كيم تحە شيك — ديپلومات، كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بۇرىنعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى.

— ءسىزدى قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسىنا قاتىستى ءوز ۇستانىمىڭىزدى بىلدىرۋگە نە يتەرمەلەدى؟

— ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى دامىتۋ جولىندا قازاقستاندا قىزمەت ەتكەن بۇرىنعى ەلشى رەتىندە، قازىرگى قازاقستاندىق قوعامنىڭ دامۋىن باقىلاۋدا بەلگىلى ءبىر تاجىريبەم بار. ونىڭ بولاشاقتا گۇلدەنۋىن شىن جۇرەكتەن قالايتىن ادام رەتىندە، بىرقاتار ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. بۇل پىكىرلەرىم جەكە سيپاتتا ەكەنىن جانە جالپىعا ورتاق الەمدىك تاسىلدەر مەن قابىلدانعان پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلگەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. مۇنى قازاقستانعا دەگەن شىنايى قۇرمەت پەن سۇيىسپەنشىلىكتىڭ بەلگىسى دەپ قاراستىرۋعا بولادى.

مەنىڭ زاڭگەرلىك ءبىلىمىم جوق، سوندىقتان تەرەڭ قۇقىقتىق تالداۋ جاساۋعا تالاسپايمىن. سونىمەن قاتار، كورەيانىڭ زاماناۋي تاريحىنداعى الەۋمەتتىك-ساياسي ترانسفورماتسيالار مەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ەۆوليۋتسياسى تۋرالى بىلىمىمە، سونداي-اق دامىعان ەلدەردەگى كونستيتۋتسيالىق ءتارتىپ پەن ونىڭ ءرولى تۋرالى تۇسىنىگىمە سۇيەنە وتىرىپ، ساياسي-الەۋمەتتىك تۇرعىدا كەيبىر ويلارىممەن بولىسكىم كەلەدى.

— پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2026 جىلعى قاڭتارداعى قۇرىلتاي وتىرىسىندا ۇسىنعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار پاكەتىنىڭ ماقساتى مەن ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟

— 2026 جىلعى 20 قاڭتاردا قىزىلوردادا وتكەن قۇرىلتاي وتىرىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، باسقارۋ ارحيتەكتۋراسىن ناقتىلاۋ جانە ۇزاقمەرزىمدى ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ماقساتتارىن ايقىن بەلگىلەپ، كونستيتۋتسيالىق جانە ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار پاكەتىن ۇسىندى.

تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستاننىڭ باسشىلارى مەن حالقى مەملەكەت قۇرۋ ىسىنە باسا نازار اۋدارىپ، جۇمىلا ارەكەت ەتتى. بۇكىل حالىقتىڭ قاجىرلى ەڭبەگى، ەرىك-جىگەرى جانە كورنەكتى كوشباسشىلىقتىڭ ارقاسىندا قازاقستان اسەرلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ، ورتالىق ازيانىڭ بارلىق سالاسىنداعى جەتەكشى ەلىنە اينالدى.

وسى نەگىزدە قازاقستاندىق قوعام پليۋراليستىك سيپاتقا يە بولدى، ال ادام قۇقىقتارى، بوستاندىقتار، الەۋمەتتىك باسىمدىقتار مەن ەگەمەندىك ماسەلەلەرىندەگى ازاماتتىق سانا تۇراقتى تۇردە نىعايىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە، حالىقارالىق جاعداي بارعان سايىن بولجاۋسىز بولىپ بارادى، بۇل مەملەكەتتىڭ اماندىعى مەن وركەندەۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وتە سەزىمتال ءارى ۋاقتىلى ارەكەت ەتۋدى تالاپ ەتەدى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىمەن تانىسقاندا، پرەزيدەنتتىڭ ەل بولاشاعىنا دەگەن تەرەڭ الاڭداۋشىلىعى مەن مەملەكەتتى تەز وزگەرەتىن ىشكى جانە سىرتقى جاعدايلارعا دايىنداۋعا دەگەن ۇمتىلىسى سەزىلەدى.

— قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ ەرەجەلەرىن جانە ۇسىنىلىپ وتىرعان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالاردى، سونىڭ ىشىندە پارلامەنتتىك جۇيە مەن سايلاۋ مودەلىندەگى وزگەرىستەردى قالاي باعالايسىز؟

— ءارتۇرلى ەلدەردەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تاريحى ولاردىڭ، ادەتتە، ەكى نەگىزگى باعىتتا داميتىنىن كورسەتەدى: بيلىكتىڭ قاينار كوزى رەتىندە حالىقتىق ەگەمەندىك پەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن كۇشەيتۋ، سونداي-اق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار اراسىنداعى تەجەمەلىك ءارى تەڭگەرىمدىلىك جۇيەسىن نىعايتۋ. جالپى العاندا، ۇسىنىلعان جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى وسى ەكى اسپەكتىنى دە جاقسى كورسەتەدى.

