Tarihy sanamyz qalay otarlandy?!
SIA (Ortalyq barlau basqarmasy) saytyndaghy "National Cultural Development Under Communism" (Kommunizm túsyndaghy últtyq mәdeniyetting damuy) atty qújat shynymen de bar jәne ol 1950-jyldardaghy iydeologiyalyq kýresting aiqyn aighaghy.
Búl mәseleni terenirek týsinu ýshin birneshe manyzdy aspektilerge toqtalayyq:
1. Tarihty "qayta jazu" sayasaty (1944 jylghy qauly)
Mәtinde aitylghan 1944 jylghy 9 tamyzdaghy BK(b)P Ortalyq Komiytetining qaulysy tarih ghylymynda ýlken betbúrys boldy. Búl qújat tek tatar (tartar) halqyna ghana emes, býkil týrki-músylman halyqtaryna qatysty boldy. Osy qaulydan keyin:
- "Altyn Orda" tarihyn zertteuge tyiym salyndy nemese tek teris sipatta jazu mindetteldi.
- "Edige" jyry siyaqty batyrlyq jyrlar "halyqqa jat, feodaldyq-handyq" dep tanylyp, qoldanystan shygharyldy.
- Resey imperiyasynyng otarlauy "absolutti zúlymdyq" emes, "eng kishi jamandyq" (naiymenishee zlo), keyinnen "progressivti qúbylys" dep kórsetile bastady.
2. Ermúhan Bekmahanovtyng taghdyry
Kórnekti tarihshy Ermúhan Bekmahanov osy sayasattyng tikeley qúrbany boldy. Onyng "XIX ghasyrdyng 20-40 jyldaryndaghy Qazaqstan" atty enbeginde Kenesary hannyng kóterilisin "últ-azattyq qozghalys" dep baghalaghany ýshin:
- 1950 jyly "Pravda" gazetinde aiyptau maqalasy shyqty.
- 1952 jyly ol 25 jylgha bas bostandyghynan aiyrylyp, GULAG-qa aidaldy (Stalin ólgennen keyin ghana aqtalyp qaytty).
3. "Tartariya" termiyni jәne geografiyalyq ataular
Batys kartalary men derekterinde (XVII-XIX ghgh.) "Tartariya" (Tartary) termiyni Euraziyanyng ortalyq bóligin, sonyng ishinde Qazaq dalasyn, Orta Aziyany jәne Mongholiyany qamtityn keng aimaqty atau ýshin qoldanylghan. Kenestik tarihnama búl termindi "tatar-monghol basqynshylyghy" degen tar shenberge tirep, onyng memlekettik-mәdeny terendigin joqqa shygharugha tyrysty.

Suret: әleumettik jeliden alyndy
4. Mәdeniyet pen Dinge soqqy
Qújatta aitylghanday, músylman halyqtarynyng әdebiyeti men diny múralaryn tәrkileu sayasaty eki kezennen túrdy:
- Álipbiydi ózgertu
Aldymen arab әlipbiyinen latyngha (1929), keyin latynnan kirillisagha (1940) kóshiru arqyly halyqty ótken tarihynan, eski qoljazbalarynan tolyq ajyratyp tastady.
- IYdeologiyalyq sýzgi
Kez kelgen tarihy túlgha (Abylay han, Kenesary, tipti "Alash" qayratkerleri) "bay-manapshyl", "últshyl" dep tanbalandy.
Búl qúpiya qújattardyng ashyluy — Kenes ókimetining "halyqtar dostyghy" úranynyng astynda assimilyasiyalau jәne últtyq kodty joi sayasaty jýrgenin dәleldeydi. Tarihty búrmalau — halyqty basqarudyng eng tiyimdi qúraly, óitkeni tarihynan aiyrylghan últ ózining kim ekenin úmytady.
Búl derekter qazirgi Qazaqstan tarihyn "otarsyzdandyru" (dekolonizasiya) túrghysynan qayta qarau ýshin óte qúndy.
Abai.kz