نازارباەۆ كازاك سەپاراتيستەرى شەكارادان كىرگەندە قايدا كەتتى؟

1991 جىلعى وتكەن ءبىر بىرىمەن تىزبەكتەس وقيعالار مەن وندا بولعان كەيبىر جايتتاردى اركىم وزىنشە پايىمداپ، وزىنشە باعالاپ جاتىر. بۇل تاريح ءۇشىن ۇساق-تۇيەك ەمەس.

«ازات» قوزعالىسىنىڭ ۇراندارى

1. 1991 جىلعى 18-20 تامىزداعى كسرو ىدىراعان بۇلعاق/گكچپ-دان كەيىن كوپتەگەن رەسپۋبليكالار تاۋەلسىزدىك جاريالاپ جاتتى. مىسالى 24 تامىزدا ۋكراينا كەتتى «وداقتان». ودان كەيىن وزبەكستان، تۇرىكپەنستان، قىرعىزستاندار دا ەگەمەندىك ساپىنا تۇردى. ال 41 پايىز عانا قازاعى بار قازاقستاندا ول تۋرالى اڭگىمە باستالماعان ەدى. ونىڭ ەسەسىنە سول بۇلعاقتان كەيىن الدىندا جوسپارلانعان سەمەي پوليگونىن جابۋعا اتتانىس باستالىپ كەتتى دە، سەمەي قالاسىنا «ازات» قوزعالىسىنىڭ وڭىرلەردەگى قاراپايىم مۇشەلەرى مەن جەرگىلىكتى ليدەرلەر باس قوستى. بۇل جيىن «اتتانايىق سەمەيگە!» دەگەن ۇرانمەن باستالدى. بۇل 25 تامىز بولاتىن، 4 كۇن بويى دامىلسىز ميتينگتىڭ ناتيجەسىندە 1991 جىلى 29 تامىزدا كەشكىسىن ۇمىتپاساق، شامامەن 18 ساعات كەزىندە پوليگوندى جابۋ تۋرالى قازاق كسر-نىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعى شىقتى. سەمەيدەگى بۇل وقيعادا ءوزىن ەرەكشە كورسەتكەن سەمەيلىك جۋرناليست، «ازات» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولعان جۇماش كەنەباي/كوكبورى بولدى. وسى جەڭىستىڭ قۇرمەتىنە جينالعان ازاتكەرلەر كەلەسى باس قوسۋ ورال قالاسىندا 14 قىركۇيەكتە دەپ شەشىلدى دە، «اتتانايىق جايىققا!» ۇرانى بەكىتىلدى. بۇل ۇراندى كەيىن 1997 جىلى ازاتتىقتار وزبەكستانمەن اراداعى شەكارانى بەكىتۋ كەزىندە «اتتانايىق باعىسقا!» دەپ وزگەرتتى.

نازارباەۆ تاۋلى قاراباققا نەگە كەتتى؟

2. وسىلايشا 1991 جىلى 13 قىركۇيەكتەن باستاپ ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ازاتكەرلەر جينالا باستادى. 14-15 قىركۇيەك ەكى كۇن بويى ميتينگ وتكىزگەن ازاتكەرلەرگە اقىرى جەرگىلىكتى مىڭداعان جاستار قوسىلىپ، ورالدىڭ تىرلىگىن باقىلاۋعا الدى. ناتيجەسىندە سەپەراتيست 300-دەي كازاك اتاماندارى ماسقارا بولىپ قاشتى. بۇل – قازاق تاۋەلسىزدىگى قارساڭىنداعى ايتۋلى ەكى وقيعا ەدى!

3. كازىرگى تاريحشىلار ن.نازارباەۆتىڭ تاۋلى كاراباققا ەلتسين ەكەۋى كەتكەن كۇندى 1991 جىلعى 20 قىركۇيەك دەيدى. سول وقيعاعا قاتىسۋشى رەتىندە ناقتى بىلەتىنىمىز باسقا. ءبىز سول كەزدە الماتىداعى ساياسي ەليتادان دا، زيالى قاۋىمنان دا ابدەن كوڭىلىمىز قالعان كۇن بولعانى ءالى ەسىمىزدە. شىن مانىسىندە ول 14 قىركۇيەكتە ورالداعى شيەلەنىستى بىلە تۇرا كەتىپ قالعانى وقيعاعا قاتىسۋشىلارعا ابدەن ايقىن بولاتىن. ونى سول كەزدەگى «ازاتتىق» راديوسىنىڭ ءتىلشىسى، «ازات» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى، مارقۇم باتىرحان دارىمبەتتىڭ جاريالامدارىنان ءبىلۋ قيىن ەمەس. قازاقستاننىڭ 2-3 وبلىسىن رەسەيگە بەرىپ قۇتىلىپ، تاۋەلسىزدىك جاريالاۋدى ويلاستىرعان سول كەزدەگى ساياسي ەليتانىڭ ىشكى ويى بولعانىن ەندى جاسىرىپ كەرەك ەمەس. ءتىپتى، «ازات» قوزعالىسىنىڭ 7 توراعاسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بەلسەندىسى سابەتقازى اقاتايدىڭ دا سول ويىن رىسبەك سارسەنبايۇلىنىڭ ءوز قۇلاعىمەن ەستىپ، بۇگىندە ايتىپ جۇرگەنى سونى دايەكتەيدى.

ورال وقيعاسىنا قانداي ۇيىمدار قاتىستى؟

4. ورال وقيعاسىنا سول كەزدەگى قوعامدىق ليدەرلەردەن كىم جينالدى؟ ول كەزدە «ازات» قوزعالىسىنىڭ بەدەلى سونشالىقتى بولعان ەمەس. ونىڭ ەسەسىنە جەكەدارا باسكەرلەر ءبىر-ءبىر توپ قۇرىپ الا بەرەتىن. سونىڭ ءبىرى جاسارال قۋانىشالين مەن داۋرەن ساتىبالدين «جاڭعىرۋ» دەگەن قوزعالىس اتىنان كەلدى. باقىتجان ءادىلوۆ «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنان، ال امانتاي (بەلگىلى اق شاپاندى قاجى) اسىلبەكوۆ پەن ورال ساۋلەباەۆ باستاعان توپتار وزدەرىن «اتتان» توبى دەپ جاريالادى. باسقاسىنىڭ ءبارى «ازات» قوزعالىسىنان ەدى. ورالداعى وقيعاعا «ازاتتىڭ» باتىس ايماق بويىنشا ۇيلدەستىرۋشىسى رەتىندە مەن جانە ورال وبلىسىنىڭ «ازات» ءبولىمىنىڭ امانجول زينۋللين باستاعان بەلسەندىلەرى مەن «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ءتورايىمى ايسۇلۋ قادىرباەۆا باسشىلىق ەتتى. باسشىلىققا جاسارال، باقىتجاندار كىرىپ، بارلىعى 13 ادام شتابتى باسقاردىق. ماقسات – وقيعانى شيەلەنىستىرمەي، ۇلتارالىق، مەملەكەتارالىق جانجالعا ۇلاستىرماي، قازاق پايداسىنا شەشۋ عانا بولدى. سوندىقتان مىڭداعان ورالدىقتاردى كوتەرە وتىرىپ، كازاكتاردىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ، قورقىتىپ، شارالارىن بولدىرماۋ جۇزەگە استى. 13 ادامنىڭ مىڭداعان وقيعا قاتىسۋشىلارىن باسقارۋعا ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى بولعاسىن ءبىزدىڭ يدەيامىزبەن 100 ادام ەرىكتى «ۇلان» قۇردىق. بۇنىڭ سول ساتتەگى قولمەن جازعان ءتىزىمىمىزدى باتىرحان «ازات» گازەتىنە باستىرعانىنان ءمالىم.

جاسارالدىڭ سەسسياداعى ءسوزىن نازارباەۆ ماسكەۋگە جەتكىزدى

5. جاسارال قۋانىشالين جەكەدارا ليدەر رەتىندە سول كەزدە بەينەسى جارقىن شىقتى. ول ورىسشا-قازاقشا وتە ساۋاتتى سويلەي بىلەتىن شەشەندىگىمەن كوزگە ءتۇستى. گكچپدان كەيىن قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ سەسسياسىندا (ول كەزدە دەپۋتات ەمەس ادام دا دەپۋتاتتار الدىندا ءسوز الاتىن ەدى) دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا قازاقستان تاۋەلسىزدىك جاريالاۋى ءتيىس دەگەن بايانداماسىنىڭ تەزيسىن نازارباەۆ ماسكەۋدە ءوز سوزىمەن قايتالاعاندا، ول ءوزىن بۇرىنعى جۇمساقتىعىنان اجىراپ، قاتقىل سويلەگەندەي اسەر ەتكەنى بار. بىراق جاسارال اعامىز 1991 جىلى قازان ايىندا سابەتقازى رەسپۋبليكالىق پارتيا قۇرىپ، «ازات» قوزعالىسىنا ميحايل ەسەناليەۆ باسشىلىققا كەلگەندە وزىنە ءبىرىنشى ورىنباسار رەتىندە حاسەن قوجاحمەتتى، ەكى ورىنباسار ەتىپ، جاسارال مەن دوس كوشىمدى شاقىرعاندا عانا مۇشەلىككە وتكەنىن كازىرگى زەرتتەۋشىلەر كوزدەن تاسا ەتىپ العان. حاسەن اعامىز ول كەزدە جەلتوقسانشىلاردىڭ ءبىر توبىن باسقاراتىن، ال دوس كوشىم دۋۆانوۆ ەكەۋى قۇرعان سوتسيال-ليبەرال پارتياسىنىڭ باسشىسى ەدى. بۇعان دەيىن بۇلاردىڭ ەشقايسىسى «ازات» قوزعالىسىندا بولعان ەمەس. جالپى 1991 جىل قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحى ءۇشىن ەرەكشە كەزەڭ، ونى زەرتتەۋ ءالى كۇنگە قولعا الىنباي وتىر. كوزگە كورىنگەن ادامنىڭ ءبارى «ازاتتا» بولعانداي ايتىلىپ، كورىنبەگەندەر ودان مۇلدە شەگەرىلىپ جاتىر. بۇدان كەيىنگى قوزعالىس تاريحى مۇلدەم باسقاشا ءوربىدى. ونىڭ باستى كۋاگەرى رەتىندە قىزىلوردالىق باسكەر ساعات ءجۇسىپتى اتاعان ءادىل. ول كىسىدەي ساياساتقا بارىنشا ادال، بار كۇش-جىگەرىن جۇمساعان ادام كەم دە كەم.

سەرىك ەرعالي،

«ازات» قوزعالىسىنىڭ ورتالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ 1991-1993 جىلدارداعى مۇشەسى

Abai.kz