Osy jerde oigha M.Qabanbaydyng myna bir sózi oralady: «...Múqaghalidyng kókserektigine keleyik. Múhtar Áuezovtyng kókseregi tabighattyng esh qospasyz tól tuyndysy, erkesi men serkesi-tin. Adamdar ony óz ortasynan – qasqyrlardyng tól mәdeny ortasynan aiyryp, qasqyrlar ýshin órkeniyet bolyp tabylatyn auyl tirshiligine aparyp qosty. Qasqyrlar mәdeniyetining kody miyna jazylghan Kókserek kóterilis jasap edi, órkeniyetting temirmanday týlegi – Aqqasqa tóbet ony jaryp tastady.

Sol siyaqty, qazaq últynyng ghasyrlar boyghy mәdeniyetining kody miyna jazylghan Múqaghaly Maqataev ta ókirendep kirip kele jatqan órkókirek órkeniyetke poeziyasyn qalqan ghyp, qarsy shyqty. Óitkeni qala, daladaghy órkeiyet qazaq mәdeniyetine sol kezde-aq tis-tyrnaghyn salghan-dy. Sóitip, ol industrialdyq tehnologiyanyng qazaq dalasyna top etip týse qalghan terminatory – órkeniyetke qarsy túryp, teng emes shayqasta qaza tapty. Múqaghaly da, Kókserek te...». Mine, biz M.Maqataevtyng poeziyasyna tәn simvolistik tәsilderdi aitqanda, ondaghy últtyq kodqa kóbirek mәn beruimiz kerek. Onyng ólenderi nege jalpyhalyqtyq sipatqa ie bolady?! Sebebi, ol óz ólenderinde ómirdi qazaqtyng janymen sezinip, manaygha últtyng kózimen qarayyn dese, qatygez otarshyl jýiening «tezine» úshyraghan, bógdelengen qazaqtyn  bolmysy jolyn kes-kestey beredi. Sondyqtan da, M.Maqataev poeziyasy ómirding ózindey ómirshen.

Negizinde M.Maqataev poeziyasynyng syryna ýnilu, shygharmashylyghyn tany týsu ótken ghasyrdyng jetpisinshi jyldarynan bastau alady. Múqaghalidyng 1968 jyly baspadan shyqqan «Qarlyghashym, kelding ba?» atty jyr jinaghyna kemenger jazushy Á.Kekilbaev alghashqylardyng biri bolyp syn maqala jazdy. Búl kýnde múqaghalitanu ózindik bir arnagha týse bastady degenimizben, әli de bolsa múqaghalitanudyng kem-ketigi, dýldәmal tústary, izdenisting jetispey jatqan baghyttary barshylyq. Bizding oiymyzsha, múqaghalitanu – qazaqtyng KSRO kezenindegi ruhany kelbetin zertteudegi arnaly bir salasy bolugha tiyis. Múqaghaly poeziyasyn tereng zertteu – ol ómir sýrgen jyldardaghy adam janynyn, qoghamdyq oi-sananyn, moraldyq әdep, adamdar boyyndaghy mahabbat pen ghadauat, qúndylyqtar men qúnsyzdyqtardyng ózindik erekshelikterin saraptaugha negiz bolmaq. Sondyqtan da múqaghalitanudyng mәni men manyzy, ózektiligi, qajettiligi osynda jatyr.

Múqaghaly Maqataev poeziyasyndaghy basty erekshelik te sol, ol - adam janynyng tamyrshysy. Kemenger jazushy Á.Kekilbaev: «Maqataev jyrlaryndaghy mayda qonyr saz ben jarq-júrq etip kózge úrmaytyn júmsaq núrdyng ózi de, onyng tereng tebirenisti gumanistik mәnin aiqynday týsedi. Jas aqyn zor adamgershilikti, biyik gumanizmdi elden erek tóten erlikterden emes, adamdardyng bir-birine degen meyir-peyilinen izdeydi. Onyng ólenindegi adamdar shetinen jýzi iygi, jýregi júmsaq jandar. Biraq aqyn ómirdi may tonghysyz idiliya qylyp suretteuden aulaq. Ol әreketshil meyirimdi, ózgening baqyty men quanyshyna tek tilektes bolyp qana qoymay, sol ýshin bel sheship kýresetin belsendi qayyrymdy jyrlaydy» dep jazady. Osy túrghydan alghanda, M.Maqataev poeziyasyndaghy “Qazaq” pen “Abay” úghymdarynyng shendestirile, tenestirile jyrlanuyn – aqyn janynyng basty kredosy hәm jýrek qalauy dep týsingen әbzal. Óitkeni, ol óz poeziyasynyng temirqazyghyn úly Abaydyng múratyna myqtap baylaghan. Mәselen, aqyn ózining «Dala danyshpany» atty óleninde:

«Úly emes Abay jalghyz saharanyn,

(Men emes, solay degen atalarym).

