جاساندى ينتەللەكت پەن نەيروندىق جەلىلەردە قولدانىلاتىن مالىمەتتەردىڭ قۇپيالىعىن ساقتاۋ مەن ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرىن باقىلاۋعا قاتىستى پروبلەمالار الەمدىك ەكسپەرتتىك قاۋىمداستىق الاڭدارىندا بەلسەندى تالقىلانىپ، ەتيكالىق ەرەجەلەر جيىنتىعى جاسالۋدا. بۇل تۋرالى پروفەسسور، «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ۇلبوسىن مەيىربەكقىزى ەسەنبەكوۆانىڭ ماقالاسىندا ايتىلعان. 

عالىم وندا 2023 جىلدىڭ 22-ءشى ناۋرىزىندا الەمدىك باسىلىمدار Tesla, SpaceX جانە Twitter باس ديرەكتورى يلون ماسك، Apple نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ستيۆ ۆوزنياك، Pinterest نەگىزىن قالاۋشى ەۆان شارپ جانە بىرقاتار تانىمال جي ساراپشىلارى قول قويعان اشىق حات جاريالاعانىن جازادى.

اشىق حاتتا نەگىزگى ەكى قورىتىندى تۇجىرىم بار: ءبىرىنشىسى، زەرتحانالار مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار كەم دەگەندە التى اي بويى GPT-4-تەن الدەقايدا كۇشتى جۇيەلەردى وقىتۋدى دەرەۋ توقتاتۋى كەرەك. بۇل ءۇزىلىس تاۋەلسىز ساراپشىلار باقىلايتىن نەعۇرلىم قۋاتتى جۇيەلەر ءۇشىن قاۋىپسىزدىك حاتتامالارىنىڭ ورتاق جيىنتىعىن بىرلەسىپ ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ ءۇشىن پايدالانىلۋى كەرەك; ەكىنشىسى، جي ازىرلەۋشىلەرى بۇل سالاداعى باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ساياساتكەرلەرمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ياعني، جي-ءدى سەنىمدى تەكسەرۋ جانە سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىمەن اينالىساتىن، جەتىلدىرىلگەن جي جۇيەلەردىڭ قىزمەتىن قاداعالايتىن رەتتەۋشى جاڭا قۇرىلىمدار كەرەك.

اشىق حاتتا اتاپ وتىلگەندەي، قازىرگى ۋاقىتتا باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان عىلىمي ورتالىقتار بىرىنەن ءبىرى باسىپ وزىپ، باسەكەدە جەڭىپ، كوممەرتسيالىق تابىس تابۋدى عانا كوزدەگەن. باقىلاۋسىز جاسالعان ينتەللەكتۋالدى ماشينالار ونى جاساعان مامانداردىڭ وزدەرى دە بولجاي المايتىنداي دەڭگەيدە جەتىلۋدە. ولاردان تۋىندايتىن قاۋىپتى ەشكىم بولجاي المايتىنى دا اشىق حاتتا جازىلعان.

ساراپشىلار اراسىندا جي-ءدىڭ ادامعا توندىرەتىن قاۋىپتەرى تۋرالى الەمدىك دەڭگەيدە ءجيى ايتىلادى، زەرتتەلەدى، ۇسىنىستار تۇزىلەدى. سولاردىڭ ءبىرى – Asilomar AI Principles. بۇل جاساندى ينتەللەكتكە (جي) ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ مەن ازىرلەۋدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن 23 قاعيدادان تۇراتىن نۇسقاۋلىق. Asilomar قاعيدالارى ادامزاتقا پايدالى ينتەللەكتىنى دامىتۋدىڭ پروبلەمالىق تۇيىندەرى مەن ەتيكاسىن قامتيدى. قاعيدالار 2017 جىلى اقش-تىڭ كاليفورنيا شتاتىنداعى Pacific Grove قالاسىندا وتكەن ادامزاتقا پايدالى جي بويىنشا Asilomar كونفەرەنتسياسىندا قابىلدانعان. كونفەرەنتسيانى The Future of Life كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمى وتكىزدى. مىڭداعان جي جانە روبوتوتەحنيكا زەرتتەۋشىلەرى، Google, Apple جانە OpenAI سياقتى بەدەلدى كومپانيالاردىڭ جەتەكشىلەرى وسى قاعيدالاردى ماقۇلداپ، قول قويعان.

