جاعدايلاردا قالىپتاستى: ءدىني قاقتىعىستار، بۋرجۋازيالىق رەۆوليۋتسيالار، يندۋستريالانۋ، سەكۋلياريزاتسيا. ۋاقىت وتە كەلە دەموكراتيا امبەباپ ۇلگىگە اينالدى. ءدال وسى امبەباپتىققا دەگەن تالاپ، تالپىنىس ەۋرازياشىلىق تاراپىنان سىنعا الىنادى. وسى جەردە كەلەسىدەي نەگىزگى فيلوسوفيالىق ساۋال تۋىندايدى: دەموكراتيا – بۇكىل ادامزاتقا مىندەتتى امبەباپ قۇندىلىق پا، الدە بەلگىلى ءبىر تاريحي-مادەني ەرەكشەلىكتەردەن تۋىنداعان ساياسي مودەل مە؟

1. رەسەيلىك ەۋرازياشىلىق: وركەنيەت – ساياسي نەگىز

ەۋرازياشىلىق العاش رەت حح عاسىردىڭ باسىندا ەميگراتسياداعى رەسەيلىك ويشىلدار، سونىڭ ىشىندە نيكولاي ترۋبەتسكوي مەن پەتر ساۆيتسكي تاراپىنان نەگىزدەلدى. ولار رەسەي ەۋروپا دا ەمەس، ازيا دا ەمەس، وزىندىك تاريحي تاعدىرى بار دەربەس ەۋرازيالىق وركەنيەت دەپ ەسەپتەدى.

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن بۇل يدەيانى الەكساندر دۋگين قايتا جانداندىردى. ونىڭ «گەوساياسات نەگىزدەرى» ەڭبەگىندە كوپپوليارلى الەم يدەياسىنىڭ ارتىقشىلىقتارى سارالانىپ، باتىستىڭ ءبىرپوليارلى ۇستەمدىگىنە قارسىلىق ايقىن كورىنىس تاپتى.

رەسەيلىك ەۋرازياشىلىقتىڭ نەگىزگى تۇجىرىمدارى:

وركەنيەتتەر كوپ، ءار ءتۇرلى جانە ءبىر-بىرىنە تەڭەستىرىلمەيدى;

ليبەراليزم – تەك ءبىر وركەنيەتتىك مودەل;

الەم ءبىر ورتالىققا ەمەس، بىرنەشە وركەنيەتتىك ورتالىقتارعا نەگىزدەلۋى ءتيىس.

وسى تۇرعىدان العاندا، ليبەرالدىق دەموكراتيا، دەموكراتيا بولعانى ءۇشىن ەمەس، امبەباپ نورما رەتىندە ۇسىنىلعانى ءۇشىن سىنالادى. ەۋرازياشىلىق ساياسي لەگيتيمدىلىكتى دارالىقتان (ينديۆيدۋاليزم) تاريحي-مادەني ساباقتاستىققا قاراي ويىستىرادى.

III. تۇركيالىق ەۋرازياشىلىق: گەوساياسي ەگەمەندىك

تۇركياداعى ەۋرازياشىلدىق (Avrasyacılık) رەسەيلىك نۇسقادان وزگەشە قالىپتاستى. ول مەتافيزيكالىق وركەنيەتتىك تەوريادان گورى گەوساياسي ستراتەگياعا كوبىرەك نەگىزدەلەدى.

تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى مۇستافا كەمال اتاتۇرىك باتىستىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە باعىتتالعان رەفورمالار جۇرگىزىپ، ەلدى ناتو سياقتى قۇرىلىمدارعا جاقىنداتتى. الايدا ەۋرووداققا مۇشەلىك پروتسەسىنىڭ باياۋلاۋى، ايماقتىق قاقتىعىستار جانە باتىسپەن ساياسي كەلىسپەۋشىلىكتەر كەيبىر توپتاردى بالاما باعىت ىزدەۋگە يتەرمەلەدى. بۇل كوزقاراستى قولداۋشىلاردىڭ قاتارىندا دوعۋ پەرينچەك جانە ول باسقاراتىن وتان پارتياسى ەرەكشە ورىن الادى.

تۇركيالىق ەۋرازياشىلىق كەلەسىدەي قاعيدالاردى ۇسىنادى:

ۇلتتىق ەگەمەندىك – سىرتقى شارتتاردان جوعارى;

ستراتەگيالىق ارىپتەستىك رەسەيمەن، قىتايمەن جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دامۋى ءتيىس (كوپۆەكتورلى سيپاتتا بولۋى كەرەك);

باتىستىڭ ساياسي تالاپتارى ىشكى تۇراقتىلىققا نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن. دەموكراتيانىڭ ءوزى ماسەلە تۋدىرماعاندىعىمەن، ونىڭ سىرتتان باقىلاۋعا الىنۋى، سىرتتان باعالانۋى، سىرتتان سارالانۋى ماسەلە تۋدىرۋى مۇمكىن.