Sol úrandy úrpaqqa aparamyn,

Men qazaq – Abay bolyp atanamyn», - dep jyrlaghany bar. Osyndaghy aqynnyng «Men qazaq – Abay bolyp atanamyn» degen sózi “Abay-Qazaq, Qazaq-Abay” bolyp kirigip, birigip, býtin bitimge ainalyp ketkendigin, “Abay” esimi últ esimining ornyna jýretin simvoldyq beyne ekendigin menzep otyrghany belgili. Sonday-aq aqyn taghy birde:

«Quat alyp Abaydyng til kýshinen,

Jyr jazamyn Abaydyng ýlgisimen.

Abay bolyp tabynsam bir kisige,

Abay bolyp týnilem bir kisiden», - dep te jyrlaghan bolatyn. Múqaghalidyng osy bir jyrlarynan Abay tanymyna, oy әlemine, qazaqty sýyi men onyng únamsyz qasiyetterin synauyna meylinshe jaqynday týsken ruhany ústaz-shәkirttik baylanysyn  angharamyz. Demek, M.Maqataev poeziyasy da úly aqyn Abaydyng jyrlarynan tamyr tarta kelip, múrattas, maqsúttas arnalar arqyly ózindik sýrleu qalyptastyrdy deuge negiz bar.

IYә, M.Maqataev poeziyasy Abaydan tamyr tartyp qana qoymaydy. Ol úly sonar qazaq ruhaniyatynan, tereng tarihynan, qarasózi men qara óleninen nәr jinaghan, mәue alghan. Sol ýshin de Múqaghaly qazaqtyng kýpi kiygen qara ólenine shekpen jauyp, tanymastay týrlendirip, qazaqtyng ózine qaytardy. Sondyqtan da ol «Men Lermontov, Pushkin de emen, Eseninmin demedim eshkimge men. Qara óleni qazaqtyng qasiyetim, Múnda bir súmdyq syr bar estilmegen» dep jyrlay aldy. Osydan-aq, M.Maqataev poeziyasynyng altyn qazyghy, mәngi búljymas baghyt-baghdary Abay men qazaqtyng “dәl ózindey qarapayym” qara óleni ekenin payymdaymyz.

Jalpy M.Maqataev әlemdik poeziyadan, әlem әdebiyeti men әdeby prosesterden molynan habarly bolghan aqyn. Onyng Gete men Bayron ghana emes, Jan Morey, Bodler, Mallarme, Rembo jәne Verlen t.b. әlemdik simvolist aqyndardyng shygharmalarymen etene tanys bolghany shygharmalarynan menmúndalap túrady. Biz búl arada M.Maqataevtyng atalmysh aqyndardy qalay-qaytyp oqyghandyghyn zerdeleuden góri, onyng әlemdik әdeby ýrdisterdi tereng mengere otyryp jazghan simvolistik shygharmalaryna zerde quatymyzdy júmsaudy jón dep bilemiz. Óitkeni, onyng kóptegen shygharmalarynda, әsirese bir qatar poemasynda adam bolmysynyn, últ taghdyrynyng simvolistik tәsilmen jan-jaqty surettelui bizdi osynday tanymgha iytermeleydi. .

M.Maqataev óz ómirinde jiyrmagha juyq poema-tolghaular tudyrghan aqyn. Onyng әrbir poema-tolghauy últ bolmysyna ýniluden, últ taghdyryn zertteuden túrady. Onyng jyrlary qazaq janynyng izgi de izetshil sýzgisinen ótkendigimen, sonday-aq ózining adamdy múratshyldyqqa, adamshyldyqqa tәrbiyeleytin, ghalamdyq súraqtargha jauap izdegen azamattyq túghyrnamasymen sugharylghandyghymen erekshelenedi. Aqyn ylghy da  qayshylyqqa toly ómirden ózin, ruhany tamyryn izdedi. Ómir men ólimnen, adam men qoghamnan, mahabbat pen ghadauat túnghan ghalamnan ýilesimdilik izdep sharq úrdy. Ol ýzdiksiz izdeniste jýrdi jәne sol izdenisinen ghajap tuyndylardy ómirge әkelgen filosof aqyngha ainaldy. Onyng shygharmalary jadaghay syr shashudan, qyzyl-jasylgha elikteuden, tamsanu men tandanudan aulaq. Aqyn jlpy simvolizm aghymyna myqtap boy úrghandyqtan, onyng әrbir tuyndysynda filosofiyalyq tereng mәn bar, adamnyng psihologiyalyq jan kýizelisi men arman-ansaryna qanat bitiru bar.

Aqynnyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasy – qazaq әdebiyeti poema janrynyng asyl jauhary, asqar shyny. Atalmysh poemada avtor qasiyet pen qasiret úghymdarynyng ara jigin aramen qaq ekige bólgendey, maydan qyl suyrghanday ajyratyp bergen. Qasiyet degenimiz ne, qasiret degenimiz ne degen súraqtargha jauap izdegen jan onyng jauabyn dәl osy poemadan tabady.

Biz jogharyda M.Maqataev shygharmalary ýlken izdenisten, ózining jan sýzgisinen ótken biregey tuyndylar dedik. Shyndyghynda da M.Maqataev poeziya atty siqyr әlemge, súlulyq sarayyna tóteden nemese kósheden kelip qosylmaghan. «Ár halyq ózining sezim dýiynesinen enshi bólip, senip tapsyryp dýniyege ózining sezimtal emshilerin jiberedi. Onyng aty – Aqyn». Búl Múqaghalilyq tanym. Búl Múqaghalidyng ólenge, qazaq sóz ónerine degen jauapkershiligi. Ol óz halqynyng sóz ónerin somdaushy, sezim dýniyesin, jan әlemin, qasiretin qayyspay kóterushi, qasiyetine balasha quanushy. Ol qolyna qalam ústap óleng jaza bastaghannan songhy saparyna deyin osy prinsipten taymady. Oghan onyng som-som altynday súlu jyrlary dәlel.

Aqiyq aqynnyn  bir ólennen ekinshi ólenge, bir kitaptan ekinshi kitapqa ósip, tolysyp, tolyp otyruy әste jaydan-jay emes. Onyng alghashqy jyr jinaqtary turaly abyz Á.Kekilbaevtyn: “Aqyn Múqaghaly Maqataev oqushy qauymgha әueli lirik retinde kórindi. Sosyn birshama uaqyt Maqataev – liriktik izinen adasyp qaldy; ony kóbine-kóp Marks, Lenin turaly poemalar jazghanyn, tarihy alyp túlghalardyng poetikalyq portretterin jasaghan ýlken epikalyq tynystyng iyesi retinde bildi...” degen sózining jany bar edi.

M.Maqataevtyng qalamynan  ondaghan poemalardyng tughanyn jogharyda aittyq. Biraq sol poemalardyng ózinde onyng liriktigi jenip ketip otyrushy edi. Aqynnyng úzaq-úzaq tolghaularynda ara-túra shalqymalary, ómir jayly, bostandyq turaly, mahabbat jayly tebirenisteri oqushy kónilin mol әserge bólep, tebirentip ketetin. Alayda, aqyn Marks pen Leninge de poema arnaghanymen, qazaq poeziyasy topyraghynda olardyng esten ketpestey enseli beynesin jasap berdi dep aitu qiyn.

Úly aqyn “qazaqtyng kýpi kiygen qara ólenine shekpen jabu” jolynda  úzaq izdendi, kóp enbektendi. Aqynnyng tumysynan ashyq boyauly, anyq ýndi irgeli talant ekeni dausyz. Demek, biz aityp otyrghan onyng shygharmashylyq әri ruhany ósuining basty sebebi osynda jatyr. Múqaghali  poemalaryn ómirge әkelgen tústa ózining filosofiyalyq tolysqan aqyn ekenin dәleldedi. Sonymen birge, onyng azamattyq ýni aqyndyghynan da asqaqtap, jalpy halyqtyng yqylasyna bólendi. Biz aqynnyng iysi qazaqtyng jýregining tórinen mәngilik oryn aluyn osy bir qasiyetinen, yaghny Adamdyq úly bolmysynan, azamattyghynan izdeuimiz kerek. Azamattyq pen aqyndyq turaly aitqanda, taghy da kemenger jazushy Á.Kekilbaevtyng myna bir sózinen attap óte almaymyz. Ol: «Azamattyq – aqyngha, ólenge syrttan tanylatyn janama qasiyet, janama sipat emes. Azamattyqty syrttan izdep, syrttan qarastyratyn aqyn shynayy azamattyq órege de ie bola almaydy, shynayy óleng de jaza almaydy. Onda óleng jazu prosesi ónerge atymen jat óleng jasau prosesine ainalady. Azamattyq – ólennin, ónerding tabighy bolmysy. Azamattyq – aqyndyqtyng eng týp tabighaty. Suretkerding bylayghy júrttan alabóten elgezektigi, ózge júrttan alabóten sezimtaldyghy, airyqsha azamattyq qúshtarlyghy men ruhany belsendiligi. Kýlli dýnie múnyn múng qylyp, kýlli dýnie quanyshyn quanysh qylu – tek suretkerlerdin, aqyndardyng ghana qolynan keletin qasiyet», - dep jazady. Búl sóz M.Maqataevtyng aqyndyghy men azamattyghyn aiqara ashyp, kónilinizdi kólegeylegen kók-súr búltty serpip tastaydy.

