Jasandy intellekt pen neyrondyq jelilerde qoldanylatyn mәlimetterding qúpiyalyghyn saqtau men azamattardyng derbes derekterin baqylaugha qatysty problemalar әlemdik eksperttik qauymdastyq alandarynda belsendi talqylanyp, etikalyq erejeler jiyntyghy jasaluda. Búl turaly professor, «Daryn» memlekettik jastar syilyghynyng laureaty Úlbosyn Meyirbekqyzy Esenbekovanyng maqalasynda aitylghan. 

Ghalym onda 2023 jyldyng 22-shi nauryzynda әlemdik basylymdar Tesla, SpaceX jәne Twitter bas diyrektory Ilon Mask, Apple negizin qalaushylardyng biri Stiv Voznyak, Pinterest negizin qalaushy Evan Sharp jәne birqatar tanymal JY sarapshylary qol qoyghan ashyq hat jariyalaghanyn jazady.

Ashyq hatta negizgi eki qorytyndy tújyrym bar: birinshisi, zerthanalar men tәuelsiz sarapshylar kem degende alty ay boyy GPT-4-ten әldeqayda kýshti jýielerdi oqytudy dereu toqtatuy kerek. Búl ýzilis tәuelsiz sarapshylar baqylaytyn neghúrlym quatty jýieler ýshin qauipsizdik hattamalarynyng ortaq jiyntyghyn birlesip әzirleu jәne engizu ýshin paydalanyluy kerek; ekinshisi, JY әzirleushileri búl saladaghy basqaru jýiesin qalyptastyru ýshin sayasatkerlermen birlesip júmys isteui kerek. Yaghni, JIY-di senimdi tekseru jәne sertifikattau jýiesimen ainalysatyn, jetildirilgen JY jýielerding qyzmetin qadaghalaytyn retteushi jana qúrylymdar kerek.

Ashyq hatta atap ótilgendey, qazirgi uaqytta baqylaudyng joqtyghynan ghylymy ortalyqtar birinen biri basyp ozyp, bәsekede jenip, kommersiyalyq tabys tabudy ghana kózdegen. Baqylausyz jasalghan intellektualdy mashinalar ony jasaghan mamandardyng ózderi de boljay almaytynday dengeyde jetilude. Olardan tuyndaytyn qauipti eshkim boljay almaytyny da ashyq hatta jazylghan.

Sarapshylar arasynda JIY-ding adamgha tóndiretin qauipteri turaly әlemdik dengeyde jii aitylady, zertteledi, úsynystar týziledi. Solardyng biri – Asilomar AI Principles. Búl jasandy intellektke (JI) arnalghan ghylymiy-zertteu men әzirleuding negizin qúraytyn 23 qaghidadan túratyn núsqaulyq. Asilomar qaghidalary adamzatqa paydaly intellektini damytudyng problemalyq týiinderi men etikasyn qamtidy. Qaghidalar 2017 jyly AQSh-tyng Kaliforniya shtatyndaghy Pacific Grove qalasynda ótken adamzatqa paydaly JY boyynsha Asilomar konferensiyasynda qabyldanghan. Konferensiyany The Future of Life kommersiyalyq emes úiymy ótkizdi. Myndaghan JY jәne robototehnika zertteushileri, Google, Apple jәne OpenAI siyaqty bedeldi kompaniyalardyng jetekshileri osy qaghidalardy maqúldap, qol qoyghan.

23 qaghidatty jasandy intellekt, robototehnika, tehnologiya salasyndaghy sarapshylar jәne әrtýrli uniyversiytetter men úiymdardyng zang ghalymdary toby әzirlegen. Álemning bedeldi sarapshylary Asilomar konferensiyasynda JIY-ding bolashaghy men onyng qyzmetin qúqyqtyq jәne etikalyq retteu mәselelerin talqylaghan.

Asilomar qaghidalary ýsh topqa bólingen: zertteuler, etika jәne qúndylyqtar, úzaq merzimdi problemalar. Qaghidalarda intellektualdy mashinalardan tuyndaytyn jaghymsyz nәtiyjeler men olardyng aldyn alu boyynsha úsynystar berilgen. 3 kategoriyagha bólingen qaghidalar mynalar:

Birinshi top – zertteuler. Top 5 qaghidadan túrady.

1. JIY-di zertteuding maqsaty – jalpy intellekt emes, adamgha paydaly intellekt jasau. JY zertteuleri әrqashan paydaly boluy kerek.

2. JIY-gha investisiyalar onyng paydalylyghyn qamtamasyz etu ýshin ghana tartyluy tiyis.

3. JY zertteushileri men sayasatkerler arasynda syndarly jәne salauatty pikir almasu qajet.

4. JY zertteushileri men әzirleushileri arasynda yntymaqtastyq mәdeniyeti, senim jәne ashyqtyq kerek.

5. Maghynasyz bәsekeden aulaq bolu. Jasandy intellekt jýielerin әzirleushi ​​komandalar qauipsizdik standarttaryn búzbau ýshin belsendi týrde yntymaqtasuy kerek.

