«Demokratiya elesi» tәtti týs – tarihy sholu

 Qazaqstan Respublikasy Tәuelsizdik alghannan keyingi údayy tarihynda Azamattyq qoghamgha úmtylumen keledi. Bastapqyda ony últymyzdyng bolmysyna tәn dәstýrli dala demokratiyasy tetikterin janghyrtu arqyly jýzege asyru mýmkindikterin qoldanugha ýmit oty payda boldy. Biraq, KSRO ydyraghannan keyingi postkenestik elderdegi totaldi daghdarys oghan mýmkindik bermedi. Kerisinshe, daghdarys jaghdayynda memlekettik biylikti bir ortalyqqa shoghyrlandyrghan «qolmen basqaru» erejesi jýzege asty. Áriyne, onday jaghdayda memleket pen qogham damuy «azamattyq qoghamdy» emes, biyliktegi Túlghanyng qarym‑qabiletine tәueldi bola týsetini anyq. QR da, kóp úzamay, osy sýrleuge týsti...

Búl – memleket ýshin de, qogham ýshin de orystyng eshbir adamy qalypqa kelmeytin «russkaya ruletka» oiynyna úqsas qúbylys edi: múnda da «ne – ólesin, ne – tiri qalasyn, tiri qalsang – útasyn, jenilseng – onyng qúny ajal» degen prinsip bastapqy rolde túrdy. Sóitip, qogham osy kezdegi kóshbasshylyqty qolyna ústaghan adamnyng bolmysyna, basqaru qabiletine, adaldyghy men әdilettiligine, turashyldyghyna senim bildirui kerek boldy. Al, Túlghagha osy «roldi oinauy» kerek boldy...

Mine, qogham damuynda osy túrghyda «russkaya ruletka» jýzege asady:

a) Túlgha ne osy ýmittengen qasiyetke iye, ony jýzege asyrady;

b) Túlgha ol qasiyetterge ie emes, ol onyng immitasiyasyn jasaydy. Al memleket pen qoghamdy ózining «tabighatyna say qajettilikterine» baghyndyrady...

Al, búl súraqty basqasha qarastyrsaq, onda ol bylay bop shyghady: «Azamattyq qoghamnyng damuy – diktaturanyng ólui, Diktaturanyng ornauy – azamattyq qoghamnyng ólui» degen prinsip jýzege asatynyn kóremiz.

Áriyne, búl prosess revolusiyalyq jolmen emes, kerisinshe evolusiyalyq jolmen, «demokratiyalyq tetikterdi» qoldana otyryp, qoghamdyq sanany «jalghan demokratiya elesimen» manipulyasiyalau arqyly ózine sendirip, ony «ekonomikalyq jәne basqa qauip‑qaterlermen túzdyqtap» ‑ sonynda diktatordyng absolutti biylikke  qol jetkizuin qamtamasyz etedi.

Mine, osy baghytta «russkaya ruletka» oiynyna qatysushy keybir qoghamdardyng joly bolady:

a)  Olardyng baghyna qaray Kóshbasshy halqynyng qamyn shyn oilaytyn Túlgha bolyp shyghady. Túlgha syrtqy formasy, yaghni, basqaru prinsiypinde «diktatorlyq» kórinui mýmkin, biraq, Túlghanyng subektivti bolmysy – shynayy demokratiyamen úshtasqan – onyng kózge kórinbeui de mýmkin.

Al, keybir qoghamdardyng joly bolmaydy:

b) Olardyng soryna qaray qoghamnyng ózi «tandap alghan», ne bolmasa, «senimge kirgen» Kóshbasshy biylikti alyp alghan song halqynyng emes, ózining qaraqan basyn oilaytyn, dýniyege toymaytyn, ózining oqshau «baqytty әlemde» ómir sýruin «halqynyng da baqytty ómir sýrui» dep shatastyryp alghan Túlgha – ómirge eng baqytsyz qoghamdy alyp keledi (Ál‑Farabiydi oqynyz).

 Qogham osy mәselening ara‑jigin ajyrata ala ma?

Keyde biz әlemge belgili bolghan fransuz filosofy, graf Jozef de Mestrding «Árbir halyq  ózining biyleushisine layyqty» degen qanatty sózin algha tartyp, «diktatorlyq tragediyagha» tap bolghan qoghamnyng ózin aiyptaugha dayyn túramyz. Biraq, shyndyqtyng eki jaghy bary siyaqty, qoghamdy kózsiz aiyptaugha sirә da bolmas.

Sebebi, múnda eng aldymen «qogham bolmysy» eskerilui tiyis:

Eger, qogham «әdilettilik – adamnyn, әsirese, biyliktegi Túlghanyng tabighy bolmysy» degen ústanymda bolsa – múnday qogham Qúdaydyng sýiispenshiligene bólengen, tabighaty taza, sanasyna jamandyq úyalamaghan «perishte sanaly» Qogham bolyp tabylady. Tipten, múnday Qoghamgha jamanshylyq jasaudyng ózi zor kýnә, aqyly bar adamgha!  Ol az deseniz, múnday qoghamdyq ortadan zúlym adamnyng ósip shyghuynyng ózi nonsens deuge bolady...

Endeshe, dәl osynday qoghamdy ózining zúlym uysyna ala alghan Túlghanyng ósken ortasy men alghan tәlim‑tәrbiyesin ózge jaqtan izdegen dúrys siyaqty... – mәselen, búryn bodantyqta bolghan kezde ony «bodan etken», oghan zúlymdyqty ýiretken ortadan delik... Ol «sәttilik oghan serik bolyp», biylikti qolyna alghanda – sol «zúlymdyq tabighaty» oyanyp, onyng bar jaqsylyghy tek qaraqan basyna qaray oiysady. Halyq bolsa – «óz kýnin ózi kóruge» kirisedi – «әiteuir bir tirshilik jasau kerek qoy, tiri bolghasyn» degendey...

Mine, osy arada biz qoghamnyng «azamattyq bolmysy» mәselesine qayta oralamyz:

a) Qoghamnyng azamattyq bolmysy tek qana onyng biyligining kómegimen, onyng qoldauymen qalyptasatyn qúbylys;

ә) Azamattyq qogham bola almady dep Qoghamdy aiyptau – absurd!;

b) Qoghamdy «Azamattyq qogham qúru» mәselesin tek qana biylikting shyny kóterui jetkiliksiz, ony iske asyrugha tútas  «biylik jýiesi» kirispese – «Azamattyq qogham» iydeya kýiinde qala beredi. Ol biylikting óz pozisiyasyn nyghaytudyng kezeti «Úrany» bolyp qalady;

g) Azamattyq qogham men Biylik birikkende – memlekette shynayy demokratiyalyq qatynastar ornaydy: Ádilettilik prinsiypi – deklarasiya emes, sottyn, qúqyq pen zannyn, biylik pen qogham qatynasynyng preambulasy bolyp shyghady.

Mine, bizding «Azamattyq qogham qúrudyng kirispe teoriyasy» atty maqalamyz osymen ayaqtaldy. Keleside onyng qyr‑syryn odan әri qarastyratyn bolamyz.

Ábdirashit Bәkirúly, filosof,

Abai.kz