قانداستاردان قازاق تىلىنەن تەست الۋ زاڭسىز!
قانداستارىمىز قازاقستان ازاماتتىعىن الۋدا الدارىنان كۇتپەگەن توسقاۋىلدارعا تاپ بولۋدا. ەتنيكالىق قازاقتاردان تۇراقتى تۇرۋعا ىقتيارحات الۋ ءۇشىن قازاق تىلىنەن، ەل تاريحى مەن كونستيتۋتسياسىنان تەست تاپسىرۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل ماسەلە بويىنشا قانداستار ماسەلەسىمەن اينالىساتىن ۇيىمدار پارلامەنتكە، مەنىڭ اتىما دا ءجيى حات جازۋدا. جەلىلەردە دە سۇراۋ سالۋدا؟ بىردەن ايتارىم، ۇكىمەتتىڭ 2026 جىلعا ارنالعان
كوشى-قون جونىندەگى جاڭا تارتىبىندەگى قانداستاردان تەست تاپسىرۋدى تالاپ ەتۋ - زاڭعا قايشى!
“اق جول” پارتياسى تالاي جىلدان بەرى كوتەرىپ، مەملەكەتتىك جانە ۇلتتىق مۇددەنى قورعاۋداعى ماڭىزى وتە زور بۇل قر ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدەن، ەل كونستيتۋتسياسى مەن تاريحىنان ەمتيحان تاپسىراتىن تالاپتى 2024 جىلى زاڭعا ەنگىزگەن ەدى، ول ۇسىنىستى ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسا، ياعني، مەن ءوز قولىممەن ۇسىنعانمىن، ونى جاقسى بىلەسىزدەر.
ياعني، وسى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى" قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ 17-بابى، 14 تارماقشاسى بويىنشا ەتنوستىق قازاقتار ەمتيحان تاپسىرمايتىنى ايقىن جازىلعان.
سوندىقتان ءبىز ۇكىمەتكە جازباشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىق.
سابىر ساقتاڭىزدار، بۇل ماسەلە شەشىلۋى كەرەك!
"ازاماتتىق الۋ ءۇشىن قانداستاردان قازاق تىلىنەن تەست الۋ زاڭسىز!
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
پرەمەر-ءمينيسترى
و. ا. بەكتەنوۆكە
قۇرمەتتى ولجاس ابايۇلى!
شەت ەلدەن تاريحي وتانىنا قايتىپ جاتقان ەتنيكالىق قازاقتارعا (قانداستارعا) «قانداس» مارتەبەسىن بەرۋ پروتسەسىندە جاساندى كەدەرگىلەر، اتاپ ايتقاندا قازاق ءتىلى بويىنشا ەمتيحان (كازتەست) تاپسىرۋ تالابى ەنگىزىلگەن. بۇل تالاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا، كونستيتۋتسيالىق نورمالارىنا قايشى كەلەدى.
اتاپ ايتقاندا، 2026 جىلعى 16 اقپاننان باستاپ قولدانىسقا ەنگىزىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ №41, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ №60 جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ №47 بىرلەسكەن بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن:
«شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» جانە «قانداس مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ۇزارتۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى بويىنشا پيلوتتىق جوبانى ىسكە قوسۋ جانە ىسكە اسىرۋ تۋرالى» بۇيرىق قۇقىقتىق تالداۋ ناتيجەسى كورسەتكەندەي، ەلىمىزدىڭ زاڭنامالارىنا قايشى كەلەدى.
- «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى» 1991 جىلعى 20 جەلتوقسانداعى زاڭى (2025 جىلعى 30 ماۋسىمداعى № № 203-VIII زاڭمەن وزگەرتىلگەن):
زاڭنىڭ 17-بابىنىڭ 14-تارماقشاسىنا سايكەس، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى (قازاق ءتىلىن), كونستيتۋتسيا نەگىزدەرىن جانە قازاقستان تاريحىن ءبىلۋ تۋرالى ەمتيحان تاپسىرۋ تالابى ەتنيكالىق قازاقتارعا قولدانىلمايدى. بۇل ەرەجە ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ازاماتتىق الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن جانە زاڭنىڭ ءۇشىنشى بولىگىمەن تولىقتىرىلعان.
زاڭنامامىزعا تولىقتىرۋ مەن وزگەرىستەر جاسالعاندا قر ءماجىلىس دەپۋتاتى قازىبەك يسانىڭ، ياعني مەنىڭ ۇسىنىسىممەن ەنگىزىلگەن بۇل تالاپتى، 2024 جىلى 16 مامىردا قر پارلامەنتى قابىلداپ، قر پرەزيدەنتى قول قويعان № 82-VIII قر زاڭدا بەكىتىلگەن.