23 قاعيداتتى جاساندى ينتەللەكت، روبوتوتەحنيكا، تەحنولوگيا سالاسىنداعى ساراپشىلار جانە ءارتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ۇيىمداردىڭ زاڭ عالىمدارى توبى ازىرلەگەن. الەمنىڭ بەدەلدى ساراپشىلارى Asilomar كونفەرەنتسياسىندا جي-ءدىڭ بولاشاعى مەن ونىڭ قىزمەتىن قۇقىقتىق جانە ەتيكالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاعان.

Asilomar قاعيدالارى ءۇش توپقا بولىنگەن: زەرتتەۋلەر، ەتيكا جانە قۇندىلىقتار، ۇزاق مەرزىمدى پروبلەمالار. قاعيدالاردا ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردان تۋىندايتىن جاعىمسىز ناتيجەلەر مەن ولاردىڭ الدىن الۋ بويىنشا ۇسىنىستار بەرىلگەن. 3 كاتەگورياعا بولىنگەن قاعيدالار مىنالار:

ءبىرىنشى توپ – زەرتتەۋلەر. توپ 5 قاعيدادان تۇرادى.

1. جي-ءدى زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – جالپى ينتەللەكت ەمەس، ادامعا پايدالى ينتەللەكت جاساۋ. جي زەرتتەۋلەرى ارقاشان پايدالى بولۋى كەرەك.

2. جي-عا ينۆەستيتسيالار ونىڭ پايدالىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن عانا تارتىلۋى ءتيىس.

3. جي زەرتتەۋشىلەرى مەن ساياساتكەرلەر اراسىندا سىندارلى جانە سالاۋاتتى پىكىر الماسۋ قاجەت.

4. جي زەرتتەۋشىلەرى مەن ازىرلەۋشىلەرى اراسىندا ىنتىماقتاستىق مادەنيەتى، سەنىم جانە اشىقتىق كەرەك.

5. ماعىناسىز باسەكەدەن اۋلاق بولۋ. جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن ازىرلەۋشى ​​كوماندالار قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن بۇزباۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە ىنتىماقتاسۋى كەرەك.

كەلەسى توپ – ورتا مەرزىمدى پروبلەمالاردان قۇرالعان ەتيكا مەن قۇندىلىقتار. بۇل توپتا 13 قاعيدا جيناقتالعان.

6. جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى ءومىر بويى قاۋىپسىز جانە سەنىمدى قىزمەت اتقارادى. قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارى ۇدايى تەكسەرىلەدى، جەتىلدىرىلەدى.

7. جي جۇيەسى ادامعا قاۋىپ توندىرسە، ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋ مەن تۇزەتۋ تەتىكتەرى قوسىلادى.

8. اۆتونومدى جۇيەنىڭ سوت شەشىمدەرىن قابىلداۋعا قاتىسۋى قۇزىرەتتى ورگان تەكسەرە الاتىنداي تۇسىنىكتى بولۋى ءتيىس.

9. جەتىلدىرىلگەن جي جۇيەلەرىن دايىنداۋشىلار مەن جاساۋشىلار ولاردى پايدالانۋدىڭ، تەرىس پايدالانۋدىڭ جانە ارەكەتتەردىڭ مورالدىق سالدارىنا جاۋاپكەرشىلىكتى مويىندايدى.

10. وزىق جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى ادامي قۇندىلىقتارعا سايكەس كەلەتىندەي ەتىپ جاسالادى.

11. جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرى ادامنىڭ ابىرويى مەن قادىر-قاسيەتتەرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى، پوليمادەنيەت يدەالدارىنا سايكەس ازىرلەنىپ، جۇمىس ىستەيدى.

12. جي جۇيەلەردىڭ دەرەكتەردى تالداۋ جانە پايدالانۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، ادامدار وزدەرى جاسايتىن دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋگە، باسقارۋعا جانە باقىلاۋعا قۇقىعى بولۋى كەرەك.

13. جەكە دەرەكتەردى جي-ءدىڭ قولدانۋى جەكە تۇلعالاردىڭ ناقتى نەمەسە بولجاناتىن بوستاندىعىن شەكتەمەيدى.

14. جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارى مۇمكىندىگىنشە كوپ ادامعا پايدا اكەلىپ، ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى. مىسالى، اۋىر جۇمىستاردى جەڭىلدەتۋ، قۋات كوزدەرىن پايدالانۋدى وڭتايلاندىرۋ نەمەسە بىلىمگە نەگىزدەلگەن ساراپتامالىق قىزمەتتەردە.

15. جي جاساعان ەكونوميكالىق وركەندەۋ بۇكىل ادامزاتتىڭ يگىلىگى ءۇشىن كەڭىنەن تاراتىلاتىن بولادى.

16. ادامدار ءوز ماقساتتارىنا جەتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى جۇمىستاردى جي جۇيەلەرىنە تاپسىرۋ نەمەسە تاپسىرماۋ كەرەكتىگىن تاڭداۋى ءتيىس.

17. ەرەكشە جەتىلدىرىلگەن جي جۇيەلەرىن باقىلاۋ، قولدانۋدان تۋىندايتىن بيلىك قوعامنىڭ احۋالىن جاقسارتاتىن الەۋمەتتىك جانە ازاماتتىق پروتسەستەرگە نۇقسان كەلتىرمەي، ولاردى قۇرمەتتەپ، كۇشەيتۋى كەرەك.

18. سوعىس قۇرالدارىندا قولدانىلاتىن، ولىمگە اكەلەتىن اۆتونومدى تەحنولوگيالاردىڭ جارىسىنا جول بەرمەۋ.

ۇزاق مەرزىمدى پروبلەمالار توپتاستىرىلعان 3-ءشى كاتەگورياعا 5 قاعيدا كىرگىزىلگەن.

قاعيدالار جي-ءدىڭ ارقاسىندا ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قول جەتكىزەتىن ماڭىزدىلىققا، تاۋەكەلدەرگە جانە ىقتيمال جاقسى ناتيجەلەرگە ارنالعان.

19. ساراپشىلار قاۋىمداستىعىندا جالپى كونسەنسۋس بولماعاندىقتان، بولاشاقتاعى جي مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوعارعى شەگى تۋرالى بولجامدار جاساۋدى تەجەگەن دۇرىس.

20. جەتىلدىرىلگەن جي ادامزات وركەنيەتىندەگى تۇبەگەيلى وزگەرىستەرگە جول اشۋدا. سوندىقتان ونى مۇقيات زەردەلەۋدى بارلىق مۇمكىن رەسۋرستاردى قولدانىپ جوسپارلاپ، باسقارعان ءجون.

21. جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەر تۋدىراتىن قاۋىپتەر، اپاتتى نەمەسە ەكزيستەنتسيالدى تاۋەكەلدەردىڭ اسەرىن جۇمسارتۋ ءۇشىن ءتيىستى شارالار قابىلداۋ.

22. ساپا نەمەسە ساننىڭ جىلدام وسۋىنە اكەلەتىن رەكۋرسيۆتى ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋگە ارنالعان جي جۇيەلەرى مەن ءوزىن-ءوزى وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ، ولارعا ەرەكشە قاۋىپسىزدىك شارالارى قولدانىلادى.