Endi biz aqynnyng «Aqqular úiyqtaghanda» atty poemasyna qaytyp oralayyq.

Aqiyq aqyn M.Maqataevtyng Mәskeudegi M. Gorikiy atyndaghy әlem әdebiyeti institutynda bilim alghanyn bilemiz. Ony tolyq ayaqtamay Almatysyn saghynyp oralghan aqynnan «nege oquyndy ayaqtamay qaytyp keldin?» dep súraghandargha, «bәri men biletin dýniyeler eken» dep jauap beripti deytin әzil-shyny aralas әfsana bar. Búl sózdin  týpki tininde shyndyq ta joq emes. Óitkeni aqyn  shygharmashylyghynan onyng әlem әdebiyetin kóbirek zerdelegeni, onyng ishinde simvolizm men psihologizmge kóbirek boy úrghany bayqalady. Mәselen,  «Aqqular úiyqtaghanda», «Jan azasy» (Mosart. Rekviyem), t.b. poemalarynda kózge birden úratyny da sol – simvolizm men psihologizm. Adam janynyng qatparlaryna tereng ýniluge, sezim pernelerin dәl basugha, últtyq kaloridke bay sujet qúrugha talpynu, «tabighatty tabighat ýshin, moralidyq zandardy moralidyq zandar ýshin sipattau tәjiriybesinen bas tartyp», tek syrtqy әlemdi beyneleumen shektelmey, ólenning «jýregindegi suretti simvolistik tәsilmen ashugha» tyrysu...t.b. izdenisting barlyghy onyng ýlken múrat-maqsattaghy shygharmashyl túlgha ekendigining kórinisi. Jalpy  shygharmada simvolizm men psihologizmning terendey týsui – tarihi, foliklorlyq poetikalyq epostarda da  jii kórinetin prosess. Ol poemanyng barlyq týrleri men formalaryna qatysty. Ásirese simvolizm erekshe ruhany atmosferany qajet etedi. Múnday atmosferany, bizding oiymyzsha, tereng simvolizm men psihologizm ghana tudyra alady. Ras, «Aqqular úiyqtaghanda» poemasynda A.Kuleshov, D.Kugulitdinov poemalaryndaghyday halyqaralyq problemany qamtymaydy. M.Maqataev poemasyndaghy simvolizm – adam sanasynyng terenine jasyrynghan jyrtqyshtyq pen tynyshtyq sýigish sana-sezimning arpalysy. Osydan-aq, M.Maqataev poemalaryndaghy terendiktin, adam janynyng tebirenisin tughyzatyndyghynyng syryn úghyna týsetindeymiz.

Qalay desek te, «Aqqular úiyqtaghanda» qazaq poema janrynyng ýzdik ýlgilerining biri. Atalmysh poemany ishinara әdebiyet zertteushiler tabighatty qorghau, súlulyqty saqtau syndy ekologiyalyq taqyrypty kóterdi degen túrghyda taldap, zerttep jatady.  Áriyne, aqynnyng «Aqqular úiyqtaghanda» poemasy ekologiyalyq mәseleni mýlde kótermegen deuden aulaqpyz. Dey túrghanmen, aqynnyng jan dýniyesindegi syrtqa shyghara almaghan qúmyqqan ýnin býgingi azat oily úrpaq týsinui hәm týsinuge tyrysuy tiyis. Óitkeni, M.Maqataevtar ashyq aitta almay, ishtey ansaghan, tyghylyp armandaghan tәuelsizdikting tany atty. Azattyqtyng arqasynda arqamyzdy kýn sýidi, ayaq-qolymyzdy qúrsaulaghan múz eridi. Endigi kýnde Múqaghaly aqynnyng jýreginde múz bolyp qatqan, tinin su týbine jasyrghan aisbergtey aqiqatty ashyp aitu – zeyindi úrpaq moynyndaghy paryz.

