Bas barmaghy býguli. Súq sausaghy men ortanghy sausaqtan ózgesi de býguli. Endi tek eki sausaqty qayshylap aparyp, auy aqtarylyp, biyik oryndyqtyng arqasyna ilingen keng balaq, súr shalbardyng aldynghy qaltasyna jyp etkizip, súghyp jiberse bolghany. Kemi elu dollardy ilip shyghary anyq. Al shalbardyng iyesi anau, әne – tәtti tamsanyp, úiqyny soghyp jatyr. Qannen-qapersiz siyaqty. «Osy nemening týndegi týmen qoryly jaqsy edi, – dep oilady búl, – qoryly ýdey týsip, ýzilmese, qalyng úiqynyng úiyghyna әbden batqany edi. Qazirgisi belgisiz: ótirik kózin júmghansyp, tanghy shyryn úiqygha esi ketkendey bolyp, múny andyp baghuda ma, qalay ózi?..»

«Bәri úrlyq jasaydy, – dep kýbirledi Saghym ishinen. – Bala da ózinde joqty ózgeden kórse, qyzyghyp, bәlkim, qyzghanyp, әke-sheshesining kedeyligine qorynyp ne sarandyghyna, meyirimsizdigine yzalanyp, kip-kishkentay qoldaryn úrlyqqa júmsaydy. Úrlyqqa úrynbaytyn pende kem».

Bólmege qiyqtap taray bastaghan tanghy elen-alannyng jaryghynan da jyldam oilardyng qamauyna týsken Saghym, tegi, úrlyqty kәsip etuden aulaq. Biraq úrlyghynyng aldy-arty osy bolsyn, auy aqtarylyp ketuge shaq túrghan shalbardyng qaltasyna qos sausaghyn jalqy ret sýngitse, jetedi. Ilingenin qanaghat tútyp, tayyp túrmaq.

Ol bólmedegi tórteudi kózimen sholyp ótti. Týnimen sileleri qatqansha ishken, dauryghyp sóilegen, qútyryna biylegen, toq kónil, tarqyldaq jigitter ertengi tirlik, qareketti tósekting ayaq jaghyna qaray teuip tastap, alansyz úiqy qúshaghyna kómilgen. Sәti kelip-aq túr. Ánsheyin, eppen, eki sausaqty anau yrbighan qaltanyng auzyna aparyp, kómeylete tyqsa… bos qaytpasy belgili.

Saghym tәuekelge qamshy basqan. Mine, sumaqaylau súq sausaq ortanshyny ilestire, jaylap kóterildi. Kóterilip keledi. Ua, ghajap, taghy da kóterildi! Kóterilip keledi-ey, kәdimgidey! Qaltanyng túsyna deyin kóterildi. Qaltanyng túsynan da ótip, joghary kóterilip barady. Órlep barady. «Oybay, toqta, ol jaqta neng bar edi, qúlynym! Qayt keyin, sәl tómende». Saghymnyng auagha asylghan qoly sylq etip qúlap týsti.

«Saghan «sәl tómende» dep búiyrdym, – dedi Saghym kýbirlep. – Sylq etip qúlap týskening ne, bayghús-au? Qorqaq, sorly qolsyng ghoy sen. Sening ornynda basqa qol bolsa, baghooono-o isti tyndyryp, yldym-jyldym qylatyn edi. Sening týring mynau, mine: qaltyrap, dirildep, tartynyp, iykemge keler emessin. Kәne, kóteril! Kóterilip bar da, ashyq auyz qaltanyng ishine bir sýngip shyq. Mol aqshanyng buyna jylynyp qana shyqpa, bireuin qúlaghynan sýirey shyq. Úmtyl! Kóteril!».

Ortanshyny «jýr-jýrlep», súq sausaq qaytadan jogharylaghan. Jogharylap-jogharylap baryp, nysananyng aldyna jetip toqtady. «Jaraysyn! – Saghym sausaqtaryna qarap, shәkiritin úrlyqqa baulyp otyrghan kәnigi baukespedey ymdap: – Al, endi toqtama, irkilme, qaltanyng qatparyna qoyyp ket!» – dedi. Dedi me, demedi me, qapelimde ony naqty bilmeydi, biraq, súq sausaqtyng sybaylas serigi – ortanshy sausaqpen birigip, qatyp qalghanyn sezdi. Algha jyljymaydy. Saghym úrlyqqa bilegi men qaryn da qayrap salghan. Joq, jyljymaydy. Búlar da sirese qalypty. Erkine kónbeydi, baghynbaydy. Dir-dir etedi. Býgilgen sausaqtary da jazylar synay tanytpady. Osy beynesinde Saghym dorbaday dәu qaltany tapanshamen kózdep otyrghan әldebir әumeserge úqsar edi…

* * *

Ájethanasy men juynatyn bólmesi ortaq. Ýnemi qonyr ala kólenke úiyp túratyn dәlizi de ortaq. Eki bólme. Sonyng bir bólmesinde búl uyljyghan jas kelinshegi Aqýrpekpen túrady. Qarsy bólmede – oinaqtaghan ýsh qyz. Kógildir taulardyng baurayynda qonys tepken shaghyn qaladaghy Pedagogikalyq uniyversiytetting jataqhanasynan uaqytsha baspana tabylghanyna Saghym әuelde qatty quanghan. Kelinshegi uniyversiytette oqidy. Sonyng tanystaryn jaghalap jýrip seksiyanyng bir bólmesin әreng iyelengen-di…

Alghashqy kýnder, aptalar, ailar bilinbey, kónildi ótip ketipti. Ýsh qyzdyng ýlkendeui múny kórgen bette «kýieu bala» jasay qoydy da, kýlkiden ezui jinalmaytyn keyingi ekeuining erkeligi men erkine jyghylyp, búl «jezde» atanghan. Birine «kýieu bala», birine «jezde» bolyp shygha kelgennen keyin әri qonsylas qos bólmedegi jalghyz erkek kindikti ózi bolghan son, tapqan-tayanghanyn ortaq qazangha salatyn. Aqýrpekting de qoly ashyq. Asadalynda jarty bólke nan qalsa, sony auyzdarynan jyryp, ýsh qyzdyng aldyna tosady. Soghan әbden ýirengen ýsh qyz yrghala basyp keledi de, ynyrsy sóilep otyryp, Saghym men Aqýrpekting týski asynan týk qaldyrmay týgesip, etekterin qaghyp týregeletin әdet tapqan-dy. Arnayy atap shaqyrghanday, uaqytynda, keshikpey bas súghyp, keshki astaryna da ortaqtasady. Kýnde. Apta sayyn. Aylar boyy jәne esh ýzbey… Ájethanasy, juynatyn bólmesi, dәlizi ortaq jataqhana túrghyndary as-suyn da ortaq qazannan aiyratyn shyghar dep, Saghym әuelde tabysyn teng bóliske salghany ras. Áytkenmen de, keyin, júpyny jas otaudyng tórin ýsh qyz erkin jaylaghaly jylgha juyqtap, únnan týbi qaghylghan qaptardyng qabaty qalynday týsken kezde oilandy.

