Ghasyrlar boyy últtyq qasiyetterimizding boyauyna әbden qanyqqan poeziyamyz әr dәuirde ózining daryndy aqyndarynyng últtyq jәne әlemdik sipattaghy múralarymen jalghasyn tauyp, jasaryp, janaryp keledi. Sonau baghy zamanda bórili bayraqty tu etken kók týrikter zamanyn aitpaghannyng ózinde, keshegi «ayaqqa túsau, jaghymyzgha qúrsau» bolghan kenes dәuirining ózinde últymyzdyng úlyq qasiyetterin nasihattap, ony úrpaq boyyna asau jyrymen darytqan aqyndarymyzdy úlyqtap, býgingi úrpaqtyng qúlaghyna qúya beru bizding basty paryzdarymyzdyng biri bolugha tiyis.

Lirikadaghy aqyn boyynan ot alghan asau minez ben biyik ruh,terendik pen talghampazdyq oqushysyn bey-jay qaldyrmaytyny anyq. Alayda ol azdyq etedi, biz ony úrpaq boyyna siniruimiz kerek. Jany taza, ruhy ór, armany asqaq, ómirge qúshtar úrpaq tәrbiyeleude poeziyanyng alatyn orny zor. Óitkeni biz nemeresin ertegi, jyrmen susyndatyp, júmbaq sheshtirip oy qiyalyn úshtaytyn atalar men әjeler mektebinen airylyp qalghanbyz. Olardyng ornyn mektep pen pәn múghalimderi basqaly qashan?! Sondyqtan múghalimder tek bilim beru ghana emes, sonymen qatar últ tәrbiyesine jauapty ekenimizdi úmytpauymyz kerek. Bala on-solyn tanyp, poeziyany túshynyp oqy bastaghanda ruhymyzdy kóteretin dauylpaz aqyndar shygharmasyn oqytugha nazar audarghanymyz jón. Osy orayda Mahambettin   otqa oranghan ólenderinen keyin auzymyzgha Maghjan, Qasym, Júban, Qadyr, t. b. aghalarymyzdyng esimderi týsetini dausyz. Jalpy órshil ruh jaugershilik zamanda atoylap atqa qonghan Mahambet poeziyasyna etene tәn.

Arghymaq attyng balasy

Az jusar da, kóp jortar.

Azamat erding balasy

Az sóiler de kóp tyndar.

Qazaq «toqsan auyz sózding tobyqtay týiinin» ghana aitatyn zerli sózge ústa el. «Sóz qadirin óz qadirim» dep týsinedi. Jogharydaghy ólende halyqtyng sóz óneri jayyndaghy osynday ghalamat oilaryn boyyna jiyp ósken Mahambet aqyn azamat er men arghymaq attyng baghasyn eki-aq auyz sózben dәl berip otyr. Osy joldardyng ózi bizding parasat-payym, tektilik pen әdeptiligimizden syr shertip túr.

Últjandylyq iydeyasyn kótere jyrlaghan aqynnyng biri - Maghjan Júmabaev. Ol tútastay bir halyqty bay-kedey dep eki bólip, birimen-birin atystyryp, shabystyryp qoyghan almaghayyp zamanda tap aqyny bolmay, últ aqyny boldy. Azattyq iydeyasyn tu ghyp kóterdi. Tughan halqynyng (qazaqtyn) taghylymdy tarihyn sonau Gunder dәuirinen bastap tilge tiyek etti. Túrannyng kórki bolghan kók týrikting batyrlary men danyshpandarynyng atyn anyzgha ainaldyrdy. Alashtyng múnyn múndap, joghyn joqtady. Babasy Qojabergen jyraugha eliktep, qazaqtyng shekara aimaghyn týgel bolmaghanymen birazyn «soqyrgha tayaq ústatqanday kórsetip berdi. Týrik, Alash úlyna tiri adamdy teng kórgen joq. Arman múraty adyra qalyp, basyna almaghayyp kýn tughannyng ózinde ótken kýnder elesin ansap sary uayymgha salynghanymen, dýniyeden týnilgen joq. Alashtyn, qazaqtyng erten-aq núrly kýndermen qauysharyna bek sendi.

Men senemin jastargha,

Alash atyn aspangha

Shygharar olar bir tanda.

