Qazirgi sifrlyq dәuirde balalardyng dýniyetanymy búrynghydan mýlde ózgeshe qalyptasyp jatyr. Sanany jaulaghan smartfon, aluan týrli animasiya, әleumettik jeli, mobilidi qosymshalar degenderding bәri balanyng oilau jýiesine, tiline, qiyalyna tikeley әser etetin negizgi qúraldargha ainaldy. Sondyqtan býgingi qogham ýshin balalar kontentin damytu – tek mәdeny nemese әdeby mәsele ghana emes, últtyq bolashaqqa qatysty strategiyalyq mindet.

Ókinishke qaray, qazaq tilindegi sapaly balalar kontenti әli de jetkiliksiz. Balalardyng kóbi aghylshyn, orys nemese basqa tilderdegi mulitfilimderdi qyzygha kóredi. Búl bir jaghynan tildik ortagha әser etse, ekinshi jaghynan últtyq dýniyetanymnyng әlsireuine alyp keledi. Sondyqtan qazaq tilindegi mazmúndy, qyzyqty, kórkem dýniyelerdi kóbeytu – asa manyzdy.

Suret: Spiykerding múraghatynan alyndy.

M.Áuezov atyndaghy Ádebiyet jәne óner institutynyng ghylymy qyzmetkeri, dramaturg Aydana Alamannyng aituynsha, balalar kontetin balalar dramaturgiyasy túrghysynan alghanda, bizdegi kórsetkish óte tómen. Sebebi balalargha arnalghan dramalyq shygharmalardyng azayyp bara jatqany alandatady. Nәtiyjesinde «Balalar teatryna qanday material qajet?» degen zandy saual tuyndaydy. Sebebi myna damyghan zamanda, balalardyng nazaryn ústap, olargha túshymdy ónim kórsetu de qiyndap barady. «Osy orayda balalargha arnalghan piesalarym elimizdegi 5-6 teatrda sahnalanghan avtor retinde biraz izdengenim bar. Týigenim, eng aldymen, Balalargha arnalghan spektakli – eng taza, eng shynayy óner boluy tiyis. Ekinshiden, halyq auyz әdebiyetine negizdelgen dýniyeler: anyzdar, qiyal-ghajayyp ertegiler, mifologiyalyq keyipkerler qatysatyn, tanymdyq әri zaman talabyna say ózektiligi bar piesalar sahna repertuaryna jii enedi. Ári, sonday piesalar balalardyng qyzyghushylyghyn jaqsy oyatady. Eng ýlken qiyndyghy, ertegining sahnalyq damuyn qúru, keyipkerdi sahnada «tiriltu», onyng minezin, bolmysyn ashu arqyly jas kórermenge әser etu – bәri de adamy sezimderdi tәrbiyeleuge baghyttalghan dramaturgiyalyq júmysty talap etedi. Múnday izdenister balalar teatrynyng kәsiby dengeyin arttyryp, jana baghyttargha jol ashady.

Eger dramaturg, rejisser nemese akter balanyng tabighatyn zerttemese, ony shyn mәninde jaqsy kórmese, balamen ortaq til tabuy qiyn. Balalar asa sezimtal keledi. Mysaly, 2-3 jastaghy bala keremetke senedi, al eresekter ýshin ol senim әldeqashan kómeski tartqan. Naghyz sapaly shygharma tek boyynda balalyq emosiyasyn saqtay alghan kezde ghana dýniyege keledi.

Negizgi týitkil – avtor men teatr arasynda ózara senim men týsinistikke negizdelgen psihologiyalyq kelisimning joqtyghy. Eger dramaturg teatrmen, rejissermen tyghyz baylanysta júmys istese, biz sanaly úrpaq tәrbiyeleu jolynda naqty nәtiyjege qol jetkizer edik. Qazirgi teatr men kórermen arasyndaghy bastama mýlde basqa dengeyde. Sondyqtan avtorlar menedjerlik oilau jýiesine beyimdelui qajet. Yaghni, shygharmany tek jazyp qana qoymay, ony súranysqa say úsyna bilu manyzdy», deydi ol.