Kelesi top – orta merzimdi problemalardan qúralghan etika men qúndylyqtar. Búl topta 13 qaghida jinaqtalghan.

6. Jasandy intellekt jýieleri ómir boyy qauipsiz jәne senimdi qyzmet atqarady. Qauipsizdik standarttary údayy tekseriledi, jetildiriledi.

7. JY jýiesi adamgha qauip tóndirse, onyng sebebin anyqtau men týzetu tetikteri qosylady.

8. Avtonomdy jýiening sot sheshimderin qabyldaugha qatysuy qúzyretti organ teksere alatynday týsinikti boluy tiyis.

9. Jetildirilgen JY jýielerin dayyndaushylar men jasaushylar olardy paydalanudyn, teris paydalanudyng jәne әreketterding moralidyq saldaryna jauapkershilikti moyyndaydy.

10. Ozyq jasandy intellekt jýieleri adamy qúndylyqtargha sәikes keletindey etip jasalady.

11. Jasandy intellekt jýieleri adamnyng abyroyy men qadir-qasiyetteri, qúqyqtary men bostandyqtary, poliymәdeniyet iydealdaryna sәikes әzirlenip, júmys isteydi.

12. JY jýielerding derekterdi taldau jәne paydalanu mýmkindigin eskere otyryp, adamdar ózderi jasaytyn derekterge qol jetkizuge, basqarugha jәne baqylaugha qúqyghy boluy kerek.

13. Jeke derekterdi JIY-ding qoldanuy jeke túlghalardyng naqty nemese boljanatyn bostandyghyn shektemeydi.

14. Jasandy intellekt tehnologiyalary mýmkindiginshe kóp adamgha payda әkelip, olardyng mýmkindikterin keneytedi. Mysaly, auyr júmystardy jenildetu, quat kózderin paydalanudy ontaylandyru nemese bilimge negizdelgen saraptamalyq qyzmetterde.

15. JY jasaghan ekonomikalyq órkendeu býkil adamzattyng iygiligi ýshin keninen taratylatyn bolady.

16. Adamdar óz maqsattaryna jetu ýshin әrtýrli júmystardy JY jýielerine tapsyru nemese tapsyrmau kerektigin tandauy tiyis.

17. Erekshe jetildirilgen JY jýielerin baqylau, qoldanudan tuyndaytyn biylik qoghamnyng ahualyn jaqsartatyn әleumettik jәne azamattyq prosesterge núqsan keltirmey, olardy qúrmettep, kýsheytui kerek.

18. Soghys qúraldarynda qoldanylatyn, ólimge әkeletin avtonomdy tehnologiyalardyng jarysyna jol bermeu.

Úzaq merzimdi problemalar toptastyrylghan 3-shi kategoriyagha 5 qaghida kirgizilgen.

Qaghidalar JIY-ding arqasynda úzaq merzimdi perspektivada qol jetkizetin manyzdylyqqa, tәuekelderge jәne yqtimal jaqsy nәtiyjelerge arnalghan.

19. Sarapshylar qauymdastyghynda jalpy konsensus bolmaghandyqtan, bolashaqtaghy JY mýmkindikterining jogharghy shegi turaly boljamdar jasaudy tejegen dúrys.

20. Jetildirilgen JY adamzat órkeniyetindegi týbegeyli ózgeristerge jol ashuda. Sondyqtan ony múqiyat zerdeleudi barlyq mýmkin resurstardy qoldanyp josparlap, basqarghan jón.

21. Jasandy intellekt jýieler tudyratyn qauipter, apatty nemese ekzistensialdy tәuekelderding әserin júmsartu ýshin tiyisti sharalar qabyldau.

22. Sapa nemese sannyng jyldam ósuine әkeletin rekursivti ózin-ózi jetildiruge arnalghan JY jýieleri men ózin-ózi oqytu tehnologiyalaryn qoldanu qatang baqylaugha alynyp, olargha erekshe qauipsizdik sharalary qoldanylady.

23. Adamnyng qabiletinen tys aqyl-oydy bir memleketting nemese úiymnyng ghana emes, jalpygha ortaq etikalyq iydealdar men býkil adamzat iygiligine qyzmet etetindey qoldanu kerek.

Derbes mәlimetterding qúpiyalyghyna qatysty alandaushylyq azamattardyng jeke ómirine qol súqpau qaghidalarynan tuyndaydy. 2018 jyldyng 25-shi mamyrynda EuroOdaq elderinde Derekterdi qorghaudyng jalpy erejesi (GDPR) qabyldandy. Erejede jeke derekterdi óndeu men jeke túlghalar turaly mәlimetterdi qorghaugha qatysty qúqyqtyq normalar jinalghan. Búl normativtik qújat jeke túlghalardyng negizgi qúqyqtary men bostandyqtaryn, әsirese olardyng jeke derekterin qorghaugha arnalghan.