Men jastargha senemin! –

dep, jastardyng jiger otyn janydy. Olargha ýlken ýmit artty. Áyteuir bir zamandarda ózgening qolyna ketken últ tizginin qaytaryp alaryna imanday sendi. 1937 jyldyng zúlmat-zobalany kelip, Maghjan, Sәken, Iliyastar atylyp ketken tústa poeziya sahnasyna buyrqanyp, búlqyna Qasym shyqty. Ár dәuirding óz әni bar desek, ol әndi aitatyn da sol dәuirding úlandary. Tek әrkim әrtýrli aitady. Elding kónilinen shyghyp, shólirkegen júrttyng shólin basqan jyr ghana mәngilik desek, әngimemizge arqau bop otyrghan Qasym Amanjolov osynday tútas bir halyqtyng jýreginen óshpes oryn alghan ýlken aqyn. Onyng syry aqynnyng últtyng úly qasiyetterin úlyqtauy jәne ony asqaqtata jyrlauy dep týsinu qajet. Zamanynyng tar qalybyna syimaghan aqyn múrasy Mahambet shygharmalarynday órlik sipatqa iye. Al órlik pen tәkәpparlyq ómir boyy súlu tabighat ayasynda emin-erkin kóship qonghan, Altaydan Balqangha, Qytaydan Úrymgha deyingi úly dalanyng kórki bolghan kók týrikting úrpaghy qazaq balasy boyyndaghy iri minezderding biri. Qasym aqynnyn:

Tәkәpparlyq, órlikti

Asqar taudan ýirengem, –

deui, sirә da tegin emes. Basynan búlt arylmaghan Qarqaralyda ósken Qasym, tabighatqa etene jaqyn ata-babalarynyng minezin óz boyyna sinirgenge úqsaydy. Óitkeni Qasym poeziyasy ózgege úqsamas órligimen, órshildigimen erekshe. Onyng shygharmalarynyng ón boyynan erkindikti sýiip ósken erke jannyng erkeligi tógile kórinip jatady. Qasymnyng jany erkelikke qansha inkәr bolghanymen ómir de, sosialistik qogham da ony sonsha erkelete qoyghan joq. Sebebi Qasym kenestik iydeologiyanyng tar shenberine syimay, onyng auqymynan asyp, ózgeden góri óz últynyng bereke birligin, qajyr-qayratyn, kendigi men eldigin jyrlady. Sonyng saldarynan 1950 jyldargha deyin qazaq ziyalylarynyng basynan ketpey qoyghan qiqu men qúqaydyng talayyn Qasym da kórdi. Kórmey qaytsin, 1940 jyldardyng ózinde:

Ey tәkәppar dýniye!

Maghan da bir qarashy,

Tanisyng ba sen meni,

Men qazaqtyng balasy! –

dep, qasqayyp túrsa... Qasym tәkәppar dýniyeni ózine qaratyp, aiday әlemge «Men qazaqtyng balasy» dep, bar dausymen jar saldy. Jeri men janynyng kendigin, niyeti týzu adamgha dostyq qúshaghynyng qashanda ashyq ekenin qaday aitty. Tipti ara-arasynda:

Endi meni mensinbes,

Evropanyng qay eli?!-

dep, ózine ritorikalyq súraq ta qoyady. Búl bireudi mensinbeu, nemese basqalargha shekesinen qarau emes, ózining eldigine shýbәsiz sýisinu, sheksiz maqtanysh.

Últtyq tәrbiye, últtyq iydeya mәselesi degende oiymyzgha vengr halqynyng úly aqyny Shandor Petefy týsip otyr. Óz halqyn ólerdey sýigen aqyn, mahabbattardyng úlysy óz últyna degen mahabbat ekenin jýrekten qan sorghalata, til men sózding bar qúdiretin paydalana otyryp, jalpaq әlemge jayyp saldy. Ómir boyy ansaghany – vengr halqynyng azattyghy bolatyn. Ózi de sol úly kýreste shәiit boldy.

Atameken, armeken

Men sen ýshin kýigen úl.

Dýniyede bar ma eken

Seni mendey sýigen úl [107, 87 b.].

Nemese:

Óz jerinde ózing auna, shóbindi shap, egin sep,

Ishi kýise túz jalasyn qojayynshyl kelimsek.

Kelimsekting keudesine qadalady ókshemiz

At ýstinde, er ýstinde otyryp ap tebinsek [107, 200 b.].

Óz últyn ólerdey sýigen әr azamattyng sanasy men seziminde, kókiregi men kónilinde osynday bir úly oilar jatu kerek sekildi. Al tughan eldi sýi – bәrimizding basty boryshymyz. Petefy shygharmalarynda osynday tegeuirindi ruh, janshylmaghan kýreskerlik sezim tasqynday kórinip jatady.

Mahabbat pen bostandyq,

Bilmeymin búdan basqandy.

Mahabbat qonsa qolyma,

Ómirim berip alamyn.

