Кедейшілік – тек экономикалық ұғым ғана демейік, ол – қоғамның жан жарасы, адамның үмітін жұқартатын, келешегін тұманға айландыратын күрделі әлеуметтік құбылыс. Кедейшілікке ұшыраған халықты құтқару дегеніміз – тек табысын көбейтумен ғана шектелмейді, оның қадір-қасиетін, сенімін, еңбек етуге деген құлшынысын қайта ояту. Бұл жағдай бір күнде, бір заңмен немесе бір реттік жәрдемақымен шешілмейді. Ол – жүйелі саясатты, әділетті экономиканы және саналы қоғамды талап ететін ұзақ жол.

Ең алдымен, кедейшіліктің тамырына үңілу қажет. Көп жағдайда ол жұмыссыздықпен, білім сапасының төмендігімен, аймақтар арасындағы теңсіздікпен және әлеуметтік лифттердің жабық болуымен айтылады. Егер адам адал еңбегімен отбасын асырай алмаса, онда проблема оның жеке қабілетінде емес, жүйенің әлсіз тұсында жатыр. Сондықтан кедейшілікпен күресудің бірінші шарты – тұрақты әрі әділ экономикалық орта қалыптастыру.

Экономиканы әртараптандыру – негізгі бағыт деп есептеледі. Шикізатқа тәуелділік халықтың әл-ауқатын тұрақты арттыра алмайды. Өндіріс, шағын және орта бизнес, ауыл шаруашылығы мен өңдеу саласы дамымайынша, жаңа жұмыс орындары ашылмайды. Ал жаңа жұмыс орындары – кедейшілікті кемітудің ең тиімді құралы. Адамға ең керегі – жәрдемақы емес, табыс табуға мүмкіндік. Мемлекет, кәсіпкерлікке қолайлы жағдай жасап, несиеге қолжетімділікті арттырып, артық әкімшілік кедергілерді қысқартса, халық өз еңбегімен тұрмысын түзей алады.

Тағы бір маңызды бағыт – сапалы білім жүйесі. Білім – кедейліктен шығаратын ең сенімді көпір. Әсіресе ауыл мен қала арасындағы білім алшақтығын қысқарту қажет. Заманауи технологиялар, кәсіби-техникалық даярлық, цифрлық сауаттылық – бүгінгі еңбек нарығында сұранысқа ие дағдылар. Егер жас ұрпақ сапалы білім алып, нақты кәсіп игерсе, олардың кедейшілік шеңберінде қалу ықтималдығы кемиді. Білімге салынған инвестиция – ең қайтарымды инвестиция.

Сонымен қатар – әділетті әлеуметтік саясат. Әлеуметтік көмек шын мұқтаж жандарға нақты әрі ашық түрде жетуі тиіс. Масылдық психологияны қалыптастырмай, керісінше, еңбекке ынталандыратын тетіктерді күшейту қажет. Мысалы, шартты ақшалай көмек жүйесі арқылы адам белгілі талаптарды орындаса ғана қолдау алатын модель тиімді болуы мүмкін. Бұл – әлеуметтік жауапкершілікті арттырады.

Аймақтық теңсіздік те кедейшіліктің негізгі себептерінің бірі. Үлкен қалаларда мүмкіндік мол болғанымен, шалғай ауылдарда жұмыс та, инфрақұрылым да жеткіліксіз. Жол, су, интернет, медициналық қызмет секілді базалық инфрақұрылым дамымайынша, ауыл тұрғындарының жағдайы жақсармайды. Сондықтан аймақтарды тең дамыту – әлеуметтік тұрақтылықтың кепілі. Әрбір азамат туған жерінде өмір сүруге және табыс табуға мүмкіндік алуы тиіс.

Кедейшілікпен күресте мемлекеттің рөлі зор болғанымен, қоғамның да жауапкершілігі кем емес. Қайырымдылық мәдениетін дамыту, волонтерлік қозғалысты қолдау, әлеуметтік кәсіпкерлікті өрістету – азаматтық қоғамның үлесі. Бай мен кедейдің арасындағы алшақтық ұлғайған сайын, қоғамдағы сенім әлсірейді. Ал сенім жоғалған жерде тұрақтылық та шайқалады. Сондықтан әлеуметтік әділеттілік – тек моральдық талап емес, стратегиялық қажеттілік. Біздің, Қазақстанда қазіргі күндері тура осы жағдай. Ел, бұл күндері билікке мүлде сенбейді. Мүмкін, билік иесіне осы күнгі экономиканы көтере алмай, әлсіздік танытып келе жатқан Қазақ үкіметің ауытыру керек шығар. Бұл қарапайым елдің тілегі.

Сонымен бірге, жемқорлықпен күрес те кедейшілікті кемітудің маңызды шарты. Қоғамдық ресурстар әділ бөлінбесе, әлеуметтік бағдарламалар қағаз жүзінде қалып, нақты нәтижеге жетпейді. Әрбір бюджет теңгесі халықтың игілігіне жұмсалуы тиіс. Ашықтық пен есептілік – тиімді саясаттың негізі.

Еңбек мәдениетін қалыптастыру да назардан тыс қалмауы керек. Кейде кедейшілік тек экономикалық демейік, психологиялық кедергілермен де байланысты. Үмітсіздік, өз күшіне сенбеу, бастама көтеруден қорқу – адамды тығырыққа тірейді. Сондықтан табысты адамдардың тәжірибесін насихаттау, кәсіпкерлік дағдыларды үйрету, менторлық жүйені дамыту – маңызды қадамдар. Қоғамда «мүмкіндік бар» деген сенім орныққанда ғана өзгеріс басталады.

Бұған қоса, әйелдер мен жастарды қолдау – кедейшілікті азайтудың тиімді тәсілі. Әйелдердің еңбек нарығына толық қатысуы, жас аналарға икемді жұмыс кестесінің ұсынылуы, жастарға арналған стартап бағдарламалары – экономикалық белсенділікті арттырады. Әсіресе ауыл жастарына гранттар мен кәсіби оқыту курстары қолжетімді болуы тиіс.

Дегенмен, кез келген реформаның табысты болуы үшін ұзақ мерзімді стратегия қажет. Қысқа мерзімді популистік шешімдер уақытша жеңілдік әкелуі мүмкін, бірақ түбегейлі нәтиже бермейді. Тұрақты саясат, сабақтастық және қоғаммен ашық диалог – табыстың кепілі.

Қорыта айтқанда, кедейшілікке ұшыраған халықты құтқарудың жолы біреу демесекте, ол – кешенді шаралар жиынтығы. Экономикалық өсім, сапалы білім, әділетті әлеуметтік саясат, аймақтық теңдік, жемқорлықпен күрес және азаматтық белсенділік – осының түгелі бір арнаға тоғысқанда ғана нәтиже береді. Кедейшілікті жеңу – тек мемлекеттің міндеті емес, бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі. Әр адам өз орнында адал еңбек етіп, өз мүмкіндігін арттыруға ұмтылғанда, ал мемлекет сол ұмтылысқа жағдай жасағанда ғана, халықтың әл-ауқаты шын мәнінде жақсарады.

Кедейшілік – үкім демесекте, ол – шешімін табуға болатын жағдай. Ең бастысы – саяси ерік, қоғамдық бірлік және адамға деген сенім. Осылар бар жерде үміт бар, ал үміт бар жерде жаңғыру жолы әрқашан ашық.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz