Qazaqstannyng jana Konstitusiyasyn qabyldau boyynsha juyrda ótken respublikalyq referendum últ damuynyn danghyl jolgha týskenin kórsetedi.

Elimiz sayasy transformasiyanyng eng manyzdy kezenine qadam basty. Tәuelsizdik alghaly 35 jyl ishinde múnday eleuli uaqigha bolghan emes.

Songhy jyldary ýshinshi mәrte ótken jalpyúlttyq referendum elimizding sayasy jýiesi jetilgenin,azamattarymyz memleket keleshegin aiqyndaytyn manyzdy sheshimderdi qabyldau ýderisine tikeley atsalysughadayyn ekenin bayqatty. Referendumgha dauys beru qúqyghy bar halyqtyng 73,12 payyzy qatysty. Búl – rekordtyq kórsetkish. Konstitusiyalyq ózgeristerdi dauys berushilerding 87,15 payyzy, yaghniy, júrtshylyqtyng basym bóligi qoldady.

Azamattarymyz maqúldaghanQazaqstannyng jana Konstitusiyasyhalyqtyng әdil әri qúqyqtyq memlekette ómir sýrudi qalaytynyn anghartady. Zang men tәrtip, adamnyng qúqyqtary men bostandyqtaryna qúrmetpen qaraujәne ony mýltiksiz saqtau, qoghamdy janghyrtu qaghidattary Konstitusiyaghaarqau boldy. Sonday-aq bilim, ghylym, tehnologiya, mәdeniyet salalarynilgeriletuge, ekologiyalyq sana,volonterlik, otanshyldyqqúndylyqtaryn dәripteuge basymdyq berildi. Eng manyzdysy, Qazaqstannyng zayyrly memleket ekeni anyq jazyldy.

Bir jaghynan, múny jas buynnyng ýmitin aqtaugha baghyttalghan aytuly qadam desek bolady. Sol sebepti jana Konstitusiya óskeleng úrpaqtyng baghdary, temirqazyghy retinde qyzmet atqaratynyna senimdimin.

Ata zanymyz óte múqiyat, barynsha jauapkershilikpen әzirlendi. Mәtindegi әrbir sóilemnin jazyluyna ózim de ýles qostym. Konstitusiyalyq komissiya qúramyna elimizding 129 azamaty endi.Qogham atynan osylay ókildik etu búryn-sondy bolmaghan. Olar Konstitusiyany egjey-tegjeyli zerdelep, sarapshylar men ýkimettik emes úiymdardan kelip týsken 12 myngha juyq úsynysty qarastyrdy. Ata zang jobasy alty ay boyy qogham talqysynan ótti.

Jana Konstitusiya «Kýshti Preziydent – yqpaldy Parlament – esep beretin Ýkimet» formulasyna say strategiyalyq múratymyzdy iske asyrugha berik negiz qalap, ony odan әri nyghayta týsedi.

Preziydent kvotasyn alyp tastau zang shygharushy biylik tarmaghynyng derbestigin kýsheytedi. Bir palataly parlament jýiesine (Qúryltaygha) kóshu zang shygharu ýderisin jedeldetip, jauapkershilikti arttyrugha mýmkindik beredi. Jana konsulitativtik organ – Halyq kenesi azamattardyng memleket isine qatysu ayasyn keneytip, qoghamdyq dialogtyng órbuine jol ashady.

Sonymen qatar jana konstitusiyalyq jýie ayasyndaghy institusionaldyq reformalar memlekettik basqarudy jetildirip, basshy kadrlardy túraqty týrde janartugha septigin tiygizedi. Búl baghyttaghy ózgeristerding naqty nәtiyjesining biri retinde Viyse-preziydent lauazymynyng engizilui, basty memlekettik túlghalardyng qyzmet merzimi men qúzyretin shekteu elbasqaru jýiesining kemeldengenin kórsetedi.

Jana Konstitusiya tek memlekettik basqaru jýiesin jetildirudi kózdemeydi. Onyng ózegi – adam. Ata zannyng eng ýlken bólimi alghash ret adam qúqyqtary men bostandyqtaryna arnalyp otyr.

Qújatta adamnyng jeke basyna qol súghylmau qúqyghyna, sonymen qatar derbes derekterding qorghaluyna, sot sheshiminsiz túrghyn ýiden aiyrmaugha jәne shygharyp jibermeuge kepildik beriledi.