23. ادامنىڭ قابىلەتىنەن تىس اقىل-ويدى ءبىر مەملەكەتتىڭ نەمەسە ۇيىمنىڭ عانا ەمەس، جالپىعا ورتاق ەتيكالىق يدەالدار مەن بۇكىل ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىندەي قولدانۋ كەرەك.

دەربەس مالىمەتتەردىڭ قۇپيالىعىنا قاتىستى الاڭداۋشىلىق ازاماتتاردىڭ جەكە ومىرىنە قول سۇقپاۋ قاعيدالارىنان تۋىندايدى. 2018 جىلدىڭ 25-ءشى مامىرىندا ەۋرووداق ەلدەرىندە دەرەكتەردى قورعاۋدىڭ جالپى ەرەجەسى (GDPR) قابىلداندى. ەرەجەدە جەكە دەرەكتەردى وڭدەۋ مەن جەكە تۇلعالار تۋرالى مالىمەتتەردى قورعاۋعا قاتىستى قۇقىقتىق نورمالار جينالعان. بۇل نورماتيۆتىك قۇجات جەكە تۇلعالاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن، اسىرەسە ولاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن قورعاۋعا ارنالعان.

ورتا مەرزىمدى پروبلەمالار ناقتى تەحنولوگياعا قاتىستى بولماعانىمەن جي تاسىلدەرىن ۇلكەن الەۋمەتتىك-تەحنيكالىق جۇيەلەر مەن الەۋمەتتىك كونتەكستەرگە بىرىكتىرۋ ناتيجەسىندە تۋىندايدى. جي-ءدى، BigData-نى قولدانۋ مەن ماشينالىق وقىتۋ مودەلدەرى جەكە ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى، بۇل جەكە ومىرگە قول سۇعۋعا، ادامداردىڭ تاڭداۋ ەركىندىگىن شەكتەۋگە الىپ كەلەدى. ۇلىبريتانيا مەن اۆستراليادا 2020 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كوممۋنيكاتسيالىق جانە تەحنولوگيالىق ارتىقشىلىقتاردى قولداناتىن ادامداردىڭ 58%-ى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردىڭ جەكە دەرەكتەردى قۇپيا ساقتاي الاتىنىنا كۇمانمەن قارايتىنىن، جەكە ۇيىمدارعا ءوز دەرەكتەرىن سەنىپ تاپسىرۋعا قارسى ەكەندەرىن انىقتاعان.

بۇگىندە ۇزاق مەرزىمدى پروبلەمالار تابيعاتتىڭ، قوعامنىڭ نەمەسە ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن قامتيدى. امەريكالىق زەرتتەۋشى رەيموند كۋرتسۆەيلدىڭ پىكىرىنشە، جي اداممەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جوعارى قابىلەتتەرگە يە بولا الادى. تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىق كەزەڭىندە ماشينالار ادامنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيىنە جەتىپ، ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرىپ، ادام ينتەللەكتىنەن اسىپ ءتۇسىپ، سۋپەرينتەللەكتكە اينالادى دەگەن قاۋىپتى كوپتەگەن ساراپشىلار قايتالاۋدا.