M.Maqataevtyng «Aqqular úiyqtaghanda» poemasy salystyrmaly týrde ózge shygharmalaryna qaraghanda kóp zerdelene qoymaghan tuyndy.  Poemanyng ashyq mazmúny men  kórneu arqauy, tike jelisi – anshynyng aqqudy atyp aluy turaly. Aqqudy atpau qazaqta atadan balagha jalghasyp kele jatqan qasterli joralghy, jarasymdy dәstýr ghana emes, adamgershilik asyl qasiyet zany, súlulyqty sýie biludin, baghalay biluding ýzdik ýlgisi hәm sol taraptaghy qatepti últtyq dәstýr. Halyq týsiniginde aqqu - qasiyetti de kiyeli qús әri qasterli úghym. Sondyqtan oghan suyq qaru oqtamaghan, oq atpaghan. Ángime әldeqanday yrymda emes, únamdy úghymda, qasiyetti qasterlep, súlulyqty saqtay bilude, tabighattyng túnyp túrghan syrly suretin sýttey úiyghan kýiinde qorghap qaluda. Poemada eki birdey sabaqtas, qos órim  iydeya bar. Onyng biri qasiyetke oq atpau, tәtti, úiyghan tynyshtyqtyn  shyrqyn búzbau, yaghny adamgershilik pen izgilikti dәripteu, uaghyzdau bolsa, ekinshisi – qorshaghan ortany qorghau, tabighatqa janashyr, qamqor bolu. Týiip aitqanda, súlulyqty sýi, el men jerdin  kiyesin  saqtau qasiyeti. Syrt kózge aqynnyn  aitar oiy, kózdegen nysanasy, altyn arqau iydeyasy – osy. Áriyne, poemagha arqau bolghan iydeyan – súlulyqqa qúshtarlyq hәm qomqorlyq. Aqyn súlulyqty sýidi, súlulyqqa inkar boldy. Onyng súlulyq jónindegi eng úly múraty  – beybit ómir, azat zaman edi. Beybit kýn, tynyshtyq, yrysy men qasiyeti shayqalmaghan tynyq kóldin  (tughan eli) aqquy (aqyny) bolu  – aqynnyn  eng úly armany edi. Onyng atalmysh poemasyn zerdelegende mәselege simvolikalyq túrghydan ýnilsek, aqyn da, atalmysh poemada tarihtan әdil baghasyn alghan bolar edi dep oilaymyz.

Poema qalay bastalady. Biz eng әueli osyny eskergenimiz jón. Poema «Jetimkóldi» suretteumen óriledi. Oqyp kórelik:

Ózen de joq syimaghan arnasyna,
Jylgha da joq dalamen jalghasugha.
Tasta túnghan janbyrdyng tamshysynday,
Qalay bitken myna kól tau basyna?!
Móldireydi, qaraydy qargha, shyngha,
Jalghyzdyqtan jamandyq bar ma, sirә.

Qansha ghasyr ótti eken, qansha zaman?
Qansha úrpaq ketti eken, qanshama adam?
Qansha shyrsha ósti eken, qúlady eken,
«Jetim kólge» qaraudan sharshamaghan?
«Jetim kólden» su ishken qansha maral,
Qansha kiyik qaldy eken say-salada?
Qanatynan ýzilip  әn-samaly,
Qanshama aqqu ketti eken - ansaghan әn?

Ortaymaghan «Jetim kól» tolmaghan da,
Bolghan ómir úqsaydy bolmaghangha.
Syzat ta joq betinde, syzyq ta joq,
Aydynyna aqquy qonbaghan ba?!

Áriyne, bir qaraghanda kóz aldynyzgha ghajayyp tabighat qúshaghyndaghy «Jetimkól» elesteydi. Biraq biz aqynnyng tabighatty suretteuine ghana elitip ketpeuimiz kerek. Ólendegi kontekske, yaghni, mәtin syrtyndaghy mәtinge zerde kózin jýgirter bolsaq, poemanyng tútastay simvolikalyq prinsippen jazylghanyn angharamyz. Óitkeni, ólen, poema – shúrayly tilmen óriledi, ghajayyp suretti oqyrman kóz aldyna alyp keledi. Sondyqtan da ol kórkem shygharma bolyp sanalady. Al kórkem shygharma ishindegi shyndyqty, aqiqatty arshyp alu – әdebiyet zertteushilerine tәn qasiyet.