«ينستيتۋتسيونالدىق جانە ساياسي جۇيەنى» قالىپتاستىرۋ بولىگىندە جوبا جاڭا كونستيتۋتسيالىق ورگانداردى قۇرۋدى، سونىڭ ىشىندە حالىق كەڭەسىن (Khalyk Kenesi) قۇرۋدى، ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزە وتىرىپ، اتقارۋشى بيلىك قۇرىلىمىن رەفورمالاۋدى، سونداي-اق زاڭ ۇستەمدىگى مەن قۇقىقتىق كەپىلدىكتەر پرينتسيپتەرىن نىعايتۋدى قاراستىرادى.

قازاقستاندىق قوعامنىڭ «نەگىزگى پرينتسيپتەرى مەن قۇندىلىقتارىن» ارتتىرۋ ءۇشىن جوبا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن نىعايتۋدى، ادامعا باعىتتالعان دامۋدى، ءبىلىم، عىلىم، مادەنيەت جانە يننوۆاتسيا سالالارىنداعى ستراتەگيالىق باعداردى، سونداي-اق ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى، بىرەگەيلىكتى جانە گەندەرلىك تەڭدىكتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باعدارلاردى بەكىتەدى. مەنىڭ ويىمشا، بۇل ەرەجەلەردىڭ بارلىعى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلەدى.

كورەي تاجىريبەسى تۇرعىسىنان كونستيتۋتسيا جوباسىندا ەكى جايت ەرەكشە نازار اۋدارتادى. ءبىرىنشىسى — پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان رەفورما. قوس پالاتالى جۇيەدەن ءبىر پالاتالى جۇيەگە كوشۋ، سونداي-اق دەپۋتاتتاردى سايلاۋدىڭ پروپورتسيونالدى جۇيەسىن ەنگىزۋ ۇسىنىلۋدا.

قوس پالاتالى جۇيەنىڭ دە، ءبىر پالاتالى مودەلدىڭ دە ءوز ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بار. قوس پالاتالى جۇيە كوپشىلىكتىڭ ۇستەمدىگىن بولدىرماۋ جانە ازشىلىقتىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ مەحانيزمى رەتىندە بەلگىلى، بىراق ول ساياسي تيىمسىزدىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ شاشىراڭقىلىعىنان زارداپ شەگۋى مۇمكىن.

حالىق سانىن، دەموكراتيالىق دامۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە قىسقا تاريحىن جانە تەز وزگەرەتىن حالىقارالىق ءارى زاماناۋي شىندىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستان ءۇشىن ءبىر پالاتالى جۇيەنىڭ ارتىقشىلىقتارى ماڭىزدىراق بولۋى مۇمكىن. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇعان قازاقستان حالقى عانا ءادىل باعا بەرە الادى.

ەكىنشى جايت — دەپۋتاتتاردىڭ تىكەلەي سايلاۋ نەگىزىندە، بىراق تەك پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا پروپورتسيونالدى وكىلدىك ارقىلى سايلانۋىنا قاتىستى. شىنىندا دا، پروپورتسيونالدى جۇيە بىلىكتى كانديداتتاردى انىقتاۋعا جانە ءپوپۋليزمدى تەجەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ونىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى تەك ىشكى پارتيالىق دەموكراتيانىڭ كەمەلدەنۋى جانە شامادان تىس ساياسي-تەحنولوگيالىق مانيپۋلياتسيالاردان قورعالۋى جاعدايىندا عانا مۇمكىن بولادى. قازاقستاننىڭ دانا حالقى بۇل اسپەكتىلەردى دە ەسكەرىپ، قاجەت بولعان جاعدايدا ءتيىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزە الاتىنىنا سەنىمدىمىن.

— جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ سايلاۋ مەن پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىنا قاتىستى ەرەجەلەرىن قالاي باعالايسىز؟

— مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جوعارعى يەسى — پرەزيدەنتتىڭ سايلانۋى جانە ونىڭ ساباقتاستىعى تۋرالى ەرەجەلەر ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. استانادا 2017 جىلدىڭ ساۋىرىنەن 2020 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن جۇمىس ىستەگەن كەزىمدە، مەن 2019 جىلعى ناۋرىزداعى وقيعالاردى ءبىر مەزگىلدە قوبالجۋمەن دە، ۇمىتپەن دە باقىلادىم. سول كەزدە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيلىكتى سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆقا بەرىپ، وتستاۆكاعا كەتكەن بولاتىن.

