Qandastarymyz Qazaqstan azamattyghyn aluda aldarynan kýtpegen tosqauyldargha tap boluda. Etnikalyq qazaqtardan Túraqty túrugha yqtiyarhat alu ýshin Qazaq tilinen, el tarihy men Konstitusiyasynan test tapsyrudy talap etude. Búl mәsele boyynsha qandastar mәselesimen ainalysatyn úiymdar parlamentke, mening atyma da jii hat jazuda. Jelilerde de súrau saluda? Birden aitarym, Ýkimetting 2026 jylgha arnalghan

Kóshi-qon jónindegi jana tәrtibindegi qandastardan test tapsyrudy talap etu - Zangha qayshy!

“Aq jol” partiyasy talay jyldan beri kóterip, Memlekettik jәne últtyq mýddeni qorghaudaghy manyzy óte zor búl QR Azamattyghyn alu ýshin Memlekettik tilden, El Konstitusiyasy men tarihynan emtihan tapsyratyn talapty 2024 jyly zangha engizgen edi, ol úsynysty Mәjilis deputaty Qazybek Isa, yaghni, men óz qolymmen úsynghanmyn, ony jaqsy bilesizder.

Yaghni, osy “Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy turaly" Qazaqstan Respublikasy Zanynyng 17-baby, 14 tarmaqshasy boyynsha etnostyq qazaqtar emtihan tapsyrmaytyny aiqyn jazylghan.

Sondyqtan biz Ýkimetke jazbasha deputattyq saual joldadyq.

Sabyr saqtanyzdar, búl mәsele sheshilui kerek!

"Azamattyq alu ýshin qandastardan Qazaq tilinen test alu zansyz!

Qazaqstan Respublikasy

Premier-ministri

O. A. Bektenovke

Qúrmetti Oljas Abayúly!

Shet elden tarihy Otanyna qaytyp jatqan etnikalyq qazaqtargha (qandastargha) «Qandas» mәrtebesin beru prosesinde jasandy kedergiler, atap aitqanda qazaq tili boyynsha emtihan (KAZTEST) tapsyru talaby engizilgen. Búl talap Qazaqstan Respublikasynyng qoldanystaghy zannamasyna, Konstitusiyalyq normalaryna qayshy keledi.

Atap aitqanda, 2026 jylghy 16 aqpannan bastap qoldanysqa engizilgen Qazaqstan Respublikasy Enbek jәne halyqty әleumettik qorghau ministrining №41, Qazaqstan Respublikasy Ishki ister ministrining №60 jәne Qazaqstan Respublikasy Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministrining №47 birlesken búiryghymen bekitilgen:

«Sheteldikter men azamattyghy joq adamdargha Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat beru» jәne «Qandas mәrtebesin beru nemese úzartu» memlekettik kórsetiletin qyzmetteri boyynsha pilottyq jobany iske qosu jәne iske asyru turaly» búiryq qúqyqtyq taldau nәtiyjesi kórsetkendey, elimizding zannamalaryna qayshy keledi.

1. «Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy turaly» 1991 jylghy 20 jeltoqsandaghy Zany (2025 jylghy 30 mausymdaghy № № 203-VIII Zanmen ózgertilgen):

Zannyng 17-babynyng 14-tarmaqshasyna sәikes, Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghyn alu ýshin memlekettik tildi (qazaq tilin), Konstitusiya negizderin jәne Qazaqstan tarihyn bilu turaly emtihan tapsyru talaby etnikalyq qazaqtargha qoldanylmaydy. Búl ereje etnikalyq qazaqtardyng azamattyq alu rәsimin jenildetu maqsatynda engizilgen jәne Zannyng ýshinshi bóligimen tolyqtyrylghan.

Zannamamyzgha tolyqtyru men ózgerister jasalghanda QR Mәjilis deputaty Qazybek Isanyn, yaghny mening úsynysymmen engizilgen búl talapty, 2024 jyly 16 mamyrda QR Parlamenti qabyldap, QR Preziydenti qol qoyghan № 82-VIII QR Zanda bekitilgen.

Yaghni, Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghyn alu ýshin memlekettik tildi (qazaq tilin), Konstitusiya negizderin jәne Qazaqstan tarihyn bilu turaly emtihan tapsyru talaby etnikalyq qazaqtargha qoldanylmaydy.

2. Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining 2025 jyly qabyldanghan 2030 jylgha deyingi Kóshi-qon sayasaty Tújyrymdamasy. Tújyrymdamanyng negizgi erejelerine sәikes, 2026 jyldan bastap túraqty túrugha yqtiyarhat (rúqsat) alu ýshin, sonyng ishinde etnikalyq qazaqtar ýshin qazaq tili boyynsha test, saualnama jәne әngimelesu engizilgen. Búl tújyrymdama jogharydaghy atalmysh Zangha qayshy keledi, óitkeni Ýkimet qaulysy Zannyng kýshinen joghary bola almaydy.