«Apyrau, bizdiki ne myrzalyq? Qanday jomarttyq? Ýsh qyzdyng búlargha ótkizip qoyghan birdenesi bar ma edi? Aqýrpekti jigitke jetim ýsheuding qatarynan aiyryp alsa, erkimen aldy. Ekeui bir-birin únatyp qosylyp, bas qúrady. Deni sau, derti joq azamattyng bәri jar sýiedi. Sol ýshin ol bireuding aldynda qaryz ótep, manday teri tamghan nәpaqasyn bireuding auzyna tosyp, sonyng qarynyn toydyryp otyruy kerek pe?

Iship-jep bolghan son, aq adal asyna rahmetin aitsa, bir jón-au, ýsheui keyde Aqýrpekting úsynghan dәmin de mensinbeydi ghoy. «Tamaghynnyng túzy kem». «Ishinde týiir et joq». «Syldyraghan sorpa su. Tatuy az», – deydi. «Dastarhanyna salat qoymaysyn. Shaygha tәtti konfet, pechenie, tort úsynsang qayter edi?» – deydi. – Ói, rahmeti joq toyymsyzdar ónshen!».

Saghym júmys isteytin baspahanada әielder kóp edi. Keshke deyin, keyde tosynnan tapsyrys artyp ketkende týn aughansha, qatyn-qalashtyng ortasynda jýretin ol ýsh qyzdy jek kóre bastaghan. Olardyng kirgen-shyqqanyn, aitqan әngimelerin, ishken-jegenin únatpay, únatpaghanyn Aqýrpekke aita almay dymy qúryghanda, ishtey kýnkildep tynatyn. Qoghamdyq kólikke ayaq artyp, júmysyna bara jatqanda da, dinkelep, sharshap, jataqýiine qaytyp kele jatqanda da – kýiki tirlikting kýnkilinen bir janylmaydy.

«Aqýrpekting úsynghan dәmin mensinbeydi. Jalmauyzdar. Ishsho, «tort qayda?» deydi ghoy?!.»

Júmysta da jaghalay estiytini osynday sózder.

– Ózimiz iship-jemge jarymay otyrghanda, qaynagham abysynym men bala-shaghasyn ertip kelip, eki kýn ýiimizde jatyp aldy.

– Osy kýni kimning shekesi shylqyp jýr deysiz, tәte? Biz de sol… balalardyng qarnyn әreng toydyramyz. Aytpaqshy, estidiniz be?

– Neni?

– Zulya: «Balalardyng shúlyghyn, әielderding ish kimderin, erkekterding etigin, shvabra, shelek, sosyn, saghyz, morojnoe taghy sonday kóp zattardy «realizasiyagha» beretin tanysym bar», – depti.

– Ol qay Zulya?

– Oi, linotiptegi terimshi Zulya she?

– Betining boyauy bes batpan bop jýretin Zulya ma?

– Sol.

– Onyng tanymaytyny joq. Shaygha shaqyryp, «realizasiyagha» zattaryn alyp satayyq ta, qúrysyn!

«Realizasiyagha beremin», «Pod realizasii alsanshy»…

Qara bazar jayylghan qala túrghyndarynyng erteli-kesh sarnap aita beretin sózi búl kýnde – realizasiya. «Men saghan toptap beremin. Sen ony ýstine aqsha qosyp, bólshektep sat. Sonynda tauarymnyng aqshasyn men súraghan kólemde qaytarsang boldy».

Múnyng bәri – úsaq saudagerlerding kýnkóris kәsibi edi. Álgi kәsipke әielder bilek sybana kiristi de, zauyttar, fabrikalar, temirjoldar, avtoparkter, qúrylystar mýlde toqtap, kóshelerde sabylyp jýretin erkekterding qarasy sap tyiylghan. Baspahanadaghy bes erkekting biri – Saghym ghana.

Saghym da Zulyadan әielderding ishkimderin «realizasiyagha» alyp, az ghana tiyn-teben qosyp, ýsh qyzgha satqan. «Kózinmen iship-jep, aldy-artymyzdyng «razmerin» әbden bilip alghansyng ba – әkelgen trusiy-lifchiyging ýsheumizge tigin sehy әdeyi arnap shygharghanday shaq eken», – dedi de, erketotaylar múny op-onay «laqtyryp» ketti. Aqysyn bermedi. Sodan Saghym: «Qyzdar ótkendegi ishkiyimderding aqshasyn qashan neghylmaq?..» – dep, kýmiljip otyryp Aqýrpekten súrap edi, kelinshegi: «Sen erkek emessing be? Ondaydy erkek adam súramaydy», – dep jauabyn qysqa qayyrghan.

Nege ekeni… songhy kezderi Aqýrpekting auzynan «sen erkek emessing be?» degen sóz әredik aitylyp qalatyn boldy. Al, Saghym – sózding qarasyn alystan tanityn adam. Aqqúla alanghasyr, airanbas aqylsyz emes. Átten, erkektigin ispen, ispen bolghanda, tabyspen әigileuding retin tappay dal. Áytpese, Aqýrpekpen aiqalasqan týnderinde enireuli er ekendigin eselep-aq dәleldegen-di. Ókinishtisi: jar tóseginde órttey laulaghan Saghymdy erteninde qúshtarlyqtyng uyzy boyynan әli taramaghan jas kelinshegi Aqýrpekting ózi tanymay qalatyn. Joq, búl týndegi batyl, ójet, qimyly qauyrt, tynymsyz Saghym emes, búl – basqa jan. Iyghy salbyraghan, jaghy sualghan, kózi shýnireygen, shashy ýrpiygen, ybyljyghan, ynjyq bireu. Aqýrpek Saghymgha: «Úsqynyng nege ketip qalghan? Ensendi kóterip, boyyndy tiktep jýrsenshi, erkek emessing be?» – dep, jigerin janyp, qayraugha qansha salsa da, yrjiyp kýledi de qoyady ol. Sodan son: «Sauda-sattyqqa beyim emespin. Kommersant bolu qolymnan kelmeydi. Qalada, bilesin, er azamat isteytin júmys qalmady. Zauyttar jabyldy. Jau shauyp ketkendey bәri aira-jayra bolyp jatyr. Baspahanadan basqa qayda baramyn?» – deydi qonqyldap.

Aqýrpekting Saghymgha jany ashidy. «Túrmysqa erte shyghyp, búl bayqústyng baghyn bayladym ba? Jiyrmagha jana toldy… Áli de biraz jón bilisip, jaghdaygha qarap, jýre túruymyz kerek pe edi?» dep, onashada oy týbine shógip, ýnsiz jylap ta alady. Osydan eki-ýsh jyl búrynghy Saghym qanday edi! Eki kózi shoqtay jaynap túratyn. Taldyrmashtau bitimi súnghaq boyymen qúp jarasyp, alqonyr jýzi, qyran qabaghy, qyr múryny, әdemi kýlkisi, әrlep, әsemdep aitatyn әngimesi arman-qiyalyndaghy bolashaghyn kelbetti, kelisti jigitting ghana jetegine baylaghan qyzdardyng jýregin jandyrushy edi-au… Ekeui qol ústasyp sayabaqtarda seruendegende, qyzynyp, qyzyqtyryp Djek Londonnyng romandary men әngimelerin bayan qylatyn ol.

