Kim The Shik — diplomat, Koreya Respublikasynyng Qazaqstan Respublikasyndaghy búrynghy Tótenshe jәne Ókiletti Elshisi.

— Sizdi Qazaqstannyng jana Konstitusiyasynyng jobasyna qatysty óz ústanymynyzdy bildiruge ne iytermeledi?

— Ekijaqty qarym-qatynastardy damytu jolynda Qazaqstanda qyzmet etken búrynghy elshi retinde, qazirgi qazaqstandyq qoghamnyng damuyn baqylauda belgili bir tәjiriybem bar. Onyng bolashaqta gýldenuin shyn jýrekten qalaytyn adam retinde, birqatar oilarymdy ortagha saludy jón kórdim. Búl pikirlerim jeke sipatta ekenin jәne jalpygha ortaq әlemdik tәsilder men qabyldanghan prinsipterge negizdelgenin aita ketkim keledi. Múny Qazaqstangha degen shynayy qúrmet pen sýiispenshilikting belgisi dep qarastyrugha bolady.

Mening zangerlik bilimim joq, sondyqtan tereng qúqyqtyq taldau jasaugha talaspaymyn. Sonymen qatar, Koreyanyng zamanauy tarihyndaghy әleumettik-sayasy transformasiyalar men konstitusiyalyq reformalardyng evolusiyasy turaly bilimime, sonday-aq damyghan elderdegi konstitusiyalyq tәrtip pen onyng róli turaly týsinigime sýiene otyryp, sayasiy-әleumettik túrghyda keybir oilarymmen bóliskim keledi.

— Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng 2026 jylghy qantardaghy Qúryltay otyrysynda úsynghan konstitusiyalyq reformalar paketining maqsaty men manyzyn qalay baghalaysyz?

— 2026 jylghy 20 qantarda Qyzylordada ótken Qúryltay otyrysynda Preziydent Qasym-Jomart Toqaev memlekettik qúrylymdy janghyrtu, basqaru arhiytekturasyn naqtylau jәne úzaqmerzimdi sayasy túraqtylyqty nyghaytu maqsattaryn aiqyn belgilep, konstitusiyalyq jәne institusionaldyq reformalar paketin úsyndy.

Tәuelsizdik alghan sәtten bastap Qazaqstannyng basshylary men halqy memleket qúru isine basa nazar audaryp, júmyla әreket etti. Býkil halyqtyng qajyrly enbegi, erik-jigeri jәne kórnekti kóshbasshylyqtyng arqasynda Qazaqstan әserli nәtiyjelerge qol jetkizip, Ortalyq Aziyanyng barlyq salasyndaghy jetekshi eline ainaldy.

Osy negizde qazaqstandyq qogham pluralistik sipatqa ie boldy, al adam qúqyqtary, bostandyqtar, әleumettik basymdyqtar men egemendik mәselelerindegi azamattyq sana túraqty týrde nyghayyp keledi. Sonymen birge, halyqaralyq jaghday barghan sayyn boljausyz bolyp barady, búl memleketting amandyghy men órkendeuin qamtamasyz etu ýshin óte sezimtal әri uaqtyly әreket etudi talap etedi.

Jana Konstitusiya jobasymen tanysqanda, Preziydentting el bolashaghyna degen tereng alandaushylyghy men memleketti tez ózgeretin ishki jәne syrtqy jaghdaylargha dayyndaugha degen úmtylysy seziledi.

— Qazaqstannyng jana Konstitusiyasynyng erejelerin jәne úsynylyp otyrghan institusionaldyq reformalardy, sonyng ishinde parlamenttik jýie men saylau modelindegi ózgeristerdi qalay baghalaysyz?

— Ártýrli elderdegi konstitusiyalyq reformalar tarihy olardyn, әdette, eki negizgi baghytta damitynyn kórsetedi: biylikting qaynar kózi retinde halyqtyq egemendik pen azamattardyng qúqyqtaryn kýsheytu, sonday-aq memlekettik instituttar arasyndaghy tejemelik әri tengerimdilik jýiesin nyghaytu. Jalpy alghanda, úsynylghan jana Konstitusiya jobasy osy eki aspektini de jaqsy kórsetedi.