BIRLESKEN BÚIRYQTYNG ZANGhA QAYShYLYGhY TURALY

QÚQYQTYQ QORYTYNDY

1. «Sheteldikter men azamattyghy joq adamdargha Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat beru» jәne «Qandas mәrtebesin beru nemese úzartu» memlekettik qyzmetteri boyynsha pilottyq joba turaly Búiryq:

Búiryqta (Qazaqstan Respublikasy Enbek jәne halyqty әleumettik qorghau ministrinin, Ishki ister ministrining jәne basqa ministrlerding birlesken búiryghy) qazaq tili boyynsha KAZTEST testileui mindetti dep kórsetilgen. Búl pilottyq joba 2026 jylghy 31 jeltoqsangha deyin qoldanylady jәne etnikalyq qazaqtargha arnalghan erekshelikterdi qarastyrmaydy, búl Zannyng 17-babyna qayshy.

2. Qandas mәrtebesin beruge qatysty ereje:

Erejede bes kezendik sifrlyq baghalau, sonyng ishinde qazaq tili boyynsha test (A1 dengeyi) mindetti. Etnikalyq qazaqtargha erekshe jenildikter kórsetilmegen, búl qandastardyng repatriasiyasyn qiyndatady.

Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasy 5-babynyng 2-tarmaghyna sәikes, Konstitusiyanyng eng joghary zandyq kýshi bar jәne Respublika aumaghynda tikeley qoldanylady.

Ózge normativtik qúqyqtyq aktiler Konstitusiyagha jәne zandargha qayshy kelmeuge tiyis. Osy konstitusiyalyq qaghida normativtik qúqyqtyq aktiler iyerarhiyasyn aiqyndaydy, Zang – ministrlikterding búiryqtarynan joghary túrady.

3. Qayshylyqtyng qúqyqtyq mәni

Qalyptasqan qúqyqtyq jaghday kelesidey:

• Zanda — etnostyq qazaqtargha memlekettik tildi bilu jәne emtihan tapsyru talaby qoldanylmaytyny naqty kórsetilgen.
• Birlesken búiryqta — qandas mәrtebesin alu barysynda qazaq tilinen testileu mindeti engizilgen.
• Nәtiyjesinde — zanda kózdelmegen qosymsha mindet jýktelip otyr.

Búl — atqarushy organdardyng zanda tikeley bosatylghan túlghalar sanatyna qosymsha shekteu engizui bolyp tabylady.

Múnday әreket:

1. Zang normasyn taryltugha;
2. Zanda kózdelmegen jana mindet engizuge;
3. Ministrlikterding óz qúzyretinen shyghuyna әkeledi.

Normativtik qúqyqtyq aktiler teoriyasy boyynsha vedomstvolyq akt zang normasyn ózgerte almaydy, keneyte almaydy jәne oghan qayshy talap belgiley almaydy.

4. Qúqyqtyq bagha

Jogharyda bayandalghandardy eskere otyryp:

• Birlesken búiryq etnostyq qazaqtargha qatysty zanda belgilengen jenildikti shektegen;
• Osy arqyly zandyq retteuding mazmúnyn ózgertip búiryqqa qoldanghan.

Búl — zangha qayshy retteu bolyp tabylady.

5. Osy qúqyqtyq taldau qorytyndysy:

2026 jylghy 16 aqpanda qabyldanghan №41, №60 jәne №47 birlesken búiryqtyng etnostyq qazaqtardan qazaq tilinen testileu talap etuge qatysty normalary Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy turaly zanynyng 17-babynyng 14) tarmaqshasynyng erejelerine qayshy keledi.

Ministrlikter zanda kózdelmegen qosymsha mindet engizu arqyly óz qúzyretteri sheginen shyqqany dәleldenip túr.

Atalghan kedergiler Qazaqstan Respublikasy Konstitusiyasynyng kelesi normalaryna qayshy keledi:

- 5-bap: Qoldanystaghy qúqyq Qazaqstan Respublikasynyng Konstitusiyasynan, oghan sәikes zandardan, Respublikanyng ózgede normativtik qúqyqtyq aktilerinen, Respublika ratifikasiyalaghan halyqaralyq sharttardan túrady. Konstitusiya joghary zandyq kýshke iye. Ýkimet qaulylary men búiryqtar Zangha qayshy kelmeui tiyis. Qazaq tili emtihany talaby Zannyng (Azamattyq turaly) 17-babyna qayshy, sondyqtan Konstitusiyalyq kýshin joghaltady.

- 13-bap: Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy zangha sәikes alynady jәne toqtatylady, ol qanday negizde alynghanyna qaramastan, birynghay jәne teng bolyp tabylady. Etnikalyq qazaqtardyng Azamattyq alu rәsimi jenildetilgen, biraq Ýkimetting pilottyq jobasy búl tendikti búzady.

- 15-bap: Qazaqstan Respublikasynda Konstitusiyagha sәikes, adam qúqyqtary men bostandyqtary tanylady jәne olargha kepildik beriledi. Qandastardyng Otanyna oralu qúqyghy – adamnyng tabighy qúqyghy, ony shekteu, zansyz kedergiler jasau Konstitusiyagha qayshy.

Test talaby etnikalyq qazaqtargha reapriatant retinde óz atamekenining Azamattyghyn aluyna , kedergi keltiredi. Óitkeni sheteldegi qazaqtardyng kóbi qazaq tilin kirill әrpinde nemese basqa jazu jýiesinde bilmeydi.

Qandastar – ózderining tarihy otanyna oralghan, bizding últtyq bolmysymyzdy, mәdeniyetimiz ben túrmys-saltymyzdy, dәstýrimiz ben tildik qúbylysymyzdyng týp tamyryn saqtap qalghan adamdar, endeshe test talaby olardyng tildik jәne mәdeny qúqyqtaryn óreskel búzady.

Zannamalyq qorytyndy:

Qazaq tili emtihany jәne basqa kedergiler etnikalyq qazaqtardyng azamattyq alu qúqyghyn shekteydi jәne zansyz bolyp tabylady. Búl talaptar «Qazaqstan Respublikasynyng azamattyghy turaly» Zanyna, Konstitusiyanyng 5, 13, 15-baptaryna qayshy keledi. Ýkimet búiryqtary Zangha qayshy bolmauy tiyis, sondyqtan atalghan pilottyq jobagha jәne erejelerge qandastargha baylanysty týzetu engizilui qajet.

​Osyghan baylanysty kelesini talap etemin:

1. Qazaqstan Respublikasy Ýkimetining 2025 jyly qabyldanghan 2030 jylgha deyingi Kóshi-qon sayasaty Tújyrymdamasy men «Sheteldikter men azamattyghy joq adamdargha Qazaqstan Respublikasynda túraqty túrugha rúqsat beru» jәne «Qandas mәrtebesin beru nemese úzartu» memlekettik qyzmetteri boyynsha pilottyq joba turaly Búiryqtaghy, 2026 jyldan bastap túraqty túrugha yqtiyarhat (rúqsat) alu ýshin, sonyng ishinde etnikalyq qazaqtar ýshin qazaq tili boyynsha test, saualnama jәne әngimelesu talaby atalmysh Zang men Konstitusiyagha qayshy keledi. Óitkeni búl kedergiler etnikalyq qazaqtardyng azamattyq alu qúqyghyn shekteydi jәne zansyz bolyp tabylady.
2. Ýkimet qaulylary men ministrler búiryqtary Zangha qayshy bolmauy tiyis, sondyqtan atalghan Tújyrymdama men pilottyq jobagha jәne erejelerge qandastargha baylanysty týzetu engizilui qajet:

• atalghan Tújyrymdama men birlesken búiryqtyng qandastargha qatysty talabyn qayta qarau;
• etnostyq qazaqtargha qatysty testileu talabyn alyp tastau;
• zangha sәikessiz normalardyng kýshin jong mәselesin kóteru úsynylady.

Qandastardyng repatriasiyasyn jenildetu – memlekettik mýdde, ony shekteu QR Preziydenti Q. Toqaev ústanyp otyrghan últtyq birlik pen qandastargha qamqorlyq jasau sayasatyna núqsan keltiredi. Búl qúqyqtyq memleketting ishki jәne syrtqy sayasattaryna qayshy kelip, әlemdik arenada memleketting sayasy túraqtylyq imidjine de núqsan keltiredi.

Parlamentke, bizding atymyzgha kelip jatqan qandastarmen júmys isteytin úiymdardyn, sonyng ishinde, «Elsana Amanat» qoghamdyq qory, «Túran» qandastargha qyzmet kórsetu ortalyghy», «TAUEKEL» qory, Qandastar mәselesi boyynsha maman zangerler, Álibek Almabay, Rahym Ayypúly, Dosymbek Múratúly, jurnalist Qaliakbar Ýsemhanúly jәne t.b. azamattardan kóptegen hattar týsude. «Qazaqstan dauiri» gazetinde elimizge belgili jurnalist, QR Enbek sinirgen qayratkeri Sәule Meshitbayqyzynyng «Qandastarymyzdyng oraluyna zor tosqauyl qoyatyn pilottyq joba qayta qaraluy tiyis!» atty el taghdyryna alandaghan kólemdi maqalasy jariyalandy. Áleumettik jelilerde әleumet týgel alandap, qandastar mәselesining zansyz tosqauylgha úshyraghany turaly Ýkimet pen Parlament mýshelerin belgilegen jazbalar qaptap jýr.

Búl hattarda testileu talabynyng kýrdeliligi, qarjylyq jýktemesi jәne qandastardyng sheteldegi bilim jýiesine baylanysty mýmkin emestigi kórsetilgen. Búl talaptar qandastardyng tarihy Otanyna oralu qúqyghyn shekteydi.

Búl Últtyq qauipsizdigimiz ben demografiyamyz ýshin memlekettik manyzy zor mәseleni qoghamdy shulatpay, zangha say sheshu – Ýkimetting qolynda dep bilemiz.

Eger búl el taghdyry ýshin kýrdeli mәsele әdil sheshilmese, Konstitusiyalyq sotqa jýginetinimizdi eskertemiz".

Qúrmetpen, Qazybek ISA,

QR Parlamenti Mәjilisi deputaty

Abai.kz