Bir nәrseni eskerte keteyik. Aqyn qashan da shyndyqty kórkemdikke kómkerip otyrady. Aqynnyng әlgi shyndyqty ejiktep týsindiruge qaqysy joq. Talantsyz aqyndardyng bir aghattyghy osynda jatyr. Al úly talanttar ólendi súlulyqpen suarady, kórkem tilmen kómkeredi. Al onyng astaryndaghy shyndyqty izdeu – synshynyng júmysy. Aytayyn degenimiz, kenes ókimeti túsyndaghy shygharmalardyng deni – astarly. Onyng sebebi, qyraghy kóz senzuradan boy tasalau kerek boldy. Últtyq mәseleni ashyq qozghau – ózindi ólimge iyterumen teng edi ol kezde. Búl bir jaghy әdebiyetting damuyna jol ashty. Ashyq jazudan góri oidy býrkemelep, astarlap jetkizu – sheberlik. Ekinshi jaghynan, oidy, iydeyany, shyndyqty terenge nemese qúzar shyngha kómu - úly talanttargha tәn qasiyetting biri. Ádebiyettanudyng ýlken bilgiri A.Sýleymenovtyn: «Kem talant – mýmkindiginshe, shyn talant – qalaghanynsha jazady. Eng tereng iydeyalar – qiyn iydeyalar. Ónerding týbine sorpa betindegi mayday qalqyghan týsinikti iydeya jetedi. Jazushynyng bir mindeti – iydeyany ashu emes, ony múzartqa kómip, múnarmen býrkeu. Shaynap bergen as bolmas. Oqushy shynghyrghanday bolyp qinalsa nesi ersi? Alsyn qamau terin!» degeni  qazaq әdebiyetindegi әli de  bolsa berik ornygha qoymaghan simvolizm baghytyn dәriptegeni ekendigine esh shýbә joq.  Jalpy aitqanda, M.Maqataev óz qalaghanynsha jazghan, “aytyp ótken”  úly talant.

Aqynnyng kórkem tilding mayyn tamyzyp surettep otyrghan «Jetimkóli» - Qazaqstannyng simvoldyq beynesi. Asan qayghy jelmayasymen jelip jýrip tapqan «Jerúiyq» meken. Onda nege «Jetimkól» atalady? Aqynnyng menzep otyrghany, azattyghy joq, arqatiregi joq, tyrp eterlik hali joq bodan júrtty “jetim” demey, kim demek?! Avtor atalmysh kólding atauyn qoyghanda osy bir tújyrymdy oidy simvolikalyq túrghydan  janghyrtqany anyq.

Biz atalmysh poemany taldau barysynda shygharmanyng әr túsynan bir shumaq alugha mәjbýrmiz. Óitkeni, tútas poemanyng әrbir shumaghyn, әrbir jolyn alyp qarastyrsaq, búl kólemdi bir monografiyanyng jýgin arqalap ketui bek mýmkin. Ol әriyne, bolashaqtyng enshisindegi dýniye. Aqynnyng «Aqqular úiyqtaghanda» poemasynyng әr jolynda azattyqqa degen ýndeu sayrap túr. M.Maqataev Qazaqstannyng tәnir bergen ghajap súlulyghyn, tarihyn, dәstýrin, saghynyshyn, bәr-bәrin poemanyng birinshi bóliminde jerine jetize jyrlaghan. Myna bir shumaqqa zer salynyzshy!

Úrpaqtan úrpaq alyp jalyqpastan,
Sonday bir dәstýr bar-dy qalyptasqan.
Zamannan zaman ótken, janarghan júrt,
Aqquyn aidyn kóldin, nalytpastan
Dәstýrin attamaghan, anyq basqan.
Sonday bir dәstýr bar-dy jaryq shashqan,
Bir úrpaq bir úrpaqqa alyp qashqan.

Avtordyng ara-túra ózining úly Otanyna degen lapyldaghan sezimin jasyra almay qalatyny bayqalady. Saq pen Ghún, Týrki, úly Ýisin, qypshaq handyghy, Qazaq handyghy... myndaghan jyldardan úrpaqtan-úrpaqqa kele jatqan úly dala...

Poemanyng ekinshi bólimi tósekte albyrap jatqan auru bala men qaljyraghan әkenin, týn kýzetken ananyng kórinisinen bastalady. Ekinshi bólim dramalyq sujetke qúrylghan. Múnda aqyn qazaqtyng zúlmat taghdyryn astarly týrde bere bilgen. Bala – úrpaq. Áke – qaljyraghan, zúlmattardan sharshaghan, imperiyagha qarsy shabugha qauqarsyz ruhtyng simvoly. Úly dalany nayzanyng úshymen, aq bilekting kýshimen qorghaghan batyrlarymyzdyng ketilgen, mýjilgen aldaspanday dәrmensiz halin beynelegen. Al ana – mәngilik ýmit. Tәuip – qaranghylyqtyn, nadandyqtyn, bilimsizdikting motiyvi. Poemadaghy qart jylqyshy bolsa, ol – últtyq qúndylyq. Aqyn osy arada ýlken oy aitady, últtyq kodtyn  qorghany, últymyzdy joghaltpay saqtap kele jatqan da sol – últtyq qúndylyq.  Týpting týbinde, últtyq qúndylyqty saqtay bilgen júrt azattyqqa jetpek.

