(Otyz jyldan keyin)

Men auyldyng qonaq ýiinde kýn kóterilgenshe úiyqtap, jana  oyandym. Ashyq túrghan terezeden Onon ózeni jaqtan taza sudyng hosh iyisi bar salqyn samal esip, kóshede balalardyng u-shu bolyp oinap jýrgen dauystary estiledi.

Qonaq ýiding «luks» deytin bólmesindegi qonyrqay kóne aghash kereuetting appaq jaymasynan kir juatyn úntaqtyng iyisi anqidy, al jastyqtan dala shóbining júpar iysi seziledi. Tósekting janyndaghy shaghyn ýstelge ystyq qútymen shay, moyyl jemisi qosylghan qúrt-qaymaq qoyylypty. Búl degenimiz –  qonaq ýy qyzmetkerlerining  maghan erekshe kónil bólgenining belgisi ispetti.

Jalpy bizding jaqta gazetting tilshi qyzmetkerlerin erekshe syilap, kónilin tabugha tyrysatyn әdet bar. Onyng nesi jaman bolsyn. Onyng ýstine tughan jerine talay jyldar boyy at basyn búrmaghan meni óz adamy sanauy da zandy shyghar. Búdan on shaqty jyl búryn bir kelgenim bolmasa, sodan beri nege ekenin bilmeymin, jolym týspey jýrip, endi ghana jetip otyrmyn. Adam jasy úlghayghan sayyn tughan jerin saghynady degen ras eken. Songhy ýsh-tórt jylda tughan jerimning tauy men tasyn, suyn týsimde kórip, bala kýngi kezderimdi jýregim shymyrlay eske alatyn boldym.

«Adam ómirindegi eng ýlken baqyt – balalyq shaqtyng esteliginde jatady» dep Feodor Dostoevskiy me, әiteuirgh bireu aitty degen  bir sóz bar edi. Men qala tirshiligining u-shuy men kýibeninen qajyghandyqtan emes, tek tabighy jasymnyng kýni enkeyip, tughan jerimdi saghyna bastaghandyqtan keldim. Sóitip demalysqa shygha sala kelgen betim osy. Tughan jerge keluimning taghy bir sebebi bar. Osydan otyz jylday uaqyttan beri jýregimde bir adamnyng beynesi saqtalyp keledi. Ol – Hulan.

Hulandy songhy ret kórgenime on jylday uaqyt ótipti. Birneshe jyl búryn Sary Samba qaytys bolyp, Hulannyng jesir qalghanyn estigende, keyde «Jalghyz ózi qalay ómir sýrip jýr eken?» dep oilaytynmyn.

Hulan – mening bala kýngi ghashyghym ghoy. Solay dep oilasam, jýregimdi bir júmsaq, әsem әuezdi saghym biylep alghanday әserde bolamyn. «Bala kýngi ghashyq» degen sózding ózi qanday әdemi estiledi. Ol alystaghy saghym arasynan jyltyrap kóringen eles-beyne sekildi, әldebir bayau әuenning janghyryghy sekildi erekshe seziledi.

Hulan jesir qaldy eken dep, oghan baryp jar bolar jas ta, mýmkindik te әldeqashan ótip ketkenin bilemin. Biraq, onyng súlu jýzin bir kórsem, jastyq shaghymdy birge eske alsam ghana kónilim jaylanyp, jalghyzdyq  pen múnnan sәtke arylghanday bolamyn.

Óitkeni adamnyng alghashqy mahabbatynan keyingi ómirding barlyq quanyshy men ókinishi, taghdyry, tipti qateligi men qayghysy da bastau alatyn siyaqty...

Men bólmening haq tóbesine qarap, temeki tartyp qoyyp osynyng bәrin oilap jatqanymda, esikti bireu jaylap qaqty...

«Kir», – dedim.

Esik bayau ashylyp, ýstine ýlbir etegi jelbiregen jasyl jibek jalanghat  shapan kiygen, boyshang kelgen qaratory qyz iymene kirdi de:

– Agha, sizding at-kóliginiz dayyn boldy, – dedi.

Men tanyrqap:

– Mening atym? Men kólikpen kelgen edim ghoy... – dedim.

Qyz jymiyp:

– Anam sizge minetin  at jiberdi, – dedi.

– Anang kim?

– Hulan.

– Hulan deysing be?!

Hulannyng atyn estip ornymnan atyp túra bergenimde, qyz da bir japyraq qaghazdy qolymy ústatty da, sәl qyzaryp úyalyp qalghanday tez shyghyp ketti.

Al, oqushy dәpterining jarty betine Hulan:

«Sampiyl, aman-esen jýrsing be? Sening kelgenindi arghy kýni estidim. Saghan qyzym arqyly at-kólik jiberdim. Týske taman ózen jaghasyna kel. Baghzy bir kezderde kezdesken jerdi úmytpaghan shygharsyn. Men sonda baryp kýtip otyramyn» – dep jazypty.

«Tәnirim-ay!» – dep dauystap jiberdim men.

Osydan otyz jyl búryn Onon ózenining ótkelinde kýni boyy birge otyryp, bir-birimizge ystyq-ystyq sózder aityp, bolashaq jayly armandaghanymyzdy ol úmytpaghan eken. Ýiine shaqyrmay, Hulannyng meni dәl sol jerge kezdesuge shaqyrghany – «jastyq shaghymyzdy birge eske alayyq» degeni ghoy.

Men jýregim alyp-úshyp jedeldete kiyinip, qonaqýiden shyqtym. Auladaghy aiyr dingekte bir alqonyr jiyren tóbel at baylauly túr eken. Kóneleu bolsa da, әdemi er-toqym salynghan jiyeren at shúlghyp túr.

Búl – bayaghy Hulannyng jas kezindegi er-túrmany edi.

Bórjigin ýlgisindegi alasa qasty, keng túrman, sýiekpen jasalghan zer qyrlary sarghayyp, ózgeshe órnekti jasyl bylghary kópshigi kónergen búl er- әbzeli maghan sonday etene tanys kórindi.

Qyzyq eken... Otyz jyl búryn Hulannyng osy sәndi eri tap-taza әri jana bolatyn. Biregey zerli erdi adam otyz jyl osylay úqypty paydalanugha bolady eken ghoy!?

Biraq er de, iyesi de eskirgen siyaqty kórinbedi. Uaqyt qansha ótse de bәri sol kýiinde qalghanday.

Men atqa minip, Onon ózenining ótkeline qaray shaba jóneldim.

O, Onon!

Bala kýngi ghashyqtay synghyrly súlu ózen.

Onon keyde alystaghy bir kezdesuge uәde etkendey, adamdy ózine shaqyryp túratyn sekildi. Ol tek tabighy әsemdigimen ghana emes, bir tylsym tynysymen de et jýregine enip, múndy kezderde júbanysh bolatyn nәzik әuen tudyratyn mekenim ghoy.

«Ey, adam balasy, seni de qatty saghynatyn tau-tasyn, ózen-suyng bar» dep sybyrlaytynday.

Onon tamyz aiynyng qalyng jasyl toghayynyng arasymen móldir aspan men kýn sәulesine shaghylysyp, jay ghana synghyrlap aghyp jatyr.

Bala kezimizde búl ótkelde adamdar tolassyz aghylyp, ary-beri ótip jýretin-di. Al qazir ainala tym-tyrys. Tek traktor men mashinalardyng izi ghana kórinedi.

Men ózennen ótip, ózimshe boljap otyryp, bayaghy mejeli jerge jettim. Moyyl men tal aralasqan toghaydyng ishinde Hulan kýtip túr eken...

Ol alghashqy kezdesuge kelgen qyzday úyalyp:

–  Sen joldy úmytpay tauyp kelding ghoy, –  dedi.Sosyn alaqanyndaghy iri  moyyldardy úsynyp:

–  Moyyl jeysing be, –  dedi de, bir jaqqa qarap oilanyp qaldy Men bireuin  auzyma salyp, qolynan ústap:

–  Hal qalay, Hulan? –  dedim.

