Quanyshbek Qari: Iran uaqytsha bitimdi tiyimsiz dep sanaydy
Qazir Tramptyng shaqshaday basy sharaday bolyp jatyr: Iranmen soghysty bastauyn bastap aldy, odaqtastarynyng kóbi ony qoldamady, oghan Tramp «Kórsetemin senderge kóresini» dep kijinumen boldy, NATO‑dan ketemin dep qorqytty, Resey de «beybit kelissózdi» sózbúidagha salyp, soghysty jalghastyruda, AQSh demokrattary da jaghagha jarmasa ketti – «impichment» dep aiqaylap jatyr...
Búndaygha shydau ekining birining qolynan kele qoymas. Biraq, ondaygha kónetin Tramp pa, aitaryn aityp alyp, artynsha «Áәә, men solay dep pe edim?» dey salatyn...
Mine, endi Tramp Iranmen uaqytsha kelisimge keldik dep jar saluda.
Senemiz be, senbeymiz be?
Osy mәselening anyq‑qanyghyn bilu ýshin, elimizdegi eng myqty Irantanushy Quanyshbek Qarigha súraqtarymyzdy jiberdik. Jedel jauap keldi. Oghan alghysymyzdy aita otyryp, ony sizdermen tanystyrudy jón kórdik:
Ábdirashit Bәkirúly:
- Iran órkeniyetin kýlin kókke úshyramyn degen Trampqa ne boldy? Ayaq astynan kelissóz turaly aityp, eki aptalyq bitim jariyalady. Osy aralyqta kelissóz qolgha alynyp, onyng sony nemen ayaqtaluy mýmkin?
Quanyshbek Qariy:
- Kez-kelgen soghys kelissózben ayaqtalady. Taraptardyng biri jenedi, ekinshisi jeniledi. Tramptyng eki aptalyq bitim jayly aitqanda AQSh-tyng jenisi jayynda menzep ótken. Iran da búl bitimdi ózining jenisine balap otyr. 28 aqpanda AQSh pen Izraili Irangha soqqy berip, Iran da soghan say jauap berip bastaghannan beri soghys-kelissóz, kelissóz-soghys formulasy birneshe mәrte aityldy, qozghaldy. AQSh Iran jaghynan kez-kelgen túlghamen kelissózge ketәri emes edi. Biraq mәmilening deni kelissóz turaly kelissózden әri aspay, tyghyryqqa tirele berdi. Al osy jolghy bitimge Pәkistan men Qytaydyng sebep bolghany aitylady. Jәne kelissóz jýrgizetin eki jaqtyng ókilderi de búrynghyday emes: Iran jaghynan mәjilis tóraghasy Múhammed Baqyr Qaliboff, AQSh tarapynan viyse-preziydent Djey Dy Vens qatyspaq.
Ábdirashit Bәkirúly:
- Búl soghysushy taraptardyng tikeley kelissóz jýrgizetinin bildire me?
Quanyshbek Qariy:
- Ázirge kelissózding tikeley, nemese janama týrde bolatyny aitylmaydy. Múnyng ózi búghan deyingi kelissózderding tabighatyna qayshy. Soghan qaraghanda taraptar barynsha ústanymdaryn jaqyndatugha tyrysatyn shyghar.
Ábdirashit Bәkirúly:
- Tramp bitim jayly aitqanda, Irannyng 10 baptan túratyn talabyna menzeu jasady. Búl onyng sol talaptardy qabyldaghanyn bildire me?
Quanyshbek Qariy:
- Olay deuge kelmes. Tramp bitim jayly aitqanda, Iran talaptarynyng ózgergenin bildirgisi kelgen shyghar. Biraq búl Vashingtonnyng Tegeran talaptaryn qabyldaghanyn bildirmeydi. Basty mәsele – Ormuz búghazynan AQSh-qa múnay tasityn tankerler qozghalysyn retteu. Soghan qatysty sharttardy talqylap, ortaq bir sheshimge kelu qaqtyghysqan taraptargha da, basqalargha da tiyimdi bolmaq. Búghaz eki aptalyq bitim kezinde ashyq bolady delingen. Búl 40 kýnge sozylghan daghdarystan shyghu jolyn tabugha degen taraptardyng mýddesin bildiredi. Jәne soghys bastalghaly kelissóz turaly aitylghanda Izraili reaksiya bildirgen emes, búl jolghy bitimdi Izraili de qoldaytynyn andatypty.
Ábdirashit Bәkirúly:
- Bitim mәselesin birinshi bolyp AQSh jariyalady. Iran búghan qalay qaraydy?
Quanyshbek Qariy:
- Tramptyng sózine qaraghanda, ol ózine aitylghan úsynystarmen kelisken. Iran jaghynan bitim mәselesi ekiúday kýide baghalanuda. Izraili soqqysynan qaza tapqan ayatolla Hameneiyding konservatorlyq lageri bitimning ózine kýdik, kýmanmen qaraydy. Olar ýshin uaqytsha bitim emes, týpkilikti sheshim qajet. Iran konservatorlary bitimge bólingen uaqyt aralyghynda qarsylastary kýsh jinap, jana maydan bastaydy dep esepteydi. Kelissóz, mәmile bolghan kýnning ózinde uaqytsha bitim Iran ýshin tiyimsiz dep esepteydi.
Ábdirashit Bәkirúly:
- Sonda qaytpek kerek deydi olar?
Quanyshbek Qariy:
- Iran konservatorlary dúshpanmen kelisimdi quattay bermeydi. Onday әreket әdette ayatollanyng kelisimimen jýzege asatyn. Mәselen, Tramp Aq ýige kelgenge deyin, 2016 jyly batyspen yadrolyq baghdarlama turaly kelisimge kelgende ayatolla aq batasyn bergen bolatyn.
Ábdirashit Bәkirúly:
- Búl joly ýlken Hameneiydi kishi ayatolla Hameney almastyrdy emes pe?
Quanyshbek Qariy:
- Almastyrghanymen, ol әli kýnge kóp aldyna shyqqan joq. Batys basylymdary onyng әli es-týssiz jatqanyn, Tegeran týbindegi Qúm qalasynda emdelip jatqanyn aitady. Onyng atynan mәlimdemeler jariyalanyp jatqanymen, Mújtaba Hameneiyding ózi odan beyhabar boluy mýmkin. Sondyqtan Iran biyliginde joghary biylikting mәselesi әli sheshilgen joq. Iran revolusiyasy saqshylar korpusy degen ghalamat әskery kýsh bar. Olar reformatorlar men basqa sayasy kýshterding әreketin moyyndamaydy. Sondyqtan qyzyqtyng kókesi әli de alda siyaqty.
Quanyshbek, sizge alghys, kóp nәrse endi týsinikti boldy.
Abai.kz