«Jetimkóldegi» aqqu – últtyng sýt betindegi qaymaghy, sorpa betine shyghar erkesi men serkesi – simvolkalyq jiyntyq obraz. Avtordyng aitpaqshy bolghan eng týiindi oiy – qasiyet. Naqtylap aitqanda, azattyq, tәuelsizdik, tynyshtyq, últtyq qúndylyq, salt-dәstýr. Oghan eshqashan oq atugha bolmaydy. Qasiyetke oq atsang joghalady, ýrkedi. Onan song onyng ornyn qasiret basady.

Bәri úmyt: baqytyng da, baylyghyng da,
Kýlki shattyq, kýizeltken qayghy, múng da.
«Jetim kól» jetimsirep qalyp qoydy,
Bir óli, bir tiri aqqu aidynynda...
Bar ómirden kónili shaylyghuda,
Bayghús ana erkinen airyluda.

Aqyn ne deydi? Aqyn baylyq, baqyt, shattyq, qayghy-mún... bәri adyra qaldy dep túr. Qalay ghana adyra qalghanyn siz bilesiz!? Qasiyetke oq atylghan song adyra qalyp otyr. El erkinen, erkesinen, serkesinen  aiyryldy deydi aqyn. Aqyn týsiniginde el men jerding iyesi men kiyesine, qasiyetke oq atylghan kýni erkinen aiyrylghan halyqtyng qasireti bastalady.

Poema sonyn aqyn jaydan-jay  búlay dep ayaqtamasa kerek:

Qasiyet!..
O, qasiret!
Osynday ma en?!
Sorymnyng qalyndyghy shashymday ma en!..
Qasiyet!..
Qasiyetter úshyp ketti,
Qasiret!..
Qasymdaghy dosymday ma en!..
Qasiyet... Qasiret...
Qasiret... qasiyet...».

Han-Tәnirdey asqaq jýrekti aqynnyng ishindegi zapyran shyndyghy osynday. Onyng úly jýregi elining azattyghyn ansady, tәuelsizdigin kóksedi. Onyng janyn shyjghyrghan, jýregin syzdatqan, qabyrghasyn qayystyrghan, túla boyyn shiryqtyrghan dýnie – bodandyq qamyty. Erkindigi joq elining qasiretti kýiine aqynnyng jýregi qalay shydasyn! Sózding osy túsynda akademik aqyn B.Jaqyptyng aq iyq aqyn turaly: «Múqaghaly – jalpyhalyqtyq, últtyq túlgha. Árbir ólenin oqyghanda, onyng qazaq ekenin jazbay tanisyn, últ aqyny ekenin aiqyn angharasyn. Jalpy últtyq ruh degende, mynaday basty qúndylyqtarymyzdy algha tartar edik. Olar – tughan jer, ósken ólkemiz, ana tilimiz, tarihymyz, dinimiz, salt-dәstýrimiz. Mine osy qúndylyqtardyng qay-qaysysy bolsa da Múqaghaly ólenbayanynyng altyn arqauy», - degen sózi oigha oralady. Shyndyghynda, onyng jyrlary últtyq úly ruhtyng jalauy, jarshysy. Últ – jeke adamdardan qúram tabady. Yaghni, adamzatty qúraushy bólshek. Últtyng taghdyry – adamnyng taghdyry. Últtyng bodandyqta kýy keship, qasiret sheguine, elding erkesi men serkesining (aqqu) atylyp ketuine  eng әueli aqyn jýregi tóze almaydy. Onyng jany syzdaydy, jýregi auyrady. Sol sekildi Múqaghaly da óz elinin, halqynyn, adal jýrekti adamdardyng taghdyryn, arman-qiyalyn, asqaq ýmitin, kýiinish-kýizelisin jyrlady. Aqyn adam taghdyryn onyng últymen býtin bitim retinde qarastyrady. Sol arqyly da ol últtyng úly aqynyna ainaldy. Tipti, onyng adamzattyq oidy aita bilui – onyng últ shenberinen de alqyp ketkenin bayqaugha bolady.

Jalpy alghanda, M.Maqataev poeziyasy tiri aghza sekildi. Ol ómir sýre beredi. Óitkeni, onda ólmes energiya bar. Múqaghaly jyrlarynyng ghúmyrly boluynyng syry – ólendegi adam janyn terbey biletin erekshe siqyr kýshte. Onyng jyrlary ómirge ghashyq adamnyng jýreginde jýredi. Sóitip, jýrekterden jýrekterge kóship ghúmyr keshetin Múqaghaly poeziyasy – mәngilik. Óitkeni, aqyn shygharmashylyghynyng ózegi, altyn arqauy – ADAM.  Múqaghaly ózi sýrgen ómirdi, arghy-bergidegi adam balasyn aqylmen tarazylady, parasatpen qabyldady, mahabbatpen sýidi. G.S.D.Bolingrok óz enbeginde mynaday bir oy aitady: «az ghana adam tazalyq pen haramdyqty, payda men ziyandy aqylymen úghynady, al basym kópshiligi basqalardyng taghdyryn zerttep, taghylym alady». Sol aitqanday  M.Maqataev ómirdi aqylmen sýrgen aqyn. Onyng kókirek sheri – ADAM baqytyn ansau.