«Sen jyp-jyly ýide meni kýtip otyrasyn. Men altyn izdep, alys saparlargha attanamyn. Asulary aldyrmas alyp taulardan attap ótemin. Taygalar men tundralardy kezemin. Teniz ben múhit keshemin. Mәngi múz qúrsaghan jerlerge baramyn. Saparymnyng sonynda altyn arqalap qaytamyn. Kóresin!» – deytin jaynandap.

Sol Saghym búl kýnderi Djek Londonnyng kishkentay sórede jyghylyp jatqan kitaptarynyng betin de ashpaydy. Telmiretini – teledidar. Kóretini – kóbik serial. Úrghashy, erkek demey, bir-birimen shaptyghyp úrsysa beretin, birining qatynyn biri bauyryna basyp, bayy bola salatyn pәruaysyz, aqsha men baylyqtan ózge uayymy joq úsaq adamdar turaly teledramalargha baylanghan kópting ortasynda osy kýni Saghym otyrady.

Ekranyndaghy beyneler sekirmek oinap jýrgen bala sekildi sekektep toqtamaytyn foedegi teledidardan Saghymnyng kóretini – «Santa-Barba». Áredik aitatyn әngimesi de sol: Meyson, Sisi, Krus, Kelli, Santana, IYden… «Aqymaq Krus әli kýnge bir qylmyskerding qolyna kisen salghan joq. IYdenning sonynan iytendep erip bosqa jýr», – dep kýiip-pisedi. Keyde: «Bәrinen de ana kýidirgi Meyson myqty. Sonyng usoyqy sózderine riza bolamyn-ay», – deytini bar kýlip.

* * *

Saghymnyng júmys istep jýrgen mekemesinen alatyn enbekaqysy qolyna tiymey, Aqýrpek ekeui qara nan men qara shaygha qarap qalghan. On kýnnen asyp barady – týlkiqúrsaq. «Kýzetshi Áben shal: «Dýkenge kirsen, nannyng iyisi shyghyp túrady. Sóreler jylan jalaghanday jalanashtanghanymen, nan bar. Nan ýzilmese, týbi elde toqshylyq bolady», – deydi, biz de bir kýni joqshylyqtan toqshylyqqa jetermiz» degendi aityp, Aqýrpekting kónilin aulap qoyatyn Saghym elendep esik jaqqa qaraydy.

– Qyzdar kórinbey ketti ghoy? Qyzdar qayda-iy?

– Qayda bolushy edi? Bólmelerinde.

– Ashtan-ash jata bere me, beysharalar? Tamaqqa kelmey me?

– Tamaqqa keletindey… mening asym tabaghymnan asyp-tógilip jatyr ma edi? Álde ekeumizding siraghymyzdy ýiitip jey me?

– E-e, kelsin… әnsheyinde bar-joghyna qaramay, basa-kóktep, kirip keletin edi ghoy? Kelsin sóitip, tórimizde otyrsyn. Qara nanymyzdy bolsa da bólip bereyik. Keyin bay bolghanda, «qara nandy bólip jegenbiz» deymiz.

– Qaydaghy baylyq, Saghym? Biz ómiri bay bolmaytyn shygharmyz?

– Bolamyz. Bay bolghanda qanday! Kóresin.

– Zaman qiyn bolyp ketti ghoy. Zaman – alypsatarlardiki boldy. Kózin tauyp sauda jasamaghan adam kedeylikting qúrsauynan shygha almaytyn shyghar?

– Men kedey emespin.

– Endi kimsin?

– Bilmeymin. Biletinim – kedey emes siyaqtymyn.

– «Baymyn. Ruhany baymyn» deshi.

– IYә, sondaymyn men.

– Sonda, «ruhany baylyq» degen ne, Saghym?

– Ol ne ghoy… kónilding baylyghy. Sosyn: oqu, bilim, mәdeniyet.

– Men osy oqudy qoyyp, saudagha shyqsam ba deymin.

– Qoy, Ýrpegim, sen oqy. Áke-shesheng seni «adam bolsyn, qatarynyng aldy bolsyn» dep, alys auyldan qalagha oqugha jiberdi. Oqy.

– Kókem auyryp qalypty. Bayaghy demikpe derti qayta qozghan kórinedi. Tynys aluy auyrlap, túnshygha beredi deydi. Anam siyr sauugha bara jatyp, tayyp jyghylyp, qolyn mertiktirip alypty. Qazir kishkentay inim qoradaghy azyn-aulaq malgha qarap, sinlim ot jaghyp, tamaq isteydi eken.

– Apyr-ay, qiyn bolypty-au… Mening әkemning – qayyn atannyng jaghdayyn estiding ghoy? Qanqúrt shapqan ayaghyn dәrigerler kespese bolmaydy depti.

Pyshaqtyng jýzi tiyip qidalanghan júlym dastarhannyng betinde tistelgen, sheti qajalghan, birer týiir qatqan qara nan jatyr. Betine silekeylenip júqa irkindi túnghan qara shay ash adamnyng asqazanyn uday ashytady. Tóbedegi elektr shamynyng jaryghy da jartylay ashyq perdening ar jaghyndaghy menireu týnge jútylyp keterdey dir-dir etedi.

Bas-ayaghy yqsham qalany ortasynan jaryp ótetin kýrejol bar edi. Bir kezdegi qym-quyt qareketinen búl kýnde ada bolyp, jútap qalghan qalanyng kýretamyryna sol kýrejol ghana qan jýgirtip túrghan siyaqty. Temir-tersekti qorabyna bastyra tiyegen auyr jýk mashinalary asfaliti synyp, uatylyp, may qara topyraqqa ainalghan joldy ynyrana basyp ótedi. Uniyversiytet jataqhanasynyng terezesinen tilsiz týnge telmirgen elektr shamynyng jaryghy avtokólikterding tabanyna tóselip, ýzilip qalyp jatatyn. Saghymnyng endigi ermegi – temir tasyghan mashinalardy sanau bolghan. Keyde tipti toyat tauyp, Aqýrpekting keudesinen týsip, ary qaray aunay bergen sәtterinde de: «Osymen qyryq besinshi mashina ótti. Sonda búlar osynsha kóp temirdi qayda әketip barady, ei?» – deytin.

Kenet, qyzdar túratyn qarsy bólmening esigi ashyldy da, bugha kómilgen mantynyng tәbet ashar iyisi dәlizdi alyp ketti. «Qyzdar manty jasapty ghoy, – dedi Saghym quanyp, – jinal, Aqýrpek, qazir bizdi shaqyratyn shyghar, qyzdardyng tórinde shәniyip jatyp, mantygha sylqiya toyyp qaytayyq, jinal!» Dәlizden qyzdardyng jauaptasqan dauysy estildi.