Erkindigim ýshin sony da

Qúrbandyghyma shalamyn [107, 10 b.].

«Bostandyq», «azattyq», «erkindik» degen nәrselerding qúdireti men ghajayyp mәnin jete týsingendikten aqyn osylay dep aghynan jarylyp otyr. Onyng kýlli shygharmashylyghyndaghy azattyq iydeyasy – jeke, qaraqan basynyng emes, tútas últtyn, naqtyraq aitqanda vengr halqynyng erkindigi men tәuelsizdigi jolyndaghy úly kýresting maghynasyn tereng týsindiruden túrady. Aqyn ýshin eng qymbat nәrse – «mahabbat pen bostandyq». Ol mahabbat ýshin ómirin beruge dayar. Al erkindik ýshin sol ómirin berip alghan mahabbattyng ózin qúrbandyqqa shalmaq. Búl oilardyng óte әdemi aitylghandyghyna eshqanday talas joq. Biraq biz ýshin búl janalyq emes. Óitkeni biz bala kýnimizden babalarymyzdan qalghan «... Janym arymnyng sadaghasy» degen danalyq sózdi sanamyzgha qúiyp óskenbiz. Atalarymyz «Ne tәtti?» degende, «Jan tәtti» degenimen, ony ardan joghary qoymaghan. «Ar» mәselesining filosofiyalyq mәni óte teren. Petefiyding osy oilardy tamasha taratyp aitqany tandandyrmay qoymaydy. Onyng ansaghany últ erkindigi ekenin jogharyda aittyq. Shandor Petefy shygharmalarynyng múnday órshildik sipat aluyna  azattyq jolyndaghy kýreste shiryghyp, shynyqqan sananyng әser etkendigine dau joq. Al Qasym shygharmashylyghynda últjandylyq iydeyasy Petefiyge qaraghanda basqasharaq óris aldy. Vengr aqynynda Mahambetke tәn kýreskerlik ruh basym kórinse, Qasym shygharmalarynda júrtyn sýigen jýrekting ýni erekshe kýige bóleydi.  Ol qazaq últyn jan-tәnimen sýie aldy. Kózining qarashyghynday saqtap kelgen qasiyetti jerin jyrgha qosudan jalyqpady. Elding siqyn kórip qýizelgenimen, zar zaman aqyndarynday sary uayymnyng jeteginde ketpedi. Abay aghasynday ashy, uytty syn aitpady. Ol eldikti aitty, tughan jerding qasiyeti men kiyesin aitty. Ony sýidi ósiyet qyldy. Osynday ýlken mәselelerdi aituda Qasymnyng sózi Abay, Maghjan, Súltanmahmút aghalarynyng tereng oilarymen ýndesip jatty. Sózimiz dәlelsiz bolmas ýshin biraz mysaldar keltire keteyik. Qasym «Atameken» óleninde:

Sýiem seni tughan el Atameken,

Abzal anam sensing ghoy qúshaghyng ken.

Jer men kókting jannaty bir ózinsin,

Senen artyq ne tabam, qayda ketem, -

dese, «Saryarqada»:

Saryarqa saghyndyrdyng Ata meken,

Sar dala anam eding qúshaghyng ken.

Túsynnan toqtay almay baram ótip,

Artta – sen, alda – maydan, qaytsem eken?!

«Saryarqa» aqynnyng Qiyr Shyghystan Batysqa, maydangha attanyp bara jatqanda jazghan lirikasy. Búl uaqyt Qasymnyng kemeline kelip, aqyndyq túghyrgha qonghan kezi. Jol boyynda ol «Ertis», «Sibir», «Oral» sekildi tamasha tuyndylar tughyzdy. Tughan jerding súlu tabighatyn kórkem jyryna keste  ghyp  tókti. Saryarqa - aqynnyng kindik  qany  tamghan jer.  Jetimdik  qasiretin  tartqan  jalbyr tondy  balany «súr beyitten» aulaqtap, ýlken ómirge jetelegen úly ólke. Tughan jerdin  qasiyetin  suretteuden  qiyn ne bar?! Aqynnyng jany ah úryp, kóbiktey  jenil  múngha batady.  Biraq búl seni  túnghiyqqa  batyrmaytyn   mún, múng emes, Qasymgha tәn syrshyl romantika.

Baykaldyng or týlkisin

Anshy berdi almadym;

Jarqyldatyp sholpysyn

Qyz shaqyrdy barmadym, –

dep, ayaldaugha múrsha joq, maydangha asygha attanghan aqyn «Saryarqasyn» qimay qatty tebirenedi. Qaranyzshy:

Túsynnan toqtay almay baram ótip,

Artta – sen, alda –maydan, qaytsem eken.