ياعني، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىلدى (قازاق ءتىلىن), كونستيتۋتسيا نەگىزدەرىن جانە قازاقستان تاريحىن ءبىلۋ تۋرالى ەمتيحان تاپسىرۋ تالابى ەتنيكالىق قازاقتارعا قولدانىلمايدى.
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2025 جىلى قابىلدانعان 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسى. تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىنە سايكەس، 2026 جىلدان باستاپ تۇراقتى تۇرۋعا ىقتيارحات (رۇقسات) الۋ ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق قازاقتار ءۇشىن قازاق ءتىلى بويىنشا تەست، ساۋالناما جانە اڭگىمەلەسۋ ەنگىزىلگەن. بۇل تۇجىرىمداما جوعارىداعى اتالمىش زاڭعا قايشى كەلەدى، ويتكەنى ۇكىمەت قاۋلىسى زاڭنىڭ كۇشىنەن جوعارى بولا المايدى.
بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ زاڭعا قايشىلىعى تۋرالى
قۇقىقتىق قورىتىندى
- «شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» جانە «قانداس مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ۇزارتۋ» مەملەكەتتىك قىزمەتتەرى بويىنشا پيلوتتىق جوبا تۋرالى بۇيرىق:
بۇيرىقتا (قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ، ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ جانە باسقا مينيسترلەردىڭ بىرلەسكەن بۇيرىعى) قازاق ءتىلى بويىنشا كازتەست تەستىلەۋى مىندەتتى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل پيلوتتىق جوبا 2026 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن قولدانىلادى جانە ەتنيكالىق قازاقتارعا ارنالعان ەرەكشەلىكتەردى قاراستىرمايدى، بۇل زاڭنىڭ 17-بابىنا قايشى.
- قانداس مارتەبەسىن بەرۋگە قاتىستى ەرەجە:
ەرەجەدە بەس كەزەڭدىك تسيفرلىق باعالاۋ، سونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى بويىنشا تەست (ا1 دەڭگەيى) مىندەتتى. ەتنيكالىق قازاقتارعا ەرەكشە جەڭىلدىكتەر كورسەتىلمەگەن، بۇل قانداستاردىڭ رەپاترياتسياسىن قيىنداتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى 5-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس، كونستيتۋتسيانىڭ ەڭ جوعارى زاڭدىق كۇشى بار جانە رەسپۋبليكا اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلادى.
وزگە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر كونستيتۋتسياعا جانە زاڭدارعا قايشى كەلمەۋگە ءتيىس. وسى كونستيتۋتسيالىق قاعيدا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر يەرارحياسىن ايقىندايدى، زاڭ – مينيسترلىكتەردىڭ بۇيرىقتارىنان جوعارى تۇرادى.
- قايشىلىقتىڭ قۇقىقتىق ءمانى
قالىپتاسقان قۇقىقتىق جاعداي كەلەسىدەي:
- زاڭدا — ەتنوستىق قازاقتارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ جانە ەمتيحان تاپسىرۋ تالابى قولدانىلمايتىنى ناقتى كورسەتىلگەن.
- بىرلەسكەن بۇيرىقتا — قانداس مارتەبەسىن الۋ بارىسىندا قازاق تىلىنەن تەستىلەۋ مىندەتى ەنگىزىلگەن.
- ناتيجەسىندە — زاڭدا كوزدەلمەگەن قوسىمشا مىندەت جۇكتەلىپ وتىر.
بۇل — اتقارۋشى ورگانداردىڭ زاڭدا تىكەلەي بوساتىلعان تۇلعالار ساناتىنا قوسىمشا شەكتەۋ ەنگىزۋى بولىپ تابىلادى.
مۇنداي ارەكەت:
- زاڭ نورماسىن تارىلتۋعا;
- زاڭدا كوزدەلمەگەن جاڭا مىندەت ەنگىزۋگە;
- مينيسترلىكتەردىڭ ءوز قۇزىرەتىنەن شىعۋىنا اكەلەدى.
نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر تەورياسى بويىنشا ۆەدومستۆولىق اكت زاڭ نورماسىن وزگەرتە المايدى، كەڭەيتە المايدى جانە وعان قايشى تالاپ بەلگىلەي المايدى.