– Biba, dýkenge soqsan, «ýipi» ala salshy. Mantydan keyin toghymyzdy «ýipiy-sok» iship basayyq.

– Aqýrpek pen Saghymdy shaqyrayyn ba?

– Biba, qyzyqsyn… ne qylasyng olardy mantygha ortaqtastyryp? Ózimiz jeyik te rahattanyp otyryp.

– Soni, esikti japsanshy. Mantynyng iyisi tanaularyn qytyqtap, qatqan nandy qajalap, qara shay iship qaqtalghan kórshilerimiz jelpildep jetip keler, jap!

– Biba, «ýipiydi» úmytpa. Bәlkim, vino ala kelersin, a?

– Vinony qaytesin, koniyak dúrys. Qasyna shokolad qos. Koniyakpen «plitochnyi» shokolad jaqsy jýredi.

– Maqúl.

– Al, qatqan nanyng men qara shayyna shaqyr qyzdardy, – dedi Aqýrpek bulygha ýn qatyp. – Shaqyr, keyin bayyp ketken kezinde «qara nandy bólip jegenbiz» dep aityp otyratyn bolasyn.

– Maghan ne qyl deysin? Sening qyzdaryng ghoy, birge oqisyndar, qatar jýresinder. Qúrby-dostaryn… osy ýige kýnde kelip, as-suymyzgha ortaqtasyp túrady emes pe? Shaqyratyn shyghar degen oiym boldy. Shaqyrmasa, qoysyn! – dedi Saghym short kesip.

* * *

…Erteninde Saghym ýige yrjiyp kýle kirdi. Kýieuining qabaghy jazylyp, jadyraghan jýzin kórip, ony әldeqanday jaqsylyqqa balaghan Aqýrpek te jaynap sala bergen.

– Sako, kónildising ghoy? Ýnemi osylay kýlip kirshi ýige! Ne, ailyghyndy aldyng ba? Enbekaqyng ósip pe?

– Qosymsha júmys taptym, Ýrpek!

– Ne júmys?

– «Jetisu» deytin ayaq-kiyim fabrikasy bankrot bolypty.

– Bolsa, ne bolypty?

– Sol fabrikanyng qúral-jabdyghyn búzugha kýsh kerek eken. «Kýsh» degenim – «adam» degenim ghoy. Sonau bir jyldary әlgi fabrikany adamdar saldy. Endi sony tas-talqan etip búzugha da adamdar kerek eken. Myna biz kerekpiz.

– Fabrikany búzghany nesi?

– Shiykizat joq kórinedi. Bylghary, qayys jip, úsaq shege, últan, ókshe… «shiykizat» deydi múnyng bәrin. Týsinesing be? Shiykizat.

– Búryn bolghan shiykizat býgin qayda ketipti? Jel úshyryp ketip pe?

– I-i, men qaydan bileyin? Jel úshyryp ketti me, dauyl aidap ketti me? Bilmeymin. Biletinim: «Jetisudan» shyqqan ayaqkiyimderdi qazirgi júrt kiymeydi. Modadan qalghan-mys. Súranys joq. Qatpa qayystan tigilgen búzaubas bәtenkeler men shoqayma ókshe sapojkilardy kim kiysin? Fabrikanyng qojayyny: «Múny sәnkiytip qoyghannan ne payda? Odan da qúral-jabdyghyn búzyp, satyp, júmysshylardyng ailyghyn beremin», – depti. Bir esepten oniki de dúrys-au. Sәnkiygen fabrika sәnge túra ma?

Aqýrpek Saghymgha antaryla qaraghan. Saghym sózin jalghay týsip:

– Qyzyq, – dedi. – Qyzyq, bayyrghy júmysshylary fabrikanyng bir búrauyn almay qashypty. «Búzugha qolymyz barmaydy» degen be, birdenelerdi aityp, týgel bas tartypty. Qojayyn sodan song biz siyaqty qiratqysh, talqandaghysh jigitterdi izdep, gazetterge habarlandyru taratqan eken, aldymen men bardym. Baspada isteytinimning paydasy tiydi. Gazet oqymaytyndar múny әli bilmeydi. Sen de eshkimge aitpa. Atasyna nәlet, qojayyn aqysyn jaqsylap tólese, alyp fabrikany jalghyz ózim-aq alyp úryp, jayghap beremin!

– Sako, qoy, qúrysyn! Erteng pәlesi tiyip jýrmesin saghan!

– Kimge? Maghan ba? Maghan qanday pәlesi tiyedi onyn? Búzugha búiryq bergen fabrikanyng jeke aksioneri – qojayynnyng ózi emes pe? Biz endi bәrin shet elderden satyp alamyz.

– Ózimiz eshtene óndirmeymiz be aldaghy uaqytta?

– Óndirgendi aitasyn, aldaghy uaqytta bizde auyl da, auylsharushalyghy da bolmaydy. Auylsharuashylyghy ne ren-ta-beli-no. Paydasynan shyghyny kóp. Úqtyng ba? Ýkimet basshysy juyrda solay dedi. Sen múny da bilmeysin. Bilmeysing –óitkeni gazet oqymaysyn. Eshkim gazet oqymaytyn boldy. Biraq oqu kerek. Qyzyqtyng kókesi gazetterde bolyp jatyr. Sosyn – teledidarda. Bizge búdan bylay janyghyp ómir sýruding de qajeti shamaly ma deymin… Sebebi, ómirdi gazetten oqyp, teledidardan kórgen jenil. Esh qinalmaysyn. Rahat. Bizding ómir – «Santa-Barbara», qysqasy.

– Tuu, ne aityp kettin, Saghym? Týkke týsinsem, búiyrmasyn. Bosaghada seltiyip túryp alghanyng ne? Sheshshi bәtinkendi. Fu, ayaghyndy juyp kelshi… Shuash… sasyghyn-ay!.. Myna bәtenkenning ókshesi tesilip qalghan ba? Mә, mynany qara, qalay bayqamaghansyn, ókshesine tas kirip ketipti. Ótkende ghana bazardan satyp almap pa edik? Bәtenkendi bólmege kirgizbe, dәlizge tasta. –Aqýrpek múqyl sypyrtqynyng basymen sýrip, Saghymnyng bәtenkesin dәlizge iyterip tastady. Ayaghyn juyp, tórge ozghan Saghym әzildegen boldy:

– Ay, ol – qytayskiy, modnyy bәtenke. Abayla, qyzyqqan bireu-mireu dәlizde jatqan jerinen «ugon» jasap ketpesin.

Úiqysyn әbden qandyryp, baspahanagha qaray týs aua ayandaytyn Saghym «qosymsha júmys taptym» dep kelgen kýnning erteninde tanmen talasa túryp, alyp fabrikany jayratugha asyghyp, joryqqa attanyp jýrdi.