Tughan jerge degen úly mahabbattyng ýlken jýrektegi kórinisi osy emes pe?!

Aqyn  «Elge hat»  óleninde  sherge toly sezimin syr ghyp tógedi. Ózin  ósirgen  Qazaqstan  degen  alyp  eldi  әkesindey  kórip,  jalyn sharpyghan  janyna  sol elding úlylyghyn medeu etedi. «Óli me, tiri me eken sol  qúlynym»  degen  joldy,  әsirese,  «qúlynym» sózin oqyghanda sәby kýning kóz aldyna elestep, kókiregine bir jyly núr qúiylghanday sezimge bólenesin. «Qúlynym» - kekil shashyng jelbirep, qúldyranday jýgirgen, ayaghyndy  asygha,   apyl-tapyl    basqan    býldirshin  beynen...  Býgingi  kýni  qalada  ósken  qazaqtyn   qúlaghyna   týrpidey   tiyer-au!  Al biraq   últymyzdyn   úly   qúndylyqtaryn   boyyna   sinirgen   adamnyng ózegin   órteytin,   erkeley   ketking keletin, qúlaghynnan ómiri ketpeytin qonyr ýn emes pe?!

Soghystan keyin jazylghan «Qazaqstan» óleni turaly da kóp nәrse aitugha bolady. Jarty ghasyr búryn jazylsa da býgingi kýnning beynesin aina qatesiz bergen tuyndy. Qazaq elining mәngiligin pash etken shygharma. Onyng tendigi men kendigi, qoynauyna syimaghan baylyghy, asyr salghan úly men qyzy, shetsiz, sheksiz úlanghayyr dalasy bәri-bәri kesteli sózben kórkem kórinisin tapqan.

Kókshe, Bayan, Qarqaraly, Alatau,

Tony altyn, týgi torqa jer mynau,

Qaraghandy qara qazan qaynaghan,

Dýnie baylyq jaynap túrghan ainalam,

Eldigime eter shýbә qanday jau!

Naghyz aqyn baylyqty, eldikti dәl osylay, tilding mayyn tamyza, tanday qaqtyra jyrlasa kerek. Qarap túrsan, qazaq jeri «kózding jauyn alghanday» túnyp túrghan baylyq. Olqy soghyp, osaldau kóringen bir aimaq joq. Aynalasynyng bәri jaynap túrghan, quaty tasyghan Qazaq eli. Eldiginde, bereke birliginde shýbә joq. Búl – baytaq elding baylyghy. Aqyn әri qaray sol elge tútqa bolghan qazaq júrtynyng boyyndaghy baghasyz qasiyetterdi sanamalap beredi. Dalasy keng qazaqtyng peyili de ken. Ruhy biyik, tanym-týsinigi teren. Sonday elding azamaty qanday?

Keng dalaly, keng peyildi qazaqpyz,

Qúl emespiz, erkin janbyz, azatpyz.

Has taghdyrdyng qiqanyna kónbeymiz,

El taghdyryn eshbir jaugha bermeymiz,

Serting osy azat jigit, azat qyz!

Adamy qúl emes, erkin azat. Tughan halqyn qanday jaugha da bermeytin, aumaly-tókpeli taghdyrgha kónbeytin azat jigit pen azat qyz. Qarap otyrsang osy bir joldar býgingi úrpaqtyng aitar әni men jyry bolugha túrarlyq. Biz býgin Qasym dәuirindegi kenestik Qazaqstan emes, tәuelsiz, irgeli elmiz.

El taghdyryn eshbir jaugha bermeymiz,

Serting osy azat jigit, azat qyz!

Búl degening býgingi óskeleng úrpaqtyng qúlaghyna qúyar ósiyet dese bolghanday. Azat elding azat jigiti men azat qyzynyng úrany osy bolugha tiyis.