Óleng ólkesinde «ADAM» deytin úly qúbydysty jәne onyng janyn ashyp beru ekining birining qolynan kelmeytin dýniye. Búl túrghydan kelgende, M.Maqataev ózining Han-Tәnirdey asqaq talantymen, babanyng qany, ananyng sýtimen qanynda tulaghan darynymen «adam bolmysyn adam balasyna ashyp berip» qazaq poeziyasyndaghy, tipti әlemdik sóz ónerindegi qaytalanbas qúbylysqa ainaldy.

M.Maqataev poeziyasy júmyr basty adam balasynyn, sonyng ishinde, qazaq janynyng únghyl-shúnghylyn zerttedi. Onyng poeziyasynda qazaqtyng baytaq ólkesi, sayyn dalasy, asqar tau, asqaq shyny, adam taghdyry, ómir men ólim mәselesi, ana men bala, aqyn men aqyndyq talant, soghys tauqymeti, t.b. lar kórinis tapty. Onyng qalamynan tughan qaysybir ólendi oqynyz, qan tamyrynyzda beymәlim ystyq ot jýike-jýikenizdi shymyrlatyp, túla boyynyzgha erekshe bir kýsh bergendey әserge bóleydi. Búnyng syry nede? Áriyne, ol úly Múqana tәn óleng órnekteu stiyli. Sonymmen birge, tau túlghaly aqynnyng tuyp-ósken, erjetken ólkesining boyyna darytqan daryny, talanty deuge tolyq negiz bar. Óitkeni, Múqaghaly poeziyasyna arqau bolghan altyn arqau, úly jýlge – ADAM taqyryby. Aqyn poeziyasyndaghy adamdardyng (keyipkerlerdin) barlyghy derlik óz auylynyng qarty, ata-әjesi, qyz-jigiti, agha-jengesi, teli-tentegi, qoyshysy, bala-shaghasy...

Aqyn kýlli shygharmasynda simvolikalyq tәsilmen bodandyqtaghy tughan halqynyng qasiretin beyneleumen birge, adamshylyqtyng algha ozyp, әdiletsizdiktin, pasyqtyqtyn, nadandyqtyn, ishitarlyqtyn, jaghympazdyqtyn, ekijýzdiliktin, satqyndyqtyng búl ómirde qúryp joq boluyn armandady jәne ony óz shygharmalaryna  altyn arqau etti. Mәselen, aqyn ózinin  «Adamdy adam týsinbeu – bir aqyret» atty óleninde:

Adamdy adam týsinbeu – bir aqyret,
Oyly jas, týsinipsin, raqmet!
Raqmet!
Jassyng ghoy jalyny mol,
Jalyny mol jәne de quaty kóp.
.......................................................
Oyly jas!
Óleng mening syrlasymday,
Syrlassam da qúmarym jýr basylmay.
Aytyp ótken aqynda arman bar ma
Jýregining týbine kir jasyrmay...», dep aghynan jarylady.

Aqynnyng býkil ólenin taldap, saraptau, zerttep, zerdeleu bir maqala auqymyn da mýmkin bola qoymas. Degenmen osy bir óleng aqynnyng jan dýniyesining ainasy ispetti. Óz zamanynyng jәne keyingi zaman jastarynyng M.Maqataevty tanyp-biluine arnalghan tәfsiyr-әlippe syndy.

Aqynnyng jany jәne poeziyasy – ózi aitqanday, «jýregining týbine kir jasyrmay» jyrlaghandyghynda. F.Shiller: «... Enbek pen talant, aqyl-parasat pen tәjiriybe arqyly alynghan baylyqtyng barshasy bizge múra bolyp qaldy» deydi. Endeshe, talantyna enbegi qosylyp, aqyl-parasatyna mol tәjiriybesi, bilimi qosylyp sonyndaghy úrpaqqa mol múra qaldyrghan jyr pyraghy – «HHI ghasyr úrpaqtarynyng qúrdasy. Bәlkim, odan әridegi úrpaqtardyng tuysy».

Qorytyp aitqanda ómirge ADAM bolyp kelip, adamdy tanumen ainalysyp, adamsha ómir sýrip, adam qalpynan ainymay  ketken úly aqyn ADAMZATpen birge jasay bermek.

Duken Mәsimqanúly

Abai.kz