ءۇمىت — بۇل قادامنىڭ قازاقستاندىق قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋ مەن پليۋراليزاتسيالاۋعا جول اشاتىنىندا بولدى. ال قاۋىپ — بيلىكتىڭ اۋىسۋى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن دەگەن ويدان تۋىندادى. ويتكەنى بىرقاتار ەلدەردە بيلىكتىڭ رەتسىز اۋىسۋى قوعامدىق دامۋدى ايتارلىقتاي تەجەگەن ەدى.

دەگەنمەن، قازاقستان بيلىكتى تاپسىرۋ پروتسەسىن سابىرلى ءارى ءساتتى وتكىزە الدى. بۇل ءتيىمدى كوشباسشىلىقتىڭ، سونداي-اق قازاقستاندىقتاردىڭ وتانسۇيگىشتىگىنىڭ، دانالىعى مەن توزىمدىلىگىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىندە قازاقستان ورتالىق ازياداعى دەموكراتيانىڭ شامشىراعى رەتىندە سەنىمدى تۇردە كورىنىپ وتىر.

پرەزيدەنتتىڭ قىزمەتكە كىرىسۋ جانە ساباقتاستىق پروتسەدۋرالارى نەعۇرلىم انىق ءارى ناقتى رەگلامەنتتەلسە، بۇل قوعامدىق تۇراقتىلىق پەن ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن سوعۇرلىم جاقسى. بۇل تۇرعىدا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ اتالعان ەرەجەلەردى ناقتىراق بەكىتۋگە ۇمتىلۋى وڭ باعاعا يە. ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ دە بيلىكتىڭ بىرقالىپتى جانە ورنىقتى ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارۋى مۇمكىن.

— پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى ىلگەرىلەتۋدەگى ءرولىن قالاي باعالايسىز جانە جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن قانداي پەرسپەكتيۆالار اشادى دەپ ويلايسىز؟

— پرەزيدەنت توقاەۆ — ساياسي جانە اكىمشىلىك تاجىريبەسى مول، حالىقارالىق ديپلوماتيالىق دايىندىعى جوعارى جانە ستراتەگيالىق پايىمى بار كوشباسشى. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دۇنيەتانىمىنىڭ ارقاسىندا ول تەز وزگەرەتىن جانە بارعان سايىن بەلگىسىز بولىپ بارا جاتقان جاھاندىق جاعدايدىڭ ديناميكاسىن ءدال اڭعارىپ، مەملەكەتتىك ساياساتتى ۋاقىت تالابىنا ساي قۇرىپ وتىر. 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەن ودان كەيىنگى قادامدار قازاقستاندىق قوعامدى دەموكراتيالىق، زاماناۋي جانە ءارتۇرلى قوعامدىق سۇرانىستار مەن پىكىرلەردى ەسكەرە الاتىن ەتۋگە دەگەن ۇمتىلىستى كورسەتتى.

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋ جولى مەن سوعان سايكەس ينستيتۋتتارى بار. كوپتەگەن مەملەكەتتە قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن ازاماتتىق بوستاندىقتاردى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا ءجيى قايشىلىقتار تۋىندايدى. مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋى ءۇشىن حالىقتىڭ دانالىعى، توزىمدىلىگى، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىمىراعا كەلۋگە دايىندىعى قاجەت.

قازاقستان حالقىنىڭ دانالىعى مەن وتانسۇيگىشتىگى، ونىڭ جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى مەن مەملەكەتتى دامىتۋعا باعىتتالعان ەنەرگياسى قازاقستاننىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن سەنىمدى ۇيالاتادى. مەن قازاقستان ازاماتتاردىڭ دەموكراتيالىق بوستاندىقتارى مەن قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرا الاتىنىنا سەنىمدىمىن.

پرەزيدەنت توقاەۆ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بويىنشا قوعامدىق پىكىرلەردى جيناۋدى جالعاستىرۋعا جانە سوڭعى شەشىمدى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا نيەتتى ەكەنىن مالىمدەدى. ازاماتتارعا تاڭداۋ قۇقىعى — ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋ جانە نەگىزگى زاڭنىڭ تاعدىرىن شەشۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. بۇل ءۇشىن تولىققاندى دەموكراتيالىق پروتسەدۋرا قامتاماسىز ەتىلگەن دەپ ەسەپتەيمىن.

جاڭا كونستيتۋتسيا ىشكى جانە سىرتقى ورتانىڭ وزگەرىستەرىنە سايكەس مەملەكەتتىك جۇيەنى جاڭارتۋدىڭ ۋاقتىلى قۇرالى بولادى، ينستيتۋتسيونالدىق كەمەلدەنۋدى نىعايتۋعا، حالىقارالىق سەنىمدى نىعايتۋعا جانە بولاشاققا باعدارلانعان باسقارۋ مودەلىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى دەپ سەنگىم كەلەدى. قازاقستان قوعامىنىڭ ومىرلىك ەنەرگياسى مەن سەنىمى تاعى دا تولىق كولەمدە كورىنە بەرسىن.

Abai.kz