1. تۇجىرىمدامالىق قايشىلىقتار

ەۋرازياشىلىقتىڭ رەسەيلىك نۇسقاسىندا دا، تۇركيالىق نۇسقاسىندا دا دەموكراتيالىق قاعيدالارعا قاتىستى ءۇش باستى شيەلەنىس بايقالادى:

جەكە تۇلعا مەن ۇجىمدىق بىرەگەيلىك اراسىنداعى قايشىلىق.

امبەباپتىق پەن وركەنيەتتىك كوپتۇرلىلىك اراسىنداعى قايشىلىق.

ينستيتۋتسيونالدىق شەكتەۋ مەن ەگەمەن بيلىك اراسىنداعى قايشىلىق.

بۇل قايشىلىقتاردىڭ تۇجىرىمدامالىق سيپاتتا بولۋىنا قاراماستان ەڭسەرىلمەيتىن، قايتارىلماس سيپاتقا يە ەمەس.

1. وركەنيەتتىك كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيا

ەگەر دەموكراتيانىڭ ينستيتۋتسيونالدى نەگىزدەرىن:

بيلىك ينستيتۋتتارىن سايلاۋ ارقىلى قالىپتاستىرۋ،

ءتيىمدى ءارى لەگيتيمدى ساياسي وكىلدىك،

ەسەپ بەرۋشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك،

حالىق كەلىسىمى مەن ەگەمەندىگى سياقتى نەگىزگى مەحانيزمدەر جيىنتىعى رەتىندە قاراستىرساق، وندا ونىڭ ءار ءتۇرلى وركەنيەتتىك ورتادا جۇزەگە اسا الاتىندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. ال ەۋرازياشىلىقتى دەموكراتياعا قارسى ەمەس، ساياسي-مادەني ەگەمەندىكتى قورعاۋ تەورياسى رەتىندە تۇسىنسەك، وندا ول اۆتوريتاريزممەن تەڭەستىرىلمەۋى ءتيىس.

وسىلايشا، «وركەنيەتتىك كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيا» مودەلىنە نەگىزدەلگەن جاڭا جۇيەلىك ۇسىنىستارعا جول اشۋعا بولاتىن سەكىلدى. بۇل جۇيەنىڭ نەگىزگى قاعيدالارى رەتىندە:

تاريحي قاۋىمداستىققا نەگىزدەلگەن ەگەمەندىك;

شىنايى سايلاۋ ارقىلى لەگيتيمدىلىك;

مادەني داستۇرلەرگە بەيىمدەلگەن ينستيتۋتتار;

ىشكى ءپليۋراليزمدى قورعاۋدى قاراستىرۋعا بولادى.

بۇل مودەلدە دەموكراتيا – فورما، ەۋرازياشىلىق – مازمۇن ءرولىن اتقارار ەدى.

رەسەيلىك فيلوسوفيالىق ەۋرازياشىلىق، تۇركيالىق گەوساياسي ەۋرازياشىلدىق جانە دەموكراتيالىق تەوريانى بىرىكتىرىپ قاراستىرعاندا، ماسەلە دەموكراتيا مەن ەۋرازياشىلدىقتىڭ قاراما-قايشىلىعىندا ەمەس ەكەنى بايقالادى. نەگىزگى تالاس امبەباپ ليبەراليزم مەن وركەنيەتتىك ەگەمەندىك اراسىندا جاتىر.

وسى ويدان تۋىندايتىن ساياسي لەگيتيمدىلىكتىڭ بولاشاقتا كەلەسى قاعيدالارعا ارقا سۇيەۋى مۇمكىن:

ەگەمەندىك، ەسەپ بەرۋشىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك;

ۇجىمدىق بىرەگەيلىك پەن جەكە قۇقىقتار;

وركەنيەتتىك الۋانتۇرلىلىك پەن دەموكراتيالىق پروتسەدۋرالار.

وسى تۇرعىدان العاندا، ەۋرازياشىلىق پەن دەموكراتيانىڭ اراقاتىناسى قايشىلىق ەمەس، كوپپوليارلى الەم جاعدايىندا ساياسي ءوزىن-ءوزى ايقىنداۋدىڭ ۇزدىكسىز ديالوگى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن.

شىڭعىس ەرگوبەك

ساياساتتانۋشى

Abai.kz