- قۇقىقتىق باعا
جوعارىدا باياندالعانداردى ەسكەرە وتىرىپ:
- بىرلەسكەن بۇيرىق ەتنوستىق قازاقتارعا قاتىستى زاڭدا بەلگىلەنگەن جەڭىلدىكتى شەكتەگەن;
- وسى ارقىلى زاڭدىق رەتتەۋدىڭ مازمۇنىن وزگەرتىپ بۇيرىققا قولدانعان.
بۇل — زاڭعا قايشى رەتتەۋ بولىپ تابىلادى.
- وسى قۇقىقتىق تالداۋ قورىتىندىسى:
2026 جىلعى 16 اقپاندا قابىلدانعان №41, №60 جانە №47 بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ ەتنوستىق قازاقتاردان قازاق تىلىنەن تەستىلەۋ تالاپ ەتۋگە قاتىستى نورمالارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى زاڭىنىڭ 17-بابىنىڭ 14) تارماقشاسىنىڭ ەرەجەلەرىنە قايشى كەلەدى.
مينيسترلىكتەر زاڭدا كوزدەلمەگەن قوسىمشا مىندەت ەنگىزۋ ارقىلى ءوز قۇزىرەتتەرى شەگىنەن شىققانى دالەلدەنىپ تۇر.
اتالعان كەدەرگىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ كەلەسى نورمالارىنا قايشى كەلەدى:
- 5-باپ: قولدانىستاعى قۇقىق قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنان، وعان سايكەس زاڭداردان، رەسپۋبليكانىڭ وزگەدە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىنەن، رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتاردان تۇرادى. كونستيتۋتسيا جوعارى زاڭدىق كۇشكە يە. ۇكىمەت قاۋلىلارى مەن بۇيرىقتار زاڭعا قايشى كەلمەۋى ءتيىس. قازاق ءتىلى ەمتيحانى تالابى زاڭنىڭ (ازاماتتىق تۋرالى) 17-بابىنا قايشى، سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق كۇشىن جوعالتادى.
- 13-باپ: قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى زاڭعا سايكەس الىنادى جانە توقتاتىلادى، ول قانداي نەگىزدە الىنعانىنا قاراماستان، بىرىڭعاي جانە تەڭ بولىپ تابىلادى. ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ازاماتتىق الۋ ءراسىمى جەڭىلدەتىلگەن، بىراق ۇكىمەتتىڭ پيلوتتىق جوباسى بۇل تەڭدىكتى بۇزادى.
- 15-باپ: قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا كونستيتۋتسياعا سايكەس، ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تانىلادى جانە ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى. قانداستاردىڭ وتانىنا ورالۋ قۇقىعى – ادامنىڭ تابيعي قۇقىعى، ونى شەكتەۋ، زاڭسىز كەدەرگىلەر جاساۋ كونستيتۋتسياعا قايشى.
تەست تالابى ەتنيكالىق قازاقتارعا رەاپرياتانت رەتىندە ءوز اتامەكەنىنىڭ ازاماتتىعىن الۋىنا ، كەدەرگى كەلتىرەدى. ويتكەنى شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ كوبى قازاق ءتىلىن كيريلل ارپىندە نەمەسە باسقا جازۋ جۇيەسىندە بىلمەيدى.
قانداستار – وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالعان، ءبىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى، مادەنيەتىمىز بەن تۇرمىس-سالتىمىزدى، ءداستۇرىمىز بەن تىلدىك قۇبىلىسىمىزدىڭ ءتۇپ تامىرىن ساقتاپ قالعان ادامدار، ەندەشە تەست تالابى ولاردىڭ تىلدىك جانە مادەني قۇقىقتارىن ورەسكەل بۇزادى.
زاڭنامالىق قورىتىندى:
قازاق ءتىلى ەمتيحانى جانە باسقا كەدەرگىلەر ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ازاماتتىق الۋ قۇقىعىن شەكتەيدى جانە زاڭسىز بولىپ تابىلادى. بۇل تالاپتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى تۋرالى» زاڭىنا، كونستيتۋتسيانىڭ 5, 13, 15-باپتارىنا قايشى كەلەدى. ۇكىمەت بۇيرىقتارى زاڭعا قايشى بولماۋى ءتيىس، سوندىقتان اتالعان پيلوتتىق جوباعا جانە ەرەجەلەرگە قانداستارعا بايلانىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلۋى قاجەت.