سوڭعى 5 جىلداعى جي جۇيەلەرىنىڭ جىلدام دامۋى كورسەتكەندەي جوعارى تەحنولوگيالار ادامزات وركەنيەتىن تۇراقتى دامىتۋعا كەپىلدىك بەرمەيدى. عالىمدار بۇنداي تۇراقسىزدىق وركەنيەتتىڭ ءوزىن-ءوزى جويۋىنا نەمەسە جىلدام جەتىلۋ ارقىلى تەحنولوگيالىق سينگۋليارلىق نۇكتەسىنە شىعىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ جويىلۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتۋدا. ءدال وسى پروبلەمانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قازىردەن باستاپ وتە جوعارى ينتەللەكتۋالدى ماشينالارعا مورالدىق سۋبەكت مارتەبەسىن بەرۋدى، ادامنىڭ جاراتۋشى بەرگەن قابىلەتتەرىن كۇشەيتىپ، سۋپەر-ادام جاساۋ ءۇشىن ميعا تەحنيكالىق يمپلانتتاردى ورناتۋدى ۇسىناتىن تەحنولوگيالار جاسالۋدا. وسىنداي تەحنولوگيالىق جەتىلدىرۋلەر انتروپولوگيالىق ەۆوليۋتسيانىڭ كەلەسى كەزەڭىنە ادامزاتتى دايىنداۋ، بارلىق الەۋمەتتىك باقىلاۋدى سۋپەر جي-گە بەرۋ سياقتى ەتيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە كەلىپ تىرەلەدى. قازىرشە بۇنداي پەرسپەكتيۆالار تىم فانتاستيكالىق بولىپ كورىنگەنىمەن، ولار قوعامدىق تالقىلاۋلار مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردە ءجيى كوتەرىلۋدە.

اقىلدى ماشينالار مەن روبوتتارعا دەگەن سەنىم ماسەلەسىن امەريكالىق الەۋمەتتانۋشى جانە ساياساتتانۋشى فرەنسيس فۋكۋياما دا ايتىپ كەلەدى. ول ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا الەۋمەتتىك ءوزارا ارەكەتتەستىك دەڭگەيى مەن مەملەكەتتىڭ ءال-اۋقاتى، باسەكەگە قابىلەتتىلىگى قوعامداعى جاڭا تەحنولوگياعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە بايلانىستى بولاتىنىن العا تارتادى.

ينتەللەكتۋالدى ماشينالاردى قولدانۋدا ءجيى تالقىلاناتىن تاعى ءبىر ەتيكالىق ماسەلە – ءارتۇرلى دەرەكقورلاردا جينالعان مالىمەتتەرگە باقىلاۋدى كۇشەيتۋ. اسىرەسە جەكە مەديتسينالىق دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋدى باقىلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ءجيى ايتىلادى. كوپ جاعدايدا ازاماتتاردىڭ جەكە دەرەكتەرىن جيناعان كومپانيالار (مىسالى، ساقتاندىرۋ، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرى) ۇلكەن اقپاراتتىق ماسسيۆتەردى ءتۇرلى ماركەتينگتىك جوبالاردا قولدانۋ ءۇشىن ءۇشىنشى تاراپتارعا اقىلى تۇردە بەرۋى مۇمكىن. ياعني، جەكە دەرەكتەر سول دەرەكتىڭ يەسىنىڭ كەلىسىمىنسىز ءۇشىنشى تاراپقا بەرىلەدى جانە باستاپقىدا كەلىسىلگەن قۇقىقتىق شەڭبەردەن تىس پايدالانىلادى.

جي تەحنولوگيالارىن ومىردە پايدالانۋ كەزىندە انىقتالاتىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىستى ەتيكالىق پروبلەمالار مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق زاڭدارىمەن، تۇتىنۋشىلار مەن تەحنولوگيالاردى جاساۋشىلارمەن بىرلەسىپ وتىرىپ شەشىلۋى ءتيىس. قالاي بولعاندا دا، جي قىزمەتىندەگى گۋمانيتارلىق ولشەمدەر جيىنتىعىن جاساۋدى جاڭا تەحنولوگيالاردى نە ءۇشىن قولدانۋعا بولادى جانە نە ءۇشىن قولدانۋعا بولمايتىنىن، جەكە ادامدار مەن تۇتاس قوعامعا زيانى مەن پايداسىن قوعامدىق تالقىلاۋلار جۇرگىزىپ قانا انىقتاۋعا بولادى.

ايتا كەتەيىك، وسىعان دەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسەل جاناسوۆا استانادا وتكەن Silk Power 2026 الاڭىندا ءسوز سويلەپ، جاساندى ينتەللەكتتى دامىتۋدا ايەلدەردىڭ ۇلەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتتى.

Abai.kz