«Baspahananyng ishi toly qatyn-qalash. Terimshiler týgel – әiel. Terilgen әripterdi qalypqa әkelip tizetinder de – әielder. Bizdiki – dayyn gazetterdi bumasymen kóterip aparyp oryndaryna qoy. Boldy, bitti sharua. Stanoktardyng barabandaryna oralghan gazetterding әribi men taqyryptarynyng boyauyn qanyqtyryp shygharatyn da – әielder. «Erkekter, sender boyau-soyaudy bilmeysinder» deydi. Bayqasam, baspahana – әielderdin, fabrikany búzu – biz sekildi tepse – temir ýzetin jigitterding júmysy eken. Erkekshe qúryshyng qanyp, qúlashyndy jazyp isteytin júmysty endi tapqandaymyn», – dep qúrylghylardyng taty men mayy singen qolyn shala shayyp shaygha otyratyn Saghym tigin mashinalary turaly kórgenin aityp tauysa almaytyn.

– …Temir ýstelderding betinde samsap, tizilip túr. Tómendegi pedaline tabanyndy tiygizseng bitti – saqylday jóneledi. IYnelerin bilesing be, iyneleri taza bolattan jasalypty. Synbaydy deydi. Áli jýz, jýz jylyng ne, myng jylgha deyin jetip, is tige beretin kórinedi.

– Qoyshy, Saghym, sen de qaydaghyny bilgishsinip aita beresin.

– Kýnde ýzbey júmysqa salsa, istey bermegende qaytedi? Men kórgen tigin mashinalarynyn, bar ghoy, jany bar siyaqty. Bәtenke me, birdene tiktirip kórer me edi ózderine… jandary kirip, zyrlap ala jónelsin. Sonyng bireuin kóterip ýige әkelsem qaytedi, Ýrpek? Kóilek tigip alasyn…

Aqýrpek úzyn kirpikterin tógip, tómen qarady.

– Sako, kóilek demekshi, oqudy bitirip, diplom alatyn uaqytymyzgha az qaldy. Bir aidan keyin… Ne kiyip baramyn? Qara koftam men qyzyl yubkamdy týnde juyp, kýndiz kiyemin… diplomdarymyzdy saltanatty týrde tabystaytyn kýni de qyzyl yubkamdy sýiretip shyghamyn ba elding aldyna? Bibalar, әne, kóilekti qos-qostan satyp aldy.

– «Bir aidan keyin» deysing be?.. – Saghym may-may qolymen shekesin qasydy. Sosyn, alqymyn tyrnalap, aighyzdaghan. Qara may shypyldap ter tepken mandayyna jabysyp, ile jayyla bastady. Azdan song termen aralasyp, samayyna, qabaghyna qúlady. Saghym sonda mandayyn qara týnge tosqan beynetkesh jangha úqsap ýlgergen-di. Al, alqymyn aighyzdaghan qara may etinen arylyp, shodyrayghan tós sýiegine irkilip, júqaltang jigitti jýdete týsipti. Ol mandayy men keudesin qara boyaugha malyp, aldaghy beyýmit kýnderine tesile qarap otyr.

– «Bir aidan keyin» deysing be?.. – Saghym baghanaghy súraghyn qaytalady. – Bir aidan keyin bir mәnisi bop qalar. Saspa, saltanatty jiynyna jalanash jibermespin seni.

* * *

Keshe me edi, onyng arghy kýni me edi… Aqýrpek ertengi sabaghyn pysyqtap, Saghym temir-tersek tasyghan mashinalardyng gýriline qúlaq tigip, «býgin búl kóshemen jetpis ýsh mashina ótti» dep otyrghanda, dauystary jarqyn-jarqyn estilip, shulap-shúrqyrap, bólmege ýsh qyz kirip keldi.

– Ur-pesha-a (qyzdar Aqýrpekti osylay ataytyn), biz shoping jasap keldik. Mine, kór! – dedi ýsh qyzdyng ýlkeni Biba diril aralasyp túratyn dauysyn sozyp. – Kýieubala, sen de kór. Kór de kórimdigindi ber!

– Kóilek-kónshekke kórimdik súramaydy, – dedi Saghym jaqtyrmaghan jýzin ashyqqa salyp.

– Ólә-ә, kýieu, bermeseng qoy kórimdigindi!

– Kóilek-kónshekke kórimdik súramaydy, – dedi Saghym taghy da, – bayghazy súraydy.

– Kórimdik, bayghazy – kakaya raznisa? Dani, aldymen sen kórsetshi kóilekterindi. Daniyden keyingi kezek – Soniydiki. Men – sonynan.

Búrynghy sovhoz diyrektory – zamanynyng aldyn shalyp, iri sharuashylyqty jekeshelendirip alghan alpauyttyng qyzy Dany – Dәniya kýlimsirep, býiiri qampighan ala sómkesining sydyrmasyn tartyp otyryp sóiledi:

– Papym men mamym bazargha shygharyp ýsh ógiz, eki siyr sattyq deydi. Sol satylghan maldyng bar aqshasyn saghan týpe-týgel jiberdik deydi. Diplomyndy almay túryp bastan-ayaq kiyin deydi.

Aqýrpek Dәniyanyng ala sómkesinen aqtarylghan qymbat kiyimderden qaryqqanday kózin taydyryp:

– Qyzdar, «fizika aghaydyn» emtihanyna dayynsyndar ma? – dep súrady. Qyzdar kýldi.

– «Fizika aghaydyn» kenirdeginen bayaghyda-aq bizding ýiden bir jylqy, eki búqa, jiyrma bes qoy ótip ketken.

Múghalimder dayyndaytyn Ped.Uniyverde, esebin eshkim bilmeydi, qanshama jyldardan beri búzaular, torpaqtar, siyrlar, ógizder, qoylar, jylqylar «oqityn». Studentterding ornyna auditoriyalarda kórkem kóilekter otyrady.

Saghym qytay bәtenkesin qonyshynan basyp, syrtqa úmtyldy. Syrtta, kýrejoldyng boyymen, kýnshyghysty betke alyp, kuzovtaryn temir-tersekke toltyrghan auyr jýk mashinalary kýnirene tartyp barady.

«Mynalardyng qarasy kýn ótken sayyn kóbeye týsti ghoy. Osynshama temir-tersek pen qanghyrlaghan qanyltyrlardy qayda aparyp tógedi, ei?» Kýndelikti súraghyna jauap izdegen Saghym jataqhananyng kireberisindegi mandayshagha, mandayshadaghy jazugha qaraghan. «1994. Hosh keldin, Jana jyl!». Kóktemning jazgha úlasar shaghy. Áripteri aluminiy temirden iyilip jasalghan, elektr symyna oralghan myna jazu әli ornynda. Jataqhananyng shamy týgel sóngende, osy jazu ghana týn qaranghysynda jymyn-jymyng etip túratyn. Saghymnyng soghan qarap jyny qozady. Sosyn: «1994-i «Hosh keldin, Jana jylymen» qosa júlyp alyp, anau temir tiyegen mashinalardyng qorabyna laqtyryp jiberer me edi» deytin alakózdenip.