Balalar әdebiyetining eng basty ereksheligi – qiyaldy oyatu. Bala ertegi men әngime arqyly әlemdi tanidy, jaqsylyq pen jamandyqtyng aiyrmasyn týsinedi, ómirge degen alghashqy kózqarasyn qalyptastyrady. Kórkem shygharma balanyng tilin damytady，emosiyalyq intellektisin qalyptastyrady. Sonymen birge estetikalyq talghamyn ósiredi. Sondyqtan balalar әdebiyeti tek tәrbiyelik qúral ghana emes, ruhany mektep deuge bolady. Qazaq әdebiyetinde balalargha arnalghan shygharmalardyng tamasha dәstýri bar. Berdibek Soqpaqbaevtyn, Múzafar Álimbaevtyn, Qadyr Myrza Áliydin, Tólen Ábdiktin, taghy basqa qalamgerlerding shygharmalary birneshe buynnyng ruhany әlemin qalyptastyrdy. Biraq jana zaman jana keyipkerlerdi, jana sujetterdi talap etedi.

Suret: Spiykerding múraghatynan alyndy.

Al zertteushi Núrbol Qúdaybergen búl turaly bylay deydi: «Qazaqstan – jas memleket. Halyqtyng ýshten biri – balalar: 18 jasqa tolmaghandardyng sany 7 milliongha juyqtaydy. Búl – ýlken ýmit syilaytyn fakt. Býkil әlemning janalyghyn tamyrshyday tap basyp bilip otyramyz. Biraq ýmit etken kózimizding núry – balalarymyzdyng әleminde ne bop jatqanyn bilemiz be?!. Býgingi balalardyng әlemi búrynghy balalardyng әlemine mýldem úqsamaydy. 1997-2012 jyldarda tughan Z-úrpaqty qazir kóbimiz týsine almay jýrmiz, 2012 jyldan keyin tughan alifa-úrpaqty qalay týsiner ekenbiz? Jalpy, balalyq shaq deytin qúbylystyng mәni ózgerip bara jatyr. «Bala jeti jasqa deyin jerden tayaq jeydi» degen maqal bar edi. Qazir onday balany tabu qiyn. Sebebi, qimyl-qozghalysy kóp oiyngha negizdelgen balalyq shaqtyng ornyn virtualdy, jasandy, simulyakrgha toly balalyq shaq basyp ýlgerdi. Tehnologiya jaqsysymen birge jasyghyn da qosa úsynyp jatyr. Onyng izi әsirese bizding balalarymyzdyng psihikalyq, fiziologiyalyq, tanymdyq damuyndaghy kemistikterden kórinedi... Balalargha arnalghan mazmúndy kóbeytken jaqsy-aq. Meninshe, әueli balalyq shaq mәdeniyetin, elimizdegi halyqtyng ýshten birin qúrap otyrghan balalardyng әlemin, olardyng týitkildi mәselelerin zertteumen ainalysatyn institut ashu kerek. Búl salada myng san problema bar. Biraq kýrdeli súraqtargha sauatty da salmaqty jauap úsynyp otyrghan irgeli úiym joq. Pediatr, psiholog, logoped, defektolog, fiziolog – jalpy bala damuyna qatysy bar mamandardyng basyn qosqan institut qajet dep esepteymin».

Osy orayda qazirgi balalargha qanday shygharmalar kerek degen zandy súraq tuady. Býgingi bala – sifrlyq ghasyrdyng perzenti. Ol jyldam oilaydy, vizualdy aqparatty jaqsy qabyldaydy, interaktivti dýniyelerdi jaqsy kóredi. Mysaly, qazaqtyng dombyrasy sóileytin keyipker, dalada sayahattaytyn robot, nemese kóshpendi mәdeniyetti zertteytin jas zertteushiler turaly oqighalar balalar ýshin óte qyzyqty boluy mýmkin. Múnday shygharmalar últtyq bolmysty saqtay otyryp, zamanauy әlemmen baylanystyrady.

Qay halyqtyng bolashaghyn kórging kelse, onyng balalargha arnalghan әdebiyetine qara deydi. Óitkeni bala býgin oqyghan ertegining keyipkerin erteng ómirde qaytalauy mýmkin. Batyr turaly oqyghan bala – batyl bolady, meyirimdi keyipker turaly oqyghan bala – jýregi júmsaq adam bolyp ósedi. Sondyqtan balalar kontentin damytu – últtyng ruhany qauipsizdigimen tikeley baylanysty mәsele.

Qazaq tilindegi jana ertegiler, zamanauy keyipkerler, qyzyqty komikster men mulitfilimder kóbeygen sayyn, balalardyng qiyaly da, tili de, últtyq sanasy da birge ósedi. Al sol qiyaldan ertengi jazushylar, ghalymdar, ónertapqyshtar shyghary sózsiz.

Dýisenәli Álimaqyn

Abai.kz