قازىرگى تسيفرلىق داۋىردە بالالاردىڭ دۇنيەتانىمى بۇرىنعىدان مۇلدە وزگەشە قالىپتاسىپ جاتىر. سانانى جاۋلاعان سمارتفون، الۋان ءتۇرلى انيماتسيا، الەۋمەتتىك جەلى، ءموبيلدى قوسىمشالار دەگەندەردىڭ ءبارى بالانىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە، تىلىنە، قيالىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى قۇرالدارعا اينالدى. سوندىقتان بۇگىنگى قوعام ءۇشىن بالالار كونتەنتىن دامىتۋ – تەك مادەني نەمەسە ادەبي ماسەلە عانا ەمەس، ۇلتتىق بولاشاققا قاتىستى ستراتەگيالىق مىندەت.

وكىنىشكە قاراي، قازاق تىلىندەگى ساپالى بالالار كونتەنتى ءالى دە جەتكىلىكسىز. بالالاردىڭ كوبى اعىلشىن، ورىس نەمەسە باسقا تىلدەردەگى مۋلتفيلمدەردى قىزىعا كورەدى. بۇل ءبىر جاعىنان تىلدىك ورتاعا اسەر ەتسە، ەكىنشى جاعىنان ۇلتتىق دۇنيەتانىمنىڭ السىرەۋىنە الىپ كەلەدى. سوندىقتان قازاق تىلىندەگى مازمۇندى، قىزىقتى، كوركەم دۇنيەلەردى كوبەيتۋ – اسا ماڭىزدى.

سۋرەت: سپيكەردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى، دراماتۋرگ ايدانا الاماننىڭ ايتۋىنشا، بالالار كونتەتىن بالالار دراماتۋرگياسى تۇرعىسىنان العاندا، بىزدەگى كورسەتكىش وتە تومەن. سەبەبى بالالارعا ارنالعان درامالىق شىعارمالاردىڭ ازايىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. ناتيجەسىندە «بالالار تەاترىنا قانداي ماتەريال قاجەت؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. سەبەبى مىنا دامىعان زاماندا، بالالاردىڭ نازارىن ۇستاپ، ولارعا تۇششىمدى ءونىم كورسەتۋ دە قيىنداپ بارادى. «وسى ورايدا بالالارعا ارنالعان پەسالارىم ەلىمىزدەگى 5-6 تەاتردا ساحنالانعان اۆتور رەتىندە ءبىراز ىزدەنگەنىم بار. تۇيگەنىم، ەڭ الدىمەن، بالالارعا ارنالعان سپەكتاكل – ەڭ تازا، ەڭ شىنايى ونەر بولۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن، حالىق اۋىز ادەبيەتىنە نەگىزدەلگەن دۇنيەلەر: اڭىزدار، قيال-عاجايىپ ەرتەگىلەر، ميفولوگيالىق كەيىپكەرلەر قاتىساتىن، تانىمدىق ءارى زامان تالابىنا ساي وزەكتىلىگى بار پەسالار ساحنا رەپەرتۋارىنا ءجيى ەنەدى. ءارى، سونداي پەسالار بالالاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن جاقسى وياتادى. ەڭ ۇلكەن قيىندىعى، ەرتەگىنىڭ ساحنالىق دامۋىن قۇرۋ، كەيىپكەردى ساحنادا «ءتىرىلتۋ»، ونىڭ مىنەزىن، بولمىسىن اشۋ ارقىلى جاس كورەرمەنگە اسەر ەتۋ – ءبارى دە ادامي سەزىمدەردى تاربيەلەۋگە باعىتتالعان دراماتۋرگيالىق جۇمىستى تالاپ ەتەدى. مۇنداي ىزدەنىستەر بالالار تەاترىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرىپ، جاڭا باعىتتارعا جول اشادى.

ەگەر دراماتۋرگ، رەجيسسەر نەمەسە اكتەر بالانىڭ تابيعاتىن زەرتتەمەسە، ونى شىن مانىندە جاقسى كورمەسە، بالامەن ورتاق ءتىل تابۋى قيىن. بالالار اسا سەزىمتال كەلەدى. مىسالى، 2-3 جاستاعى بالا كەرەمەتكە سەنەدى، ال ەرەسەكتەر ءۇشىن ول سەنىم الدەقاشان كومەسكى تارتقان. ناعىز ساپالى شىعارما تەك بويىندا بالالىق ەموتسياسىن ساقتاي العان كەزدە عانا دۇنيەگە كەلەدى.

نەگىزگى تۇيتكىل – اۆتور مەن تەاتر اراسىندا ءوزارا سەنىم مەن تۇسىنىستىككە نەگىزدەلگەن پسيحولوگيالىق كەلىسىمنىڭ جوقتىعى. ەگەر دراماتۋرگ تەاترمەن، رەجيسسەرمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەسە، ءبىز سانالى ۇرپاق تاربيەلەۋ جولىندا ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزەر ەدىك. قازىرگى تەاتر مەن كورەرمەن اراسىنداعى باستاما مۇلدە باسقا دەڭگەيدە. سوندىقتان اۆتورلار مەنەدجەرلىك ويلاۋ جۇيەسىنە بەيىمدەلۋى قاجەت. ياعني، شىعارمانى تەك جازىپ قانا قويماي، ونى سۇرانىسقا ساي ۇسىنا ءبىلۋ ماڭىزدى»، دەيدى ول.

بالالار ادەبيەتىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – قيالدى وياتۋ. بالا ەرتەگى مەن اڭگىمە ارقىلى الەمدى تانيدى، جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ ايىرماسىن تۇسىنەدى، ومىرگە دەگەن العاشقى كوزقاراسىن قالىپتاستىرادى. كوركەم شىعارما بالانىڭ ءتىلىن دامىتادى，ەموتسيالىق ينتەللەكتىسىن قالىپتاستىرادى. سونىمەن بىرگە ەستەتيكالىق تالعامىن وسىرەدى. سوندىقتان بالالار ادەبيەتى تەك تاربيەلىك قۇرال عانا ەمەس، رۋحاني مەكتەپ دەۋگە بولادى. قازاق ادەبيەتىندە بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ تاماشا ءداستۇرى بار. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ، مۇزافار الىمباەۆتىڭ، قادىر مىرزا ءاليدىڭ، تولەن ابدىكتىڭ، تاعى باسقا قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى بىرنەشە بۋىننىڭ رۋحاني الەمىن قالىپتاستىردى. بىراق جاڭا زامان جاڭا كەيىپكەرلەردى، جاڭا سيۋجەتتەردى تالاپ ەتەدى.