–  Jaqsy, –  dedi ol.

Onyng móldir qonyr kózderinde móldir tamshylar jylt etti.

Hulan kógildir jibek shapan kiyip, beline jinishke jasyl belbeu buynypty. Eski ýlgidegi bas kiyim de kiyipti. Men onyng ayaq kiyimine deyin tanydym. Barlyghy da otyz jyl búrynghyday talshyn beyne ózgermegen. Rasymen, biz jastyq shaghymyzgha qayta oralghanday edik. Biraq jýregimde bir ókinish, bir múng bar edi. Hulan – endi tek ótken ómirdin, tughan jerdin, jastyq shaqtyng belgisi ghana sekildi. Biz attarymyzdyng erin alyp, shóp ýstine otyrdyq. Hulan shashyn qolymen sipap:

–  Men sen kelmey ketip qalar ma dep qoryqtym. Sondyqtan qyzymdy  jiberdim, –  dedi.

– Men sening ýiing barayyn dep oilaghan edim, –  dedim.

–  Qyzym  –  asyrap alghan jalghyz balam. Ol әldeqashan túrmysqa shyqqan.  Bir úly bar.

–  Jaqsy qyz eken. Al sen әje atanypsyng ghoy.

–   IYә. Nemerem bar. Ol – mening janym ghoy.

–   Kýieuing qaytqaly beri qanday kýy keshudesin?

–  Jalghyzdyq onay emes eken... –  dedi ol jay ghana. – Samba keyde qatal  bolatyn. Biraq er adamnyng júdyryghy jetispey túrghanday kýy keshedi ekensin. Qazir sony da saghynamyn. – Onyng dausy dirildep ketti. Hulan mening  agharghan shashymdy sipap:

–  Sampiyl... –  dedi. Men kenet tolqyp kettim.

Sol jylghy shildedegi toy...

Biz dәl osy jerde otyrdyq. Men ol kezde on jetidegi jas bozbala jigit edim. Kózime jas keldi. Hulan belbeuining úshymen kózimdi sýrtip, maghan asa meyirlene qarady. Biz úzaq uaqyt bir-birimizge ýnsiz qaradyq. Sol sәtte ol taghy da bayaghy otyz jyl búrynghy jas Hulangha ainalghanday boldy. Men ony qúshaqtap, kózimdi júmdym.

Sol kezde ózen jaghynan balalardyng shuyldaghan shat-shadyman dauysy shyqty.

–  Bir-birinnen ústap jýrinder! Su tereng ekendigin úmytpandar! –  degen  bireuining dausy tipti anyq estildi.

Balalardyng kýlkisi býkil toghaydy janghyrtty. Hulan ornynan túryp:

–  Dash qariya balalargha moyyl tergizemin degen. Mening nemerem de bar, –  dedi.

–  Nemerenning aty kim? –  dedim.

–  Sampiyl. – Men an-tang boldym.

–   Sampil deysing be?

–  IYә. Nemereme sening atyndy qoydym, –  dedi Hulan. Mening tamaghyma taghy da bir týiin óksik kepteldi. Bala kýngi mahabbatyng óz nemeresine sening atyndy beru degen  –  qanday erekshe taghdyr... Biz atqa minip, balalar jýrgen  jaqqa qaray bettedik.

Toghay arasynan birden shyghugha úyalghanday, ainalyp baryp kýre jolgha qosyldyq. Hulan biraz oilanyp kele jatty da:

–  Sampiyl... myna ómir osylay óte shyghady eken ghoy... –  dep kýrsindi.

Ózen ótkelinde oinap jýrgen balalardyng kýlkisi janghyryp, tamyz kýnining shuaghyna malynghan jer men su, Onon ózenining bayau syldyrymen birge ótken ómir, bolashaq taghdyr jayly sybyrlap, bir syrdyng betin ashyp túrghanday edi...

Sengiyn Erdene,

Mongholiyanyng Halyq jazushysy

*Hulan – qazaqsha Qúlan

 Monghol tilinen audarghan – Súraghan Rahmetúly

Abai.kz