Seysenbi, 31 Nauryz 2026
Aybyn 1265 0 pikir 11 Nauryz, 2026 saghat 14:14

Bitimgershilik – qazaqtyng tabighatyna jat dýnie emes!

Suret: JY arqyly jasaldy.

Bitimgershilik – qazaq últynyng tarihynda eleuli oryn alghan, әleumettik, qoghamdyq, ekonomikalyq jәne sayasy qarym‑qatynasta qoldanysqa týsetin óte manyzdy sayasy qúral. Onyng qoldanu órisi qoghamnyng kýndelikti túrmystyq, sharuashylyq jәne qúqyqtyq jaghdaylaryn qamtidy. Al jaugershilik zamanda ony halyqaralyq jaghdaylardy retteuge qoldanyldy. El ishinde bitimgershilik amaldaryn Biyler instituty atqarsa, Halyqaralyq qatynasta Han ýkimimen Biyler men Batyrlar atqardy.

Bitimgershilikting nomadtyq tabighaty turaly

Bitimgershilik – qazaq halqynyng tabighatyna jat dýnie emes. Ótken tariyhqa kóz salsaq, «qazaqtyng atty mәdeniyeti» órkendegen zamandarda kóshpendiler (nomadtar) syrghy kóship, ózining ómir sýru arealyn údayy keneytumen bolghan. Mine, sol zamandardan‑aq, bizder «attylardyn» tek qiratumen emes, at túyaghy basqan jerge eng aldymen «bitimgershilik iydeyasyn» alyp baruymen erekshelengenin  kóremiz. Mysaly, ejelgi nomad Attila  o kezderi Europa qúrylyghynyng jýregi bolghan Rim qalasyn qiratpay, bitimgershilikpen ózining әskerin keri әketken...

Ol sol arqyly Rim órkeniyetin saqtap qaldy. Búl – adamzat tarihyna eleuli progress әkelgen Úly Bitimgershilik edi! Sondyqtan, qazirgi zamanda Europanyng qaq ortasynda Atty Attilanyng eskertkishining qasqayyp túruyn – «Bizding arghy babalarymyzdyng qúrmetine qoyylghan eskertkish» dep auyz toltyryp aitugha bolady.

Dәl osynday Bitimgershilik kórinisteri әlemdi jaulaghan Shynghyshannyng da tabighatyna jat bolmaghan. Shynghyshan da ózi baghyndyratyn elge, ne qalagha aldymen «bitimgershilik elshilerin» jiberip otyrudy dәstýrge ainaldyrghan edi. Mysaly, bizge jetken anyzdarda, ol 1218‑jyly әigili Otyrar qalasyna syi‑siyapatynmen 450 bitimgershilerin jibergen dep aitylady. Biraq, qala basshylaryn ony qabyl almaghan. Elshiler óltirilgen. Sodan keyin, әriyne, tarihtaghy belgili «Otyrardyng kýireui» oryn alghanyn bilemiz...

Bitimgershilikting memleket damuyna tiygizer әseri qanday?

Aldymen myna súraqty qoyalyq: «Bitimgershilikke shaqyru», yaghni, bitimgershilik kelissózderin óz elinde ótkizudi úsynu – shaqyrghan memleketke qanday da bir paydasyn tiygize me?», ‑ degen.

Áriyne, tiygizedi:

Birinshiden, búl osy memleketting shiyeleniske alyp kelgen oqighagha, ne bolmasa, soghysqa qatysty beytarap sayasat ústanuyn bildiredi. Sóitip, ol  «bitimgershilik» eldi syrtqy agressiyadan qorghaydy: múnday jaghdayda, barlyq taraptardan bitimge shaqyrghan elge qanday da bir qysym kórsetuge, ne bolmasa, qoqan‑loqy jasaugha tiym salynady;

Ekinshiden, «bitimgershilik sharasyn» sәtti ótkizu – búl elding әlemdik mәrtebesin asyrady. Onda qabyldanghan «beybit memerandum» sol elde ótken qala atymen atalyp, barlyq memleketter ýshin oryndaluy mindetti Halyqaralyq qúqyqtyq normagha ainalady;

Ýshinshiden, «bitimgershilikke shaqyrushy el» sol arqyly әlemge ózining sayasatynyng tek beybit baghytta ekenin pash etedi. Ol – eger osy elge qarsy agressiya oryn alsa – oghan qarsy barlyq elderding birigip, búl memleketke kómegin beruge júmyldyratyn tetikke ainalady;

Tórtinshiden, әlemdik shiyelenisken jaghdayda memleketti beybit qalypta ústau – úzaq uaqytqa baghyttalghan damu strategiyasyn anyqtaugha mýmkindik beredi. Ol «túraqtylyq» pen «jan‑jaqty damu údayylylyghyn» qamtamasyz etedi...  Búl, óz kezeginde, memleketti kórkeytuge, beybit damugha, adam kapitalyn eseleuge, ruhaniy‑mәdeny órleuge jol ashatyn bolady...

Álemde múnday memleketter kóp emes. Mәselen, ózin osy baghytta kórsete alghan shap‑shaghyn Shveysariya memleketi býginde әlemdegi eng damyghan elge ainalghan. Onda jyl sayyn әlemdik Ekonomikalyq sammitter ótedi, Shveysariya bankteri әldeqashan әlemdik qarjy instituttary qyzmetin atqaruda...

Endeshe, biz – beybitsýigish qazaq halqy ‑ býgingi Qazaqstannyng osy baghyttaghy úmtylystaryn,  QR Preziydenti Qasymjomart Toqaevtyng osy baghyttaghy jasaghan ýndeuleri men qadamdaryn el bolyp júmyla qoldaugha mindettimiz: beybitshilikke shaqyru – elding yrysy!

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz

0 pikir