* * *

Baspahanadan tiyesili enbekaqysy taghy da keshigip, fabrikanyng qojayyny: «Qúral-jabdyqtar tolyq satylmay aqshadan dәmetpender», – degen son, Saghym Borkenttegi joldasy – kommersant Baybatyrdy oilaghan.

«Baybatyr shylqa bayyp ketipti» deytin sózdi ortaq tanystary jii aitatyn. Aytqanda, auyzdarynyng suy qúryp aitady. «Baybatyrdyng mingeni mokro asfalitovyy «Jiguliy-devyatka», – deydi olar. – Almatydan eki-ýsh pәter alyp tastapty. Qaltasy toly – dollar. Aqshany uystap shashyp jýr. Biraq ne istep bayyghany júmbaq. Áyteuir, bay».

Baybatyr – kórshi auyldyng balasy edi. Saghym ekeui bokstan audandyq, audanaralyq jarystargha birge qatysyp, keyde bir salmaqta qolghap týiistirip jýrip, jaqsy joldas bolyp ketken. Azdap órkókirekteu, úrdajyqtau demesen, ózi bylay, anqyldaghan jaqsy jigit. Saghym Baybatyrdan qaryz aludy oilady. Elu dollar. Elu dollar berse, jetedi. «Er moynynda qyl arqan shirimes», qaytarady ghoy. Osy oiyn Aqýrpekke bildirip edi, ol jabyranqy qabaghy jazylmay:

– Baybatyr dosyng jarylqasa, jaqsy bolar edi, – dedi jay ghana.

– E-e, ne bopty? Eski dos qoy, jaghdayymdy eskerer.

– Eski dos jaghdaydy eskerer bolsa, Sәniya eskerer edi ghoy… Ótkende qyzdar kiyimderin shashyp kórsetip, qyzyqtyryp ketkennen keyin syralghy dosym ghoy dep, onashada Sәniyadan aqsha súrap edim, bilesing be ol ne dedi?

– IYә, ne dedi?

– «Mening papam – balyq zauytynyng diyrektory. Maghan aqsha jaliko emes. Biraq men solay eken dep, aqshany ondy-soldy júmsamaymyn. Eshkimge qaryz da bermeymin. Senderge tem bolee bermeymin. Óitkeni sender ony esh uaqytta qaytara almaysyndar», – dedi.

– Tap osylay dedi me?

– Tap osylay dedi.

– Endeshe onyng tap әkesining auzyn úrayyn!

Baspahanadaghy basshylarynan bir júmagha súranghan Saghym erte kýndi kesh qylmay, «Borkent, qaydasyn?» dep erteninde shúghyl jinalyp, jolgha týsken.

Kýnbatys pen kýnshyghystyng ortasynda jonyn Kýnge tosyp, kýnsigen kýrejol jatyr. Sol kýnsigen kýrejoldyng boyynda qorabyna temir-tersek basqan auyr jýk mashinalary keruen tartyp, tizbektelip ótetin. Ynyrana keruen tartqan mashinalar joldyng oi-shúnqyryna úrynghan sayyn selk-selk etedi. Silkinedi. Biraq selkildeytin de, silkinetin de mashinalar emes, jat ólkege bet alghan temirler siyaqty. Olar da iske jarap, iygilikke qyzmet etken kezderin qimaytyn siyaqty. Olar da aldaghy kýnderin oilap, uayymdaytyn siyaqty… Olar da «Baybatyr meselimdi qaytarmasa eken» dep, jinishke tilekting jetegine ergen Saghym siyaqty… ýlken kedenning audany at shaptyrym aulasyna kelip endi.

…Qúday sәtin salsa, qiyspaytyn tirlik kem. Saghym Baybatyrdy qalang saudagerlerding ortasynan onay jolyqtyrghan. Tamaghynan jaryqshaqtanyp shyghatyn Baybatyrdyng dauysyn da kópting ishinen jazbay tanyghan. Qúlaghy synyp, biteu bitken bireuge ol: «bratan, bratan» dep, әldeneni qolyn sermey týsindirip túr eken, búl janyna jaqynday bergende-aq, qúshaghyn aiqara ashyp, bas saldy.

– Ói, Sako, sen múnda qaydan jýrsin?

– Temir tiyegen mashinalardyng sonynan ilesip edim, salpaqtatyp osynda alyp keldi ghoy.

– Sen de temir satumen ainalysyp ketting be?

– E-e, joq, a! Bizdiki – bayaghy baspahananyng júmysy.

– Baspahanana birdene alugha kelding be?

– Joq, saghan keldim.

– Jýr, endeshe, mening mashinama kirip otyryp әngimeleseyik.

Baybatyr mashinasyna jayghasqan bette qaltasynan bir buma AQSh dollaryn suyryp aldy da, sausaqtaryna shyrt týkirip, sanaugha kiristi. Sanap otyryp ta auyzy sózden bosamady.

– Osyndamyn, әkesss…n! Osyndaghy posttardy qaraytyn jigittermen әmpey-jәmpeymin. Qazaqstanda ne kóp – temir kóp eken ghoy, әkesss…n! Sonyng bәrin túz-týgel qytaygha aidap jatyrmyz. Tipti, ýlgere almaymyz. Mashinalar kezekting keptelisine túryp qalady. Solardy retin tauyp, posttardan ótkizip jiberemin. Mashina basy – jýz dollar. Jana әzirde on mashinany jolgha salghanmyn, bauyrym. Kózdi ashyp-júmghansha, mine – myng dollar. Mә, saghan elu dollar! Jolyng jenil eken.

«Shirkin-ay, elu dollar! Osy edi ghoy alystan aryp-ashyp izdep, tilenip kelgenim. Baybatyrym-ay, bar bol, batyrym!».

Saghym ishtey emirenip ketti. Auzyna jóndemdi sóz de týspey apalaqtap: – Jigitsin, Baybatyr, jaraysyn, dýniyeni shayqap jýr ekensing ghoy, – dey berdi.

– Dúrys aitasyn, – dedi Baybatyr, – Sako bauyrym, dúrys aitasyn. Dýniyeni shayqap ómir sýru kerek. Mende qazir bәri bar. Jýr, tarttyq Almatygha!

Saghym bayqap ýlgerdi: búrynnan menmenshil Baybatyr qazir mýlde yqty-jargha qaramaytyn bolypty. Saghymdy mashinasyna otyrghyzdy da, Almatygha aparatyn jolgha lypyl qaqqan kóligin jýitkite әkelip saldy. Aldymen Borkenttegi әidik sauda ýiine bas súghyp, shyttay bop kiyingen. Jazdyq sporttyq kiyimderining ýstine qosyp moynyna altyn búrauly shynjyr baylandy. Ózi qúlja moyyn qúj jelke, búlshyq etteri búlt-búlt oinaghan apaytós jigit bolypty. Saghym alkeude Baybatyrgha qarap otyryp, endi onymen júdyryq týiistire almasyn bek týsindi. Kýre joldyng boyymen kýnshyghysty betke alyp temir tasyghan mashinalardyng da qayda ketip, qay arangha qúlap jatqanyn da týsindi.