«Institusionaldyq jәne sayasy jýieni» qalyptastyru bóliginde joba jana konstitusiyalyq organdardy qúrudy, sonyng ishinde Halyq kenesin (Khalyk Kenesi) qúrudy, viyse-preziydent institutyn engize otyryp, atqarushy biylik qúrylymyn reformalaudy, sonday-aq zang ýstemdigi men qúqyqtyq kepildikter prinsipterin nyghaytudy qarastyrady.

Qazaqstandyq qoghamnyng «negizgi prinsipteri men qúndylyqtaryn» arttyru ýshin joba adam qúqyqtary men bostandyqtaryn nyghaytudy, adamgha baghyttalghan damudy, bilim, ghylym, mәdeniyet jәne innovasiya salalaryndaghy strategiyalyq baghdardy, sonday-aq dәstýrli qúndylyqtardy, biregeylikti jәne genderlik tendikti iske asyrugha baghyttalghan әleumettik baghdarlardy bekitedi. Mening oiymsha, búl erejelerding barlyghy uaqyt talabyna say keledi.

Korey tәjiriybesi túrghysynan Konstitusiya jobasynda eki jayt erekshe nazar audartady. Birinshisi — Parlamentting rólin kýsheytuge baghyttalghan reforma. Qos palataly jýieden bir palataly jýiege kóshu, sonday-aq deputattardy saylaudyng proporsionaldy jýiesin engizu úsynyluda.

Qos palataly jýiening de, bir palataly modeliding de óz artyqshylyqtary men kemshilikteri bar. Qos palataly jýie kópshilikting ýstemdigin boldyrmau jәne azshylyqtyng mýddelerin qorghau mehanizmi retinde belgili, biraq ol sayasy tiyimsizdik pen jauapkershilikting shashyranqylyghynan zardap shegui mýmkin.

Halyq sanyn, demokratiyalyq damudyng salystyrmaly týrde qysqa tarihyn jәne tez ózgeretin halyqaralyq әri zamanauy shyndyqtardy eskere otyryp, Qazaqstan ýshin bir palataly jýiening artyqshylyqtary manyzdyraq boluy mýmkin. Týptep kelgende, búghan Qazaqstan halqy ghana әdil bagha bere alady.

Ekinshi jayt — deputattardyng tikeley saylau negizinde, biraq tek partiyalyq tizimder boyynsha proporsionaldy ókildik arqyly saylanuyna qatysty. Shynynda da, proporsionaldy jýie bilikti kandidattardy anyqtaugha jәne populizmdi tejeuge mýmkindik beredi. Alayda onyng tiyimdi júmys isteui tek ishki partiyalyq demokratiyanyng kemeldenui jәne shamadan tys sayasiy-tehnologiyalyq manipulyasiyalardan qorghaluy jaghdayynda ghana mýmkin bolady. Qazaqstannyng dana halqy búl aspektilerdi de eskerip, qajet bolghan jaghdayda tiyisti týzetuler engize alatynyna senimdimin.

— Jana Konstitusiyanyng saylau men preziydenttik biylikting sabaqtastyghyna qatysty erejelerin qalay baghalaysyz?

— Memlekettik biylikting jogharghy iyesi — preziydentting saylanuy jәne onyng sabaqtastyghy turaly erejeler erekshe nazar audarugha túrarlyq. Astanada 2017 jyldyng sәuirinen 2020 jyldyng sәuirine deyin júmys istegen kezimde, men 2019 jylghy nauryzdaghy oqighalardy bir mezgilde qobaljumen de, ýmitpen de baqyladym. Sol kezde Túnghysh Preziydent Núrsúltan Nazarbaev biylikti Senat Tóraghasy Qasym-Jomart Toqaevqa berip, otstavkagha ketken bolatyn.

Ýmit — búl qadamnyng qazaqstandyq qoghamdy odan әri demokratiyalandyru men pluralizasiyalaugha jol ashatynynda boldy. Al qauip — biylikting auysuy әleumettik túraqtylyqqa keri әserin tiygizui mýmkin degen oidan tuyndady. Óitkeni birqatar elderde biylikting retsiz auysuy qoghamdyq damudy aitarlyqtay tejegen edi.

