«دەموكراتيا ەلەسى» ءتاتتى ءتۇس – تاريحي شولۋ

 قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى ۇدايى تاريحىندا ازاماتتىق قوعامعا ۇمتىلۋمەن كەلەدى. باستاپقىدا ونى ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىنا ءتان ءداستۇرلى دالا دەموكراتياسى تەتىكتەرىن جاڭعىرتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قولدانۋعا ءۇمىت وتى پايدا بولدى. بىراق، كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى پوستكەڭەستىك ەلدەردەگى ءتوتالدى داعدارىس وعان مۇمكىندىك بەرمەدى. كەرىسىنشە، داعدارىس جاعدايىندا مەملەكەتتىك بيلىكتى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرعان «قولمەن باسقارۋ» ەرەجەسى جۇزەگە استى. ارينە، ونداي جاعدايدا مەملەكەت پەن قوعام دامۋى «ازاماتتىق قوعامدى» ەمەس، بيلىكتەگى تۇلعانىڭ قارىم‑قابىلەتىنە تاۋەلدى بولا تۇسەتىنى انىق. قر دا، كوپ ۇزاماي، وسى سۇرلەۋگە ءتۇستى...

بۇل – مەملەكەت ءۇشىن دە، قوعام ءۇشىن دە ورىستىڭ ەشبىر ادامي قالىپقا كەلمەيتىن «رۋسسكايا رۋلەتكا» ويىنىنا ۇقساس قۇبىلىس ەدى: مۇندا دا «نە – ولەسىڭ، نە – ءتىرى قالاسىڭ، ءتىرى قالساڭ – ۇتاسىڭ، جەڭىلسەڭ – ونىڭ قۇنى اجال» دەگەن پرينتسيپ باستاپقى رولدە تۇردى. ءسويتىپ، قوعام وسى كەزدەگى كوشباسشىلىقتى قولىنا ۇستاعان ادامنىڭ بولمىسىنا، باسقارۋ قابىلەتىنە، ادالدىعى مەن ادىلەتتىلىگىنە، تۋراشىلدىعىنا سەنىم ءبىلدىرۋى كەرەك بولدى. ال، تۇلعاعا وسى «ءرولدى ويناۋى» كەرەك بولدى...

مىنە، قوعام دامۋىندا وسى تۇرعىدا «رۋسسكايا رۋلەتكا» جۇزەگە اسادى:

ا) تۇلعا نە وسى ۇمىتتەنگەن قاسيەتكە يە، ونى جۇزەگە اسىرادى;

ب) تۇلعا ول قاسيەتتەرگە يە ەمەس، ول ونىڭ يمميتاتسياسىن جاسايدى. ال مەملەكەت پەن قوعامدى ءوزىنىڭ «تابيعاتىنا ساي قاجەتتىلىكتەرىنە» باعىندىرادى...

ال، بۇل سۇراقتى باسقاشا قاراستىرساق، وندا ول بىلاي بوپ شىعادى: «ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋى – ديكتاتۋرانىڭ ءولۋى، ديكتاتۋرانىڭ ورناۋى – ازاماتتىق قوعامنىڭ ءولۋى» دەگەن پرينتسيپ جۇزەگە اساتىنىن كورەمىز.

ارينە، بۇل پروتسەسس رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس، كەرىسىنشە ەۆوليۋتسيالىق جولمەن، «دەموكراتيالىق تەتىكتەردى» قولدانا وتىرىپ، قوعامدىق سانانى «جالعان دەموكراتيا ەلەسىمەن» مانيپۋلياتسيالاۋ ارقىلى وزىنە سەندىرىپ، ونى «ەكونوميكالىق جانە باسقا قاۋىپ‑قاتەرلەرمەن تۇزدىقتاپ» ‑ سوڭىندا ديكتاتوردىڭ ءابسوليۋتتى بيلىككە  قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتەدى.

مىنە، وسى باعىتتا «رۋسسكايا رۋلەتكا» ويىنىنا قاتىسۋشى كەيبىر قوعامداردىڭ جولى بولادى:

ا)  ولاردىڭ باعىنا قاراي كوشباسشى حالقىنىڭ قامىن شىن ويلايتىن تۇلعا بولىپ شىعادى. تۇلعا سىرتقى فورماسى، ياعني، باسقارۋ پرينتسيپىندە «ديكتاتورلىق» كورىنۋى مۇمكىن، بىراق، تۇلعانىڭ سۋبەكتيۆتى بولمىسى – شىنايى دەموكراتيامەن ۇشتاسقان – ونىڭ كوزگە كورىنبەۋى دە مۇمكىن.

ال، كەيبىر قوعامداردىڭ جولى بولمايدى:

ب) ولاردىڭ سورىنا قاراي قوعامنىڭ ءوزى «تاڭداپ العان»، نە بولماسا، «سەنىمگە كىرگەن» كوشباسشى بيلىكتى الىپ العان سوڭ حالقىنىڭ ەمەس، ءوزىنىڭ قاراقان باسىن ويلايتىن، دۇنيەگە تويمايتىن، ءوزىنىڭ وقشاۋ «باقىتتى الەمدە» ءومىر ءسۇرۋىن «حالقىنىڭ دا باقىتتى ءومىر ءسۇرۋى» دەپ شاتاستىرىپ العان تۇلعا – ومىرگە ەڭ باقىتسىز قوعامدى الىپ كەلەدى ء(ال‑فارابيدى وقىڭىز).

