JY JÁNE ÁDEBIYET: TEHNO-ÁDEBY SINTEZ, AVTORLYQ QÚQYQ JÁNE ESTETIKALYQ ShEKARA

Qazirgi uaqytta jasandy intellekt (JI) adamzat qyzmetining barlyq salasyna enip, jahandyq damudyng basty qozghaushy kýshine ainaldy. Joghary bilim men ghylym jýiesinde studentten bastap professorgha deyingi qauym JIY-di ghylymiy-zertteu ýderisin ontaylandyru tetigi retinde belsendi qoldanysqa engizdi. Alayda tehnologiya úsynghan «kollaj mәtinderdi» mehanikalyq týrde kóshiru intellektualdyq janalyq әlemine engizbeytini anyq. Gadjet tilimen aitqanda, múnday «copy-paste» ýrdisi eshkimdi de naghyz shygharmashylyq janalyq tabaldyryghynan attatpaydy.

Qazirgi uaqytta JY ómir sýru saltymyz ben kognitivtik minez-qúlqymyzdy týbegeyli transformasiyalap jatyr. Elimizde Jasandy intellekt jәne sifrlyq damu ministrligining qúryluy men «Qazaqstannyng sifrlyq elge ainalu» strategiyasy jahandyq tehnologiyalyq damugha teng dәrejede qatysugha degen naqty qadamdy bildiredi. Kólemdi sifrlyq derekqorlar kez kelgen salany qayta janghyrtyp jatqanda, JIY-ding әdebiyet әlemine enui qalamger qauymdy tereng oigha batyryp, tehno-әdeby sintez tәsilin tudyru mýmkindikterine ýniluge mәjbýrleydi. Sondyqtan, búl maqