Kedeyshilik – tek ekonomikalyq úghym ghana demeyik, ol – qoghamnyng jan jarasy, adamnyng ýmitin júqartatyn, keleshegin túmangha ailandyratyn kýrdeli әleumettik qúbylys. Kedeyshilikke úshyraghan halyqty qútqaru degenimiz – tek tabysyn kóbeytumen ghana shektelmeydi, onyng qadir-qasiyetin, senimin, enbek etuge degen qúlshynysyn qayta oyatu. Búl jaghday bir kýnde, bir zanmen nemese bir rettik jәrdemaqymen sheshilmeydi. Ol – jýieli sayasatty, әdiletti ekonomikany jәne sanaly qoghamdy talap etetin úzaq jol.

Eng aldymen, kedeyshilikting tamyryna ýnilu qajet. Kóp jaghdayda ol júmyssyzdyqpen, bilim sapasynyng tómendigimen, aimaqtar arasyndaghy tensizdikpen jәne әleumettik liftterding jabyq boluymen aitylady. Eger adam adal enbegimen otbasyn asyray almasa, onda problema onyng jeke qabiletinde emes, jýiening әlsiz túsynda jatyr. Sondyqtan kedeyshilikpen kýresuding birinshi sharty – túraqty әri әdil ekonomikalyq orta qalyptastyru.

Ekonomikany әrtaraptandyru – negizgi baghyt dep esepteledi. Shiykizatqa tәueldilik halyqtyng әl-auqatyn túraqty arttyra almaydy. Óndiris, shaghyn jәne orta biznes, auyl sharuashylyghy men óndeu salasy damymayynsha, jana júmys oryndary ashylmaydy. Al jana júmys oryndary – kedeyshilikti kemituding eng tiyimdi qúraly. Adamgha eng keregi – jәrdemaqy emes, tabys tabugha mýmkindik. Memleket, kәsipkerlikke qolayly jaghday jasap, nesiyege qoljetimdilikti arttyryp, artyq әkimshilik kedergilerdi qysqartsa, halyq óz enbegimen túrmysyn týzey alady.

Taghy bir manyzdy baghyt – sapaly bilim jýiesi. Bilim – kedeylikten shygharatyn eng senimdi kópir. Ásirese auyl men qala arasyndaghy bilim alshaqtyghyn qysqartu qajet. Zamanauy tehnologiyalar, kәsibiy-tehnikalyq dayarlyq, sifrlyq sauattylyq – býgingi enbek naryghynda súranysqa ie daghdylar. Eger jas úrpaq sapaly bilim alyp, naqty kәsip iygerse, olardyng kedeyshilik shenberinde qalu yqtimaldyghy kemiydi. Bilimge salynghan investisiya – eng qaytarymdy investisiya.

Sonymen qatar – әdiletti әleumettik sayasat. Áleumettik kómek shyn múqtaj jandargha naqty әri ashyq týrde jetui tiyis. Masyldyq psihologiyany qalyptastyrmay, kerisinshe, enbekke yntalandyratyn tetikterdi kýsheytu qajet. Mysaly, shartty aqshalay kómek jýiesi arqyly adam belgili talaptardy oryndasa ghana qoldau alatyn modeli tiyimdi boluy mýmkin. Búl – әleumettik jauapkershilikti arttyrady.

Aymaqtyq tensizdik te kedeyshilikting negizgi sebepterining biri. Ýlken qalalarda mýmkindik mol bolghanymen, shalghay auyldarda júmys ta, infraqúrylym da jetkiliksiz. Jol, su, internet, medisinalyq qyzmet sekildi bazalyq infraqúrylym damymayynsha, auyl túrghyndarynyng jaghdayy jaqsarmaydy. Sondyqtan aimaqtardy teng damytu – әleumettik túraqtylyqtyng kepili. Árbir azamat tughan jerinde ómir sýruge jәne tabys tabugha mýmkindik aluy tiyis.

Kedeyshilikpen kýreste memleketting róli zor bolghanymen, qoghamnyng da jauapkershiligi kem emes. Qayyrymdylyq mәdeniyetin damytu, volonterlik qozghalysty qoldau, әleumettik kәsipkerlikti óristetu – azamattyq qoghamnyng ýlesi. Bay men kedeyding arasyndaghy alshaqtyq úlghayghan sayyn, qoghamdaghy senim әlsireydi. Al senim joghalghan jerde túraqtylyq ta shayqalady. Sondyqtan әleumettik әdilettilik – tek moralidyq talap emes, strategiyalyq qajettilik. Bizdin, Qazaqstanda qazirgi kýnderi tura osy jaghday. El, búl kýnderi biylikke mýlde senbeydi. Mýmkin, biylik iyesine osy kýngi ekonomikany kótere almay, әlsizdik tanytyp kele jatqan Qazaq ýkimeting auytyru kerek shyghar. Búl qarapayym elding tilegi.

Sonymen birge, jemqorlyqpen kýres te kedeyshilikti kemituding manyzdy sharty. Qoghamdyq resurstar әdil bólinbese, әleumettik baghdarlamalar qaghaz jýzinde qalyp, naqty nәtiyjege jetpeydi. Árbir budjet tengesi halyqtyng iygiligine júmsaluy tiyis. Ashyqtyq pen eseptilik – tiyimdi sayasattyng negizi.

Enbek mәdeniyetin qalyptastyru da nazardan tys qalmauy kerek. Keyde kedeyshilik tek ekonomikalyq demeyik, psihologiyalyq kedergilermen de baylanysty. Ýmitsizdik, óz kýshine senbeu, bastama kóteruden qorqu – adamdy tyghyryqqa tireydi. Sondyqtan tabysty adamdardyng tәjiriybesin nasihattau, kәsipkerlik daghdylardy ýiretu, mentorlyq jýieni damytu – manyzdy qadamdar. Qoghamda «mýmkindik bar» degen senim ornyqqanda ghana ózgeris bastalady.

Búghan qosa, әielder men jastardy qoldau – kedeyshilikti azaytudyng tiyimdi tәsili. Áyelderding enbek naryghyna tolyq qatysuy, jas analargha iykemdi júmys kestesining úsynyluy, jastargha arnalghan startap baghdarlamalary – ekonomikalyq belsendilikti arttyrady. Ásirese auyl jastaryna granttar men kәsiby oqytu kurstary qoljetimdi boluy tiyis.

Degenmen, kez kelgen reformanyng tabysty boluy ýshin úzaq merzimdi strategiya qajet. Qysqa merzimdi populistik sheshimder uaqytsha jenildik әkelui mýmkin, biraq týbegeyli nәtiyje bermeydi. Túraqty sayasat, sabaqtastyq jәne qoghammen ashyq dialog – tabystyng kepili.

Qoryta aitqanda, kedeyshilikke úshyraghan halyqty qútqarudyng joly bireu demesekte, ol – keshendi sharalar jiyntyghy. Ekonomikalyq ósim, sapaly bilim, әdiletti әleumettik sayasat, aimaqtyq tendik, jemqorlyqpen kýres jәne azamattyq belsendilik – osynyng týgeli bir arnagha toghysqanda ghana nәtiyje beredi. Kedeyshilikti jenu – tek memleketting mindeti emes, býkil qoghamnyng ortaq jauapkershiligi. Ár adam óz ornynda adal enbek etip, óz mýmkindigin arttyrugha úmtylghanda, al memleket sol úmtylysqa jaghday jasaghanda ghana, halyqtyng әl-auqaty shyn mәninde jaqsarady.

Kedeyshilik – ýkim demesekte, ol – sheshimin tabugha bolatyn jaghday. Eng bastysy – sayasy erik, qoghamdyq birlik jәne adamgha degen senim. Osylar bar jerde ýmit bar, al ýmit bar jerde janghyru joly әrqashan ashyq.

Beysenghazy Úlyqbek,

Qazaqstan Jurnalister Odaghynyng mýshesi

Abai.kz