 قوعام وسى ماسەلەنىڭ ارا‑جىگىن اجىراتا الا ما؟

كەيدە ءبىز الەمگە بەلگىلى بولعان فرانتسۋز فيلوسوفى، گراف جوزەف دە مەستردىڭ «ءاربىر حالىق  وزىنىڭ بيلەۋشىسىنە لايىقتى» دەگەن قاناتتى ءسوزىن العا تارتىپ، «ديكتاتورلىق تراگەدياعا» تاپ بولعان قوعامنىڭ ءوزىن ايىپتاۋعا دايىن تۇرامىز. بىراق، شىندىقتىڭ ەكى جاعى بارى سياقتى، قوعامدى كوزسىز ايىپتاۋعا ءسىرا دا بولماس.

سەبەبى، مۇندا ەڭ الدىمەن «قوعام بولمىسى» ەسكەرىلۋى ءتيىس:

ەگەر، قوعام «ادىلەتتىلىك – ادامنىڭ، اسىرەسە، بيلىكتەگى تۇلعانىڭ تابيعي بولمىسى» دەگەن ۇستانىمدا بولسا – مۇنداي قوعام قۇدايدىڭ سۇيىسپەنشىلىگەنە بولەنگەن، تابيعاتى تازا، ساناسىنا جاماندىق ۇيالاماعان «پەرىشتە سانالى» قوعام بولىپ تابىلادى. تىپتەن، مۇنداي قوعامعا جامانشىلىق جاساۋدىڭ ءوزى زور كۇنا، اقىلى بار ادامعا!  ول از دەسەڭىز، مۇنداي قوعامدىق ورتادان زۇلىم ادامنىڭ ءوسىپ شىعۋىنىڭ ءوزى نونسەنس دەۋگە بولادى...

ەندەشە، ءدال وسىنداي قوعامدى ءوزىنىڭ زۇلىم ۋىسىنا الا العان تۇلعانىڭ وسكەن ورتاسى مەن العان تالىم‑تاربيەسىن وزگە جاقتان ىزدەگەن دۇرىس سياقتى... – ماسەلەن، بۇرىن بودانتىقتا بولعان كەزدە ونى «بودان ەتكەن»، وعان زۇلىمدىقتى ۇيرەتكەن ورتادان دەلىك... ول «ساتتىلىك وعان سەرىك بولىپ»، بيلىكتى قولىنا العاندا – سول «زۇلىمدىق تابيعاتى» ويانىپ، ونىڭ بار جاقسىلىعى تەك قاراقان باسىنا قاراي ويىسادى. حالىق بولسا – «ءوز كۇنىن ءوزى كورۋگە» كىرىسەدى – «ايتەۋىر ءبىر تىرشىلىك جاساۋ كەرەك قوي، ءتىرى بولعاسىن» دەگەندەي...

مىنە، وسى ارادا ءبىز قوعامنىڭ «ازاماتتىق بولمىسى» ماسەلەسىنە قايتا ورالامىز:

ا) قوعامنىڭ ازاماتتىق بولمىسى تەك قانا ونىڭ بيلىگىنىڭ كومەگىمەن، ونىڭ قولداۋىمەن قالىپتاساتىن قۇبىلىس;

ءا) ازاماتتىق قوعام بولا المادى دەپ قوعامدى ايىپتاۋ – ابسۋرد!;

ب) قوعامدى «ازاماتتىق قوعام قۇرۋ» ماسەلەسىن تەك قانا بيلىكتىڭ شىڭى كوتەرۋى جەتكىلىكسىز، ونى ىسكە اسىرۋعا تۇتاس  «بيلىك جۇيەسى» كىرىسپەسە – «ازاماتتىق قوعام» يدەيا كۇيىندە قالا بەرەدى. ول بيلىكتىڭ ءوز پوزيتسياسىن نىعايتۋدىڭ كەزەتى «ۇرانى» بولىپ قالادى;

گ) ازاماتتىق قوعام مەن بيلىك بىرىككەندە – مەملەكەتتە شىنايى دەموكراتيالىق قاتىناستار ورنايدى: ادىلەتتىلىك ءپرينتسيپى – دەكلاراتسيا ەمەس، سوتتىڭ، قۇقىق پەن زاڭنىڭ، بيلىك پەن قوعام قاتىناسىنىڭ پرەامبۋلاسى بولىپ شىعادى.

مىنە، ءبىزدىڭ «ازاماتتىق قوعام قۇرۋدىڭ كىرىسپە تەورياسى» اتتى ماقالامىز وسىمەن اياقتالدى. كەلەسىدە ونىڭ قىر‑سىرىن ودان ءارى قاراستىراتىن بولامىز.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف،

Abai.kz