Sonday-aq әr azamattyng bilikti zang kómegin alu jәne qorghalu qúqyghyn qamtamasyz etu ýshin sot jýiesining tәuelsizdigi edәuir nyghaydy.

Eng bastysy, endi Konstitusiyagha engiziletin kez kelgen ózgerister men tolyqtyrular tek jalpyhalyqtyq referendumda ghana maqúldanady. Osylaysha, el taghdyryna qatysty asa manyzdy sheshimder halyqtyng talqysynan ótip baryp qabyldanady.

Búdan bólek, jana Konstitusiya el damuynyng strategiyalyq negizin qalyptastyryp, túraqtylyq pen jahandyq bәsekege qabilettiligimizdiarttyrady. Mәselen, Ata zanda menshik qúqyghyn qorghau tetikteri kýsheydi, ziyatkerlik menshik qorghau turaly bap engizilip, ekonomikalyq qyzmetting erejeleri ayqyndaldy. Innovasiya men industriyanyng damuyna tyng serpin beru ýshin «qarqyndy damityn qala» arnauly qúqyqtyq rejiymi engizildi.

Qazaqstan shetelderden tikeley investisiya tartu kórsetkishi boyynsha Ortalyq Aziyada kósh bastap túr. Aymaqqa kelgen investisiyanyng 70 payyzgha juyghy bizding elimizge tiyesili. Áytse de búl baghytta әli atqarylatyn sharua kóp. Qazaqstannyng tolyq sifrlyq elge ainalu ýderisin jedeldetu jәne iynnovasiyagha negizdelgen ekonomika qúru ýshin osynday reformalar jýrgizilui qajet edi.

Bir jaghynan biznesti, innovasiya men úzaqmerzimdi seriktestikti damytugha beyil ekenimizdi Konstitusiya dengeyinde bekitu arqyly halyqaralyq investorlar men seriktesterding senimine ie bolamyz.

Dýnie jýzindegi dýrbelenderge qaramastan, Qazaqstan otyz jyl ishinde kórkeyip, әlemning eng damyghan 50 ekonomikasynyng qataryna endi. Sifrlyq ýkimetti damytu kórsetkishi boyynsha jahandaghy ýzdik 30 elding sanatyndamyz. Elimizde múnay men gazdyng mol qory bar. Janartylatyn quat kózderin, asa manyzdy paydaly qazbalar men auyl sharuashylyghy ónimderin óndiruge әleuetimiz jetkilikti.Biz – gharysh derjavasymyz.Europadaghy qauipsizdik jәne yntymaqtastyq úiymyna tóraghalyqettik. BÚÚ Qauipsizdik Kenesine mýshe boldyq.

Býginde elimiz Orta dәliz ayasynda jana sauda baghyttaryn órkendetudi qolgha aldy. Ortalyq Aziyadaghy kórshiles eldermen tyghyz yntymaqtastyq ornatyp, ozyq tehnologiyalardy iygeruge, aymaqtaghy myqty superkompiuterdi iske qosyp, qazaqtilining ýlken til modelin jasaugha kiristi.

Elimizde ekonomikalyq túrghydan belsendi, enbekqor, joghary bilimdiazamattardyng ýlesi basym. Olardyng arasynan daryndy suretshiler, óner júldyzdary, mәnerlep syrghanau, dzudo sekildi sport týrlerinen Olimpiada jenimpazdary shyqty.

1995 jyly qabyldanghan Konstitusiya Tәuelsizdigimizdin túghyryn bekemdep, el ensesin tikteuge ong yqpal etti. Al jana Ata zan kemeline kelip, janghyrugha bet búrghan, keleshekke qol sozghan qoghamnyng basty qújaty bolmaq. Búdan bylay halqymyz tarihy tandauyn jasaghan 15 nauryzdy Konstitusiya kýni retindeatap ótemiz.

Osy syndarly sәtte tariyhqa taghzym etip, әdildik pen tehnologiyalyq progress qaghidattaryn ilgeriletetin, ashyq ekonomika men jauapty jahandyq seriktestikti qoldaytyn quatty memleketting irgesin qalap jatyrmyz.

Qasym-Jomart Toqaev

Abai.kz