بيىل قازاق تاريحىندا ەرەكشە ماڭىزدى مەرەيتوي – ۇلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى، الاش قوزعالىسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى، ساياسي جانە قوعامدىق ويدىڭ رەفورماتورى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 160 جىل تولىپ وتىر.

ونىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى – ۇلت نامىسىن قورعاۋدىڭ ايقىن ۇلگىسى، قازاق تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان تۇلعا.

ءاليحان بوكەيحان 1866 جىلى دۇنيەگە كەلدى. سول زامانداعى قازاقستان – رەسەي يمپەرياسىنىڭ قۇرامىندا، ۇلتتىق سانا مەن قۇقىقتاردى قورعاۋ قيىن كەزەڭدە ەدى. وسى قيىندىقتارعا قاراماستان، بوكەيحان قازاق حالقىنىڭ ءبىلىمىن، مادەنيەتىن جانە ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتى.

ونىڭ ومىرلىك ۇستانىمى – ۇلت نامىسىن قورعاۋ، حالىقتىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە قازاق جاستارىن بىلىمگە باۋلۋ. بوكەيحاننىڭ ەڭ كورنەكتى قىزمەتى – الاش پارتياسى ارقىلى قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋعا ۇمتىلىسى. ول پارتيانىڭ جەتەكشى مۇشەسى رەتىندە حالىقتىڭ ساياسي قۇقىقتارىن قورعاپ، رەسەي يمپەرياسى تاراپىنان جاسالعان قىسىمعا قارسى كۇرەستى. الاش قوزعالىسى تەك ساياسي ماقسات قانا ەمەس، ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءبىلىمدى دامىتۋ، تاريحي مۇرانى ساقتاۋ باعىتىندا دا جۇمىس ىستەدى. ءاليحان بوكەيحان ءوزىنىڭ ماقالالارى مەن ەڭبەكتەرى ارقىلى قازاق زيالىلارى مەن قوعامعا وي سالدى، ۇلتقا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى دارىپتەدى.

بوكەيحاننىڭ عىلىمي جانە ادەبي مۇراسى دا ايتارلىقتاي. ول قازاق قوعامىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى زەرتتەپ، حالىققا ءبىلىم بەرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ۇنەمى العا تارتتى. «ۇلتتىڭ كۇش-قۋاتى – بىلىمىندە» دەگەن كوزقاراسى بۇگىنگى كۇندە دە وزەكتىلىگىن جوعالتقان جوق. ونىڭ ماقالالارى مەن زەرتتەۋلەرى قازىرگى تاريحشىلار مەن قوعامتانۋشىلار ءۇشىن باعا جەتپەس دەرەك كوزى بولىپ تابىلادى.

ءاليحان بوكەيحاننىڭ ساياسي جانە قوعامدىق قىزمەتى قازاق ۇلتى ءۇشىن ۇلكەن ساباق. ول ۇلت بىرلىگىن ساقتاۋ، ادىلدىك پەن قۇقىقتى قورعاۋ جولىندا ءوزىنىڭ بۇكىل ءومىرىن ارنادى.

بوكەيحاننىڭ يدەيالارى بۇگىنگى قازاقستاندا دا ماڭىزدى: ۇلتتىق سانا مەن ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋدا، ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە قولدانىلۋدا. مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ونىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرى ساباق رەتىندە وقىتىلادى، مۋزەي ەكسپوزيتسيالارىندا تانىستىرىلادى، ال قوعامدىق شارالاردا ونىڭ ۇلگىسى ناسيحاتتالادى.

160 جىلدىق مەرەيتوي – تەك تاريحي داتانى ەسكە الۋ عانا ەمەس، ۇلتقا قىزمەت ەتۋ، ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ يدەياسىن جاڭعىرتۋ. بوكەيحاننىڭ مۇراسى بىزگە ءوزىنىڭ ۇلتتىق ساناسىن قورعاۋدىڭ، ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسۋدىڭ، ەل تاعدىرىن ويلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن كورسەتەدى. ول – ۇلت نامىسىن قورعاۋشى، تاريحي تۇلعا جانە قازىرگى قازاقستان ءۇشىن رۋحاني ۇلگى.

ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن زەردەلەۋ ارقىلى ءبىز ۇرپاققا ساباق بەرەمىز: ءوز ەلىن ءسۇيۋ، ونىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلىن ساقتاۋ، ادىلدىك پەن پاتريوتيزم جولىندا ەڭبەك ەتۋ – ءار ادامنىڭ بورىشى. سول سەبەپتى 160 جىلدىق مەرەيتوي – تەك وتكەندى ەسكە الۋ ەمەس، بۇگىنگى جانە بولاشاق قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى وي سالاتىن كەزەڭ.

بوكەيحاننىڭ يدەيالارى ومىرشەڭ، ونىڭ مۇراسى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق سانا مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ كۇشتى ۇلگىسى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز ونىڭ ءومىرىن، قىزمەتىن جانە ۇلتتىق مۇراسىن زەرتتەي وتىرىپ، كەلەشەككە باعدار الامىز، ۇلت نامىسىن قورعاۋ جولىندا ونىڭ يدەيالارىن جۇزەگە اسىرامىز.

باعلان تاشيموۆ

Abai.kz