سۋرەت: سپيكەردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

ال زەرتتەۋشى نۇربول قۇدايبەرگەن بۇل تۋرالى بىلاي دەيدى: «قازاقستان – جاس مەملەكەت. حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى – بالالار: 18 جاسقا تولماعانداردىڭ سانى 7 ميلليونعا جۋىقتايدى. بۇل – ۇلكەن ءۇمىت سىيلايتىن فاكت. بۇكىل الەمنىڭ جاڭالىعىن تامىرشىداي تاپ باسىپ ءبىلىپ وتىرامىز. بىراق ءۇمىت ەتكەن كوزىمىزدىڭ نۇرى – بالالارىمىزدىڭ الەمىندە نە بوپ جاتقانىن بىلەمىز بە؟!. بۇگىنگى بالالاردىڭ الەمى بۇرىنعى بالالاردىڭ الەمىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. 1997-2012 جىلداردا تۋعان Z-ۇرپاقتى قازىر كوبىمىز تۇسىنە الماي ءجۇرمىز، 2012 جىلدان كەيىن تۋعان الفا-ۇرپاقتى قالاي تۇسىنەر ەكەنبىز؟ جالپى، بالالىق شاق دەيتىن قۇبىلىستىڭ ءمانى وزگەرىپ بارا جاتىر. «بالا جەتى جاسقا دەيىن جەردەن تاياق جەيدى» دەگەن ماقال بار ەدى. قازىر ونداي بالانى تابۋ قيىن. سەبەبى، قيمىل-قوزعالىسى كوپ ويىنعا نەگىزدەلگەن بالالىق شاقتىڭ ورنىن ۆيرتۋالدى، جاساندى، سيمۋلياكرعا تولى بالالىق شاق باسىپ ۇلگەردى. تەحنولوگيا جاقسىسىمەن بىرگە جاسىعىن دا قوسا ۇسىنىپ جاتىر. ونىڭ ءىزى اسىرەسە ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ پسيحيكالىق، فيزيولوگيالىق، تانىمدىق دامۋىنداعى كەمىستىكتەردەن كورىنەدى... بالالارعا ارنالعان مازمۇندى كوبەيتكەن جاقسى-اق. مەنىڭشە، اۋەلى بالالىق شاق مادەنيەتىن، ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرىن قۇراپ وتىرعان بالالاردىڭ الەمىن، ولاردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ينستيتۋت اشۋ كەرەك. بۇل سالادا مىڭ سان پروبلەما بار. بىراق كۇردەلى سۇراقتارعا ساۋاتتى دا سالماقتى جاۋاپ ۇسىنىپ وتىرعان ىرگەلى ۇيىم جوق. پەدياتر، پسيحولوگ، لوگوپەد، دەفەكتولوگ، فيزيولوگ – جالپى بالا دامۋىنا قاتىسى بار مامانداردىڭ باسىن قوسقان ينستيتۋت قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن».

وسى ورايدا قازىرگى بالالارعا قانداي شىعارمالار كەرەك دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. بۇگىنگى بالا – تسيفرلىق عاسىردىڭ پەرزەنتى. ول جىلدام ويلايدى، ۆيزۋالدى اقپاراتتى جاقسى قابىلدايدى، ينتەراكتيۆتى دۇنيەلەردى جاقسى كورەدى. مىسالى، قازاقتىڭ دومبىراسى سويلەيتىن كەيىپكەر، دالادا ساياحاتتايتىن روبوت، نەمەسە كوشپەندى مادەنيەتتى زەرتتەيتىن جاس زەرتتەۋشىلەر تۋرالى وقيعالار بالالار ءۇشىن وتە قىزىقتى بولۋى مۇمكىن. مۇنداي شىعارمالار ۇلتتىق بولمىستى ساقتاي وتىرىپ، زاماناۋي الەممەن بايلانىستىرادى.

قاي حالىقتىڭ بولاشاعىن كورگىڭ كەلسە، ونىڭ بالالارعا ارنالعان ادەبيەتىنە قارا دەيدى. ويتكەنى بالا بۇگىن وقىعان ەرتەگىنىڭ كەيىپكەرىن ەرتەڭ ومىردە قايتالاۋى مۇمكىن. باتىر تۋرالى وقىعان بالا – باتىل بولادى، مەيىرىمدى كەيىپكەر تۋرالى وقىعان بالا – جۇرەگى جۇمساق ادام بولىپ وسەدى. سوندىقتان بالالار كونتەنتىن دامىتۋ – ۇلتتىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى ماسەلە.

قازاق تىلىندەگى جاڭا ەرتەگىلەر، زاماناۋي كەيىپكەرلەر، قىزىقتى كوميكستەر مەن مۋلتفيلمدەر كوبەيگەن سايىن، بالالاردىڭ قيالى دا، ءتىلى دە، ۇلتتىق ساناسى دا بىرگە وسەدى. ال سول قيالدان ەرتەڭگى جازۋشىلار، عالىمدار، ونەرتاپقىشتار شىعارى ءسوزسىز.

دۇيسەنالى الىماقىن

Abai.kz