* * *

Baybatyr sózinen ainymady. Rasynda Almatygha jetisimen ol sayrandy saldy kep, saldy… Saghymdy dedektetip Kóktóbening basyna shyghardy. Medeu shatqalynda shalqyghan «Aziya dauysy» konsertin tamashalatty. Týn jarymynda Almatynyng tórindegi pәterine әkelip, týrli taghamdar men «otty sulargha» tapsyrys berip, aldyrdy. «Otty sularmen» birge ot qúshaq súlulargha da ýy toldy. Sonyng bәrinde Saghym «túqymyng óskir elu dollar qaltamnan týsip qalmasa eken» dep, alandaumen boldy.

Baybatyr «Jiguliyin» qútyryna aidaghanda qaltasynyng auzyn basyp otyrghan. Kóktóbege shyqqanda da, «Aziya dauysynyn» jartylay jalanash әnshilerin kórip, elirgende de, qaltasynyng ýstinen basyp, bayqastap, keyde qolyn jýgirtip, bar-joghyn tekserip, ústap kórip, barynsha saqsynyp baqqan. Qoly qaltasyna sýngip shyqqan sayyn «sausaghyma ilinip, syrtqa týsip qalghan joq pa dep» jәne alandaydy. Joq, ornynda. Tórt býktelip qaltasynyng tereng týkpirinde jatyr. Keyde sony «qaghazgha qalyndap orap alsam búlay әurelenbes edim, tompayyp, bilinip túrar edi-au» degen oigha ketip, súlu sylqymdardyng әzil-әngimelerine ilese de almay qalady. Sóitip, búl týndi Saghym әupirimmen ótkergen. Baybatyr: «Qyzmet aqysyn tólep qoyghanmyn, alansyz qúshyp jata ber» degen biykeshti de qasyna juytpay, «kónilim shappay túr, sharashadym» degendi syltau qylyp, elu dollar salghan qaltasyn jambastap úiqygha bas qoydy. Úiyqtap jatyp ta elu dollaryn úmytpady. Bay-baghylandardyng qyzdarynan әldeqanday kemdik kórip, jasyghan, jýdegen Aqýrpekting jýzi de júmylghan kózderining qarashyghyna batyp, múnaya qarap túryp aldy.

* * *

Baylyghy tasyghan adamnyng qasyna ilesip jýru – azaptyng azaby eken. Basynda qiqu qosyp, qyzyq kórgenimen, Saghym aptagha jetpey Baybatyrdyng qasynan ketip, qarasyn batyrugha asyqqan. Alayda Saghymnyng kýiine sәt salghan Baybatyr joq. «Kettik», – deydi. «Ishemiz-jeymiz, shayqaymyz», – deydi. IYә, eki dos ishti, jedi, shayqady. Qymbat meyramhanalardy shetinen sýzip shyqty. Kabakhanalar men barlardy kezdi. Týngi klubtardan «týngi kóbelekterdi» aulady. Biraq Saghym esh serpile almaghan. Sauyq-sayrandy ortagha boyy da juyspady. Sauyq-sayrandy ómirge ózining sine almaytynyn úqty. Onday ómirge ógey ekenin de әbden bildi. Sebebi, Saghym Aqýrpekting saltanatty jiyngha shyt jana kóilek kiyip baruyn ghana tileytin. Ol Aqýrpekting ghana quanyshyna quana alatyn. Oghan Aqýrpekting quanyshy men shattyghy ghana týsinikti edi, óitkeni…

Siyr sәskede úiqysynan әreng oyanghan Baybatyr:

– «Baraholkadan әkeyge tabany qalyng bylghary bәtenke satyp әperemin» dep uәde qylghan edim, baryp qaytayyqshy, – dedi bas jazyp otyryp.

– Barsaq, barayyq.

Qara bazar – qúmyrsqanyng iyleuindey qújynap, qaynap jatatyn saudanyng ortasy eken. Alypsatarlardan ainalyp ótu qiyn. Kóldenendep kep jolyndy tosady. Jeninnen tartyp jibermeydi. Bәri Baybatyrgha ýiir. Moynyna altyn shynjyr taqqan, kózine Kýnning ótkir jaryghyn qaghyp ótkizbeytin jyltyr qara kózildirik kiygen Baybatyr saudagerlerdi sonadaydan arbaydy. Ásirese, әielderdi. «Krassavchiyk, múnda kel, sen izdegen zat menen tabyluy mýmkin», – deydi olar jamyray ýn qatyp. Ekeui er adamdardyng ayakiyimderi tizilgen qatardy jaghalap kele jatqan. Baybatyr bir әdemi kelinshekting lәpkesine búryldy.

– Krassavchiyk, – dedi әdemi kelinshek búratylyp, – menen eshtene satyp almsang da, qasymda birer minut ayaldap ketshi. Sening erkek iyisine qanyp qalayyn.

– Mynau qansha túrady? – dep súrady Baybatyr kirpish taban botinkany qolyna ústap kórip.

– Elu dollar, – dedi әiel ýzilip.

– Múny kim kiyedi?

– Múny sen siyaqty mafioznikting әkesi kiyedi.

– Endeshe alamyn.

– Men de endeshe… sen súrasan, beremin. Sen súrasan, bәrin beremin.

– Ras pa?

– Ras aitamyn, súlu jigit!

– Elu dollar deysing be?

– IYә, elu dollar. Sendey mafioznikke elu dollar sóz bolyp pa? Alshy!

Baybatyr sholaq shalbarynyng qaltasyna qolyn jýgirtti. Bәdendi kelinshek oghan kózin audaryp-tónkerip, iship-jep qaraghan. Sodan song kózin Baybatyrdyng qaltasynan tómen qúldilatyp, tilengen dýniyesin әp-sәtte týgel tintip te shyqty. «Mafioznik jigit» bolsa, bylqyldaghan bylghary әmiyanyn qaltasynan suyryp, sydyrmasyn aghytty da, al keudesin úmsyndyryp, qasyna taqay bergen saudager kelinshekting betine kýlimsirey qarady. Kýlimsirey qarap, әmiyanyna sausaqtaryn saldy. Joq. Ámiyanynyng ishine ýnilip qarady. Joq. Ámiyanynyng ishin aqtaryp qarady. Joq. Biraq saspady.

– Saghym, – dedi tamaghynan jaryqshaqtanyp shyghatyn dauysyn sozyp. – Saghym, saghan elu dollar berip edim ghoy, sony qaytarshy maghan. Shalgha myna bәtenkeni ala barayyn, «Baybatyrym әperdi» dep, kiyip jýrsin.

Saghym sózge kelmedi.

Baybatyr jyrqyldap kýldi.