وسىعان بايلانىستى كەلەسىنى تالاپ ەتەمىن:
- قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2025 جىلى قابىلدانعان 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسى مەن «شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» جانە «قانداس مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ۇزارتۋ» مەملەكەتتىك قىزمەتتەرى بويىنشا پيلوتتىق جوبا تۋرالى بۇيرىقتاعى، 2026 جىلدان باستاپ تۇراقتى تۇرۋعا ىقتيارحات (رۇقسات) الۋ ءۇشىن، سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق قازاقتار ءۇشىن قازاق ءتىلى بويىنشا تەست، ساۋالناما جانە اڭگىمەلەسۋ تالابى اتالمىش زاڭ مەن كونستيتۋتسياعا قايشى كەلەدى. ويتكەنى بۇل كەدەرگىلەر ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ازاماتتىق الۋ قۇقىعىن شەكتەيدى جانە زاڭسىز بولىپ تابىلادى.
- ۇكىمەت قاۋلىلارى مەن مينيسترلەر بۇيرىقتارى زاڭعا قايشى بولماۋى ءتيىس، سوندىقتان اتالعان تۇجىرىمداما مەن پيلوتتىق جوباعا جانە ەرەجەلەرگە قانداستارعا بايلانىستى تۇزەتۋ ەنگىزىلۋى قاجەت:
- اتالعان تۇجىرىمداما مەن بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ قانداستارعا قاتىستى تالابىن قايتا قاراۋ;
- ەتنوستىق قازاقتارعا قاتىستى تەستىلەۋ تالابىن الىپ تاستاۋ;
- زاڭعا سايكەسسىز نورمالاردىڭ كۇشىن جويۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ ۇسىنىلادى.
قانداستاردىڭ رەپاترياتسياسىن جەڭىلدەتۋ – مەملەكەتتىك مۇددە، ونى شەكتەۋ قر پرەزيدەنتى ق. توقاەۆ ۇستانىپ وتىرعان ۇلتتىق بىرلىك پەن قانداستارعا قامقورلىق جاساۋ ساياساتىنا نۇقسان كەلتىرەدى. بۇل قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتارىنا قايشى كەلىپ، الەمدىك ارەنادا مەملەكەتتىڭ ساياسي تۇراقتىلىق يميدجىنە دە نۇقسان كەلتىرەدى.
پارلامەنتكە، ءبىزدىڭ اتىمىزعا كەلىپ جاتقان قانداستارمەن جۇمىس ىستەيتىن ۇيىمداردىڭ، سونىڭ ىشىندە، «Elsana Amanat» قوعامدىق قورى، «تۇران» قانداستارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى»، «TAUEKEL» قورى، قانداستار ماسەلەسى بويىنشا مامان زاڭگەرلەر، الىبەك الماباي، راحىم ايىپۇلى، دوسىمبەك مۇراتۇلى، جۋرناليست قالياكبار ۇسەمحانۇلى جانە ت.ب. ازاماتتاردان كوپتەگەن حاتتار تۇسۋدە. «Qazaqstan dauiri» گازەتىندە ەلىمىزگە بەلگىلى جۋرناليست، قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ساۋلە مەشىتبايقىزىنىڭ «قانداستارىمىزدىڭ ورالۋىنا زور توسقاۋىل قوياتىن پيلوتتىق جوبا قايتا قارالۋى ءتيىس!» اتتى ەل تاعدىرىنا الاڭداعان كولەمدى ماقالاسى جاريالاندى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە الەۋمەت تۇگەل الاڭداپ، قانداستار ماسەلەسىنىڭ زاڭسىز توسقاۋىلعا ۇشىراعانى تۋرالى ۇكىمەت پەن پارلامەنت مۇشەلەرىن بەلگىلەگەن جازبالار قاپتاپ ءجۇر.
بۇل حاتتاردا تەستىلەۋ تالابىنىڭ كۇردەلىلىگى، قارجىلىق جۇكتەمەسى جانە قانداستاردىڭ شەتەلدەگى ءبىلىم جۇيەسىنە بايلانىستى مۇمكىن ەمەستىگى كورسەتىلگەن. بۇل تالاپتار قانداستاردىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ قۇقىعىن شەكتەيدى.
بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز بەن دەموگرافيامىز ءۇشىن مەملەكەتتىك ماڭىزى زور ماسەلەنى قوعامدى شۋلاتپاي، زاڭعا ساي شەشۋ – ۇكىمەتتىڭ قولىندا دەپ بىلەمىز.
ەگەر بۇل ەل تاعدىرى ءۇشىن كۇردەلى ماسەلە ءادىل شەشىلمەسە، كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنەتىنىمىزدى ەسكەرتەمىز".
قۇرمەتپەن، قازىبەك يسا،
قر پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتى
Abai.kz