Qazaq   tughan   elding qadirine   eshnәrseni    ten   kórmeytin  halyq.  Múny qysqa qayyryp, «Ózge elde súltan bolghansha, óz elinde últan bol» deydi. Qasymda   osy   mәseleni qaytalap eske salady. Ol «ózge elding patshalyghynan óz elinin  tezegin  tergendi»  әldeqayda  artyq sanaydy. Al biz osynday terendikke,  osynday  danalyqqa dayynbyz ba?! Petefiyding «Óz jerinde ózing auna, shóbindi shap, egin sep...» degenin  qaperimizge  de  ilmeymiz.  Óitkeni  bizde  elsýigishtikke  tәrbiyeleytin   iydeologiya  joqtyng qasy.   Sondyqtan   Otansýigishtik   qasiyetti   býkil el   bolyp,   úrpaq   boyyna  bala  kýninen siniruimiz  qajet. «Ata júrt», «tughan jer»,   «Otan»,   «kindik  qanyng tamyp, ósken jer», «perzenttik paryz» degendey   kiyeli sózderding qadirin óskeleng úrpaqtyng qúlaghyna qúya beru әrqaysymyzdyng basty boryshtarymyzdan sanalugha tiyis. Qasym shygharmashylyghyndaghy patriotizm    men    últjandylyq    iydeyasyn    jarqyrata    kórsetu   az,   ony   jetkinshekterimizdin   boyyna  siniruimiz  kerek.  Sonda ghana «Otan ýshin otqa týsetin», tipti qajet bolghanda Súltan Baymaghambetovtey pulemetting únghysyna keudesin tosatyn, Nýrken Ábdirovtey sanaly týrde jalyn men ottyng ortasyna týsetin óz elining jalyndy   patriottaryn   tәrbiyeley   alamyz.  Býgingi  kýni  mektep oqushylary  arasynda   Qasym   Amanjolovtyng kim ekenin bilmeytinder jetip   artylady.   Ol  ol  ma,  jalpy  kórkem әdebiyetke degen qúshtarlyqtyng kýn sanap tómendep bara jatqanyn kimnen jasyramyz. Búl endi ashy bolsa da shyndyq, janyndy auyrtatyn jay. Patriottyqtyng ýlken ýlgisin qalap ketken Maghjan, Qasym sekildi iri aqyndar tek әdebiyetshiler, kóziqaraqty oqyrmannyng ghana emes, qalyng elding sýiikti úldary, ardaq tútar aqyndary bolugha tiyis.

Qara jerde qyltany joq bir elmiz,

Ári biyik, әri kenbiz, terenbiz.

Ánimiz bar altyn jalau sekildi,

Kóterilse tik kóterer júrtymdy,

Biz dýniyege mәngilikke kelgenbiz!

Sol uaqyttarda, Stalindik senzuranyng qany tamyp túrghan kezinde aqynnyng dәl osylay aita alghanyna tang qalasyn. Tang qalmasqa sharang da joq. Aqyn «arbany da syndyrmay, ógizdi de óltirmey» óz elining keremet qasiyetterin kesteli sózben órnektep otyr.  Shynynda da biz ómirge mәngilikke kelgenbiz. Biz keshe «Aqtaban shúbyryndygha» da, asharshylyqqa da, zúlmat-zobalangha da tótep bergenbiz. Sonday qystalang kýnderding ózinde ensemizdi týsirmey, ruhymyzdy óz biyiginde saqtap qalghan elmiz. Ári-beriden song búl ólender bizding býgingi ómirimizding syryn terenirek ashatyn sekildi.

Qayran mening tuyp ósken óz elim.

Ómirimdey órship aqqan ózenim.

Artym jaqsy,

Aldym qanday tamasha.

«Bóten elding padishasy bolghansha,

Óz elimning tersem artyq tezegin».

Elining úl qyzyna patriottyq tәrbie berem degen memleket dәl osynday iydeologiya ústanuy qajet. Óz elin «jýregin júlyp bererdey sýy» ózgeni jek kóru degen sóz emes. Áytpese, «ózgening patshalyghynan óz elining tezegin tergendi artyq sanaghan» Qasymdy últtyq shenbermen shektelgen aqyn dep kim aita alar?! Poeziyasyna kóz salsan, ol ispankany da sýiedi, azerbayjan qyzymen de jýregi bir, qytay qyzyna da jyr jazghan. Nizamiydi aqyndardyng súltanyna balaydy. Pushkiyn, Mayakovskiy, Gorikiy, Rustavely Shotagha jyr arnasa, Lermontovty, Shevchenkony, Bayrondy, Tvardovsiydi, Mirshakardy qazaq tilinde sóiletti. Demek, jerindi sýn, elinning patrioty bolu ózgeden tomagha túiyq, bólektenu degen sóz emes. Olay bolsa, jas buyngha tәbie berude osynday últtyq ruh quaty tasqyndaghan shygharmalardy paydalanu arqyly olardyng boyyna patriottyq sezimning dәnin sebuge bolady dep esepteymiz.

Múhtarov A. H.

«Órken» BÁAÚGhPIY,

ghylymiy-zertteu bóliminin

jetekshi ghylymy qyzmetkeri,

filologiya gh. k.

Abai.kz