– Ha-ha-ha! Hiy-hiy-hi! Saghym, prikini, mening aqsham bitip qalypty. Prikini, mende aqsha joq. «Baybatyrda aqsha joq» degenge kim senedi? Aytshy, kim senedi? Senen aqsha súradym ghoy men. Ha-ha-ha! Hiy-hiy-hi! Múnday da bolady eken-au, bauyrym!

Kýlkige kómilgen Baybatyrdy bir top jigit qaumalap, qorshay alghan. Shetinen baluan deneli, kirpi bas jigitter. Baybatyrdyng dostary eken. Sol kýni olar taghy da toylady. Saghym da siltep ishti. Bәrin úmytyp ishti. Biraq bәribir qúlqyn sәriden oyanyp alyp, auy aqtarylghan shalbardyng auzyn andyp otyr.

* * *

Bas barmaghy býguli. Súq sausaghy men ortanghy sausaqtan ózgesi de býguli. Endi tek eki sausaqty qayshylap aparyp, auy aqtarylyp, oryndyqtyng arqasyna ilingen keng balaq, súr shalbardyng aldynghy qaltasyna jyp etkizip, súghyp jiberse, bolghany. Kemi elu dollardy ilip shyghary anyq. Al shalbardyng iyesi tәtti tamsanyp, úiqyny soghyp jatyr. Qannen-qapersiz siyaqty.

«Bәri úrlyq jasaydy, – dep kýbirledi Saghym ishinen. – Bala da ózinde joqty ózgeden kórse, qyzyghyp, bәlkim, qyzghanyp, әke-sheshesining kedeyligine qorynyp ne sarandyghyna, meyirimsizdigine yzalanyp, kip-kishkentay qoldaryn úrlyqqa júmsaydy. Úrlyqqa úrynbaytyn pende kem».

Saghym tәuekelge qamshy basqan. Mine, sumaqaylau súq sausaq ortanshyny ilestire, jaylap kóterildi. Kóterilip keledi. Ua, ghajap, taghy da kóterildi! Kóterilip keledi-ey, kәdimgidey! Qaltanyng túsyna deyin kóterildi. Qaltanyng túsynan da ótip, joghary kóterilip barady. Órlep barady. «Oybay, toqta, ol jaqta neng bar edi, qúlynym! Qayt keyin, sәl tómende».

Saghymnyng auagha asylghan qoly sylq etip qúlap týsti.

«Úrlyqqa qolym jýrmeydi eken, – dedi ol tizesin qúshaqtap otyryp. – Keshir, Aqýrpek, qara koftang men qyzyl yubkandy týnde juyp qoysan, kýndiz keuip túrady ghoy. Ýtikpen ýstinen jýrip ótsen, qyrtysy jazylyp ketedi, bilesin».

…Almatydaghy «Sayran» avtobeketinen avtobusqa biylet alyp, qaltasyndaghy qara baqyryn kassagha tastaghan Saghym túnjyrap, oigha qamaldy. Oy bolghanda, jauaby búghan әzirge belgisiz bir súraqtan suyryla ozyp, tyghyryqqa tirey beretin oi. «Mening qashan, qaytkende jolym bolady?» deydi ol. Al jol shirkin qyzyl «Ikarustyn» aldynan alqyna shyghyp, sonynda sozylyp qalyp jatyr. Eshqashan bitpeytin, tausylmaytyn, ayaqtalmaytyn jol. Búl jol – baghy janghangha da, sory qaynaghangha da ortaq jol. Jalpy da, jalqy da osy joldy keship ótedi. Jol – qashyqtyqtardyng ghana ólshemi emes, jol – taghdyrlardyng toghysy. Taghdyrlargha jon arqasyn tósep, jol jaryqtyq josylyp jata beredi. Jol jayyna kónili aughan Saghym Djek Londonnyng keyipkerlerin esine týsirdi.

«Olar ýilerine altyn arqalap oralushy edi ghoy. Men she, men sonda, saparlardan qúr qol qaytamyn ba? Sәtsiz sapar – bos sandalu, adasu. Bәlkim, sәtsiz sapar degen bolmaytyn shyghar, tek sapargha attanatyn jolyn dúrys tanday almaytyn men sekildi adasqaq jandar ghana bolatyn shyghar… Álde mening sәtti saparym úly kitaptar patshalyghyna bastap baratyn joldarda jatyr ma?»

Saghym Djek Londonnyng kitaptaryn búryn jata-jastana oqushy edi. Ózi de úly jazushygha úqsap oqighasy shetin, keyipkerleri shetinen er bop keletin shygharmalar jazudy armandaytyn.

Kenet, ol aspannan әldebir beymәlim noqattyng qúldilap, qúlap kele jatqanyn kórdi. Áuelde zau biyikte ainalyp úshatyn alyp qara qústardyng biri me dep shamalaghan. Joq, mynau asqan jyldamdyqpen tóne týsip, zymyrap keledi. Osy zymyraghan betinde qyzyl «Ikarusty» ilip әketip nemese oghan keudesin úryp kýl-parsha bolugha asyqqanday ýreyli bir synay anghartady. Jolaushylar janúshyra jýrgizushige jalyndy.

– Shopyr bala, qash! Say-jyranyng birine qash, tyghyl!

– Jyldamdat avtobusyndy!

– Myna temirqanat qús tóbemizge qúlasa, bittik, jer jastandyq!

– Qash, oibay, qash!

– Joq, toqtay qal, bәlkim, túsymyzdan zulap ótip, basqa jerden shang qabar.

Qara noqat birte-birte aiqyndalyp, oqtúmsyq zymyrannyng beynesinde әuede qalbalaqtap sәl shayqaldy da.., tógildi. O, ghajap! Aspannan temir jaudy. Kesek-kesek, bilem-bilem temirler avtobustyng tóbesine satyrlata jauyp óte shyqty.

«Temir! Temir! – dep shulady endi joluashy bitken. – Toqtat avtobusty! Qymbat temirler ghoy mynalar. Terip әketip, qytaygha ótkizemiz. Bayimyz. Baylyqqa kenelemiz. Toqtat avtobusty!»

Ayqara ashylghan avtobustyng esiginen júlqyna shyqqan jolaushylarmen birge Saghym da jýgirip keledi. Ol bәrinen shapshang jýgirdi. Ol bәrinen jýirik eken. Ol qanatyna «Proton» dep jazylghan qalyng qanyltyrgha kópten búryn jetti. Kópten búryn jetti de, «Protonnyn» ýstine qarghyp minip aldy. Sosyn estandy halde aiqaylay bergen.

– Búl – meniki. Men múny jataqhanama sheyin sýirep baramyn. Kedende Baybatyr dosym bar. Baybatyr ekeumiz múny mol aqshagha, dollargha satamyz! Aqýrpekti ýlde men býldege oraytyn boldym. Jolamandar! Búl – meniki. Mening «Protonym» – búl.

Temir-tersekting qalyng ýiindisine eki ókpesin qolyna alyp, zoryghyp, zorgha jetken kәri-qúrtan, bala-shagha, qatyn-qalash Saghymgha qyzghana әri qyzygha qarap qalypty.

Abai.kz