Degenmen, Qazaqstan biylikti tapsyru prosesin sabyrly әri sәtti ótkize aldy. Búl tiyimdi kóshbasshylyqtyn, sonday-aq qazaqstandyqtardyng otansýigishtiginin, danalyghy men tózimdiligining arqasynda mýmkin boldy dep esepteymin. Býginde Qazaqstan Ortalyq Aziyadaghy demokratiyanyng shamshyraghy retinde senimdi týrde kórinip otyr.

Preziydentting qyzmetke kirisu jәne sabaqtastyq proseduralary neghúrlym anyq әri naqty reglamenttelse, búl qoghamdyq túraqtylyq pen elding bolashaghy ýshin soghúrlym jaqsy. Búl túrghyda jana Konstitusiya jobasynyng atalghan erejelerdi naqtyraq bekituge úmtyluy ong baghagha iye. Viyse-preziydent institutyn engizu de biylikting birqalypty jәne ornyqty sabaqtastyghyn qamtamasyz etude manyzdy ról atqaruy mýmkin.

— Preziydent Qasym-Jomart Toqaevtyng konstitusiyalyq reformalardy ilgeriletudegi rólin qalay baghalaysyz jәne jana Konstitusiya Qazaqstannyng bolashaghy ýshin qanday perspektivalar ashady dep oilaysyz?

— Preziydent Toqaev — sayasy jәne әkimshilik tәjiriybesi mol, halyqaralyq diplomatiyalyq dayyndyghy joghary jәne strategiyalyq payymy bar kóshbasshy. Halyqaralyq dengeydegi dýniyetanymynyng arqasynda ol tez ózgeretin jәne barghan sayyn belgisiz bolyp bara jatqan jahandyq jaghdaydyng dinamikasyn dәl angharyp, memlekettik sayasatty uaqyt talabyna say qúryp otyr. 2022 jylghy konstitusiyalyq reforma men odan keyingi qadamdar qazaqstandyq qoghamdy demokratiyalyq, zamanauy jәne әrtýrli qoghamdyq súranystar men pikirlerdi eskere alatyn etuge degen úmtylysty kórsetti.

Ár elding óz damu joly men soghan sәikes instituttary bar. Kóptegen memlekette qoghamdyq túraqtylyqty saqtau men azamattyq bostandyqtardy qamtamasyz etu arasynda jii qayshylyqtar tuyndaydy. Memleketting ornyqty damuy ýshin halyqtyng danalyghy, tózimdiligi, ózara týsinistik pen ymyragha keluge dayyndyghy qajet.

Qazaqstan halqynyng danalyghy men otansýigishtigi, onyng jauapkershilik sezimi men memleketti damytugha baghyttalghan energiyasy Qazaqstannyng jarqyn bolashaghyna degen senimdi úyalatady. Men Qazaqstan azamattardyng demokratiyalyq bostandyqtary men qoghamdyq túraqtylyqty ýilesimdi úshtastyra alatynyna senimdimin.

Preziydent Toqaev jana Konstitusiya jobasy boyynsha qoghamdyq pikirlerdi jinaudy jalghastyrugha jәne songhy sheshimdi býkilhalyqtyq referendumgha shygharugha niyetti ekenin mәlimdedi. Azamattargha tandau qúqyghy — óz pikirin bildiru jәne Negizgi Zannyng taghdyryn sheshu mýmkindigi berildi. Búl ýshin tolyqqandy demokratiyalyq prosedura qamtamasyz etilgen dep esepteymin.

Jana Konstitusiya ishki jәne syrtqy ortanyng ózgeristerine sәikes memlekettik jýieni janartudyng uaqtyly qúraly bolady, institusionaldyq kemeldenudi nyghaytugha, halyqaralyq senimdi nyghaytugha jәne bolashaqqa baghdarlanghan basqaru modelin qalyptastyrugha qyzmet etedi dep sengim keledi. Qazaqstan qoghamynyng ómirlik energiyasy men senimi taghy da tolyq kólemde kórine bersin.

Abai.kz