Orta merzimdi problemalar naqty tehnologiyagha qatysty bolmaghanymen JY tәsilderin ýlken әleumettik-tehnikalyq jýieler men әleumettik konteksterge biriktiru nәtiyjesinde tuyndaydy. JIY-di, BigData-ny qoldanu men mashinalyq oqytu modelideri jeke adamdardyng minez-qúlqyn baqylaugha mýmkindik beredi, búl jeke ómirge qol súghugha, adamdardyng tandau erkindigin shekteuge alyp keledi. Úlybritaniya men Avstraliyada 2020 jyly jýrgizilgen zertteuler kommunikasiyalyq jәne tehnologiyalyq artyqshylyqtardy qoldanatyn adamdardyng 58%-y tehnologiyalyq kompaniyalardyng jeke derekterdi qúpiya saqtay alatynyna kýmәnmen qaraytynyn, jeke úiymdargha óz derekterin senip tapsyrugha qarsy ekenderin anyqtaghan.

Býginde úzaq merzimdi problemalar tabighattyn, qoghamnyng nemese adamzattyng ómir sýruining negizgi aspektilerin qamtidy. Amerikalyq zertteushi Reymond Kursveylding pikirinshe, JY adammen salystyrghanda әldeqayda joghary qabiletterge ie bola alady. Tehnologiyalyq singulyarlyq kezeninde mashinalar adamnyng intellektualdyq dengeyine jetip, ózin-ózi jetildirip, adam intellektinen asyp týsip, superintellektke ainalady degen qauipti kóptegen sarapshylar qaytalauda.

Songhy 5 jyldaghy JY jýielerining jyldam damuy kórsetkendey joghary tehnologiyalar adamzat órkeniyetin túraqty damytugha kepildik bermeydi. Ghalymdar búnday túraqsyzdyq órkeniyetting ózin-ózi jongyna nemese jyldam jetilu arqyly tehnologiyalyq singulyarlyq nýktesine shyghyp, adamzat órkeniyetining joyyluyna alyp kelui mýmkin ekenin aituda. Dәl osy problemanyng aldyn alu ýshin qazirden bastap óte joghary intellektualdy mashinalargha moralidyq subekt mәrtebesin berudi, adamnyng Jaratushy bergen qabiletterin kýsheytip, super-adam jasau ýshin migha tehnikalyq implanttardy ornatudy úsynatyn tehnologiyalar jasaluda. Osynday tehnologiyalyq jetildiruler antropologiyalyq evolusiyanyng kelesi kezenine adamzatty dayyndau, barlyq әleumettik baqylaudy super JIY-ge beru siyaqty etikalyq mәselelerdi sheshuge kelip tireledi. Qazirshe búnday perspektivalar tym fantastikalyq bolyp kóringenimen, olar qoghamdyq talqylaular men ghylymy zertteulerde jii kóterilude.

Aqyldy mashinalar men robottargha degen senim mәselesin amerikalyq әleumettanushy jәne sayasattanushy Frensis Fukuyama da aityp keledi. Ol úzaq merzimdi perspektivada әleumettik ózara әrekettestik dengeyi men memleketting әl-auqaty, bәsekege qabilettiligi qoghamdaghy jana tehnologiyagha degen senim dengeyine baylanysty bolatynyn algha tartady.

Intellektualdy mashinalardy qoldanuda jii talqylanatyn taghy bir etikalyq mәsele – әrtýrli derekqorlarda jinalghan mәlimetterge baqylaudy kýsheytu. Ásirese jeke medisinalyq derekterge qol jetkizudi baqylaudyng manyzdylyghy jii aitylady. Kóp jaghdayda azamattardyng jeke derekterin jinaghan kompaniyalar (mysaly, saqtandyru, bilim beru, densaulyq saqtau mekemeleri) ýlken aqparattyq massivterdi týrli marketingtik jobalarda qoldanu ýshin ýshinshi taraptargha aqyly týrde berui mýmkin. Yaghni, jeke derekter sol derekting iyesining kelisiminsiz ýshinshi tarapqa beriledi jәne bastapqyda kelisilgen qúqyqtyq shenberden tys paydalanylady.

JY tehnologiyalaryn ómirde paydalanu kezinde anyqtalatyn bir-birimen baylanysty etikalyq problemalar memleketterding últtyq zandarymen, tútynushylar men tehnologiyalardy jasaushylarmen birlesip otyryp sheshilui tiyis. Qalay bolghanda da, JY qyzmetindegi gumanitarlyq ólshemder jiyntyghyn jasaudy jana tehnologiyalardy ne ýshin qoldanugha bolady jәne ne ýshin qoldanugha bolmaytynyn, jeke adamdar men tútas qoghamgha ziyany men paydasyn qoghamdyq talqylaular jýrgizip qana anyqtaugha bolady.

Ayta keteyik, osyghan deyin Qazaqstan Respublikasy Preziydenti Ákimshiligi basshysynyng orynbasary Ásel Janasova Astanada ótken Silk Power 2026 alanynda sóz sóilep, jasandy intellektti damytuda әielderding ýlesining manyzdylyghy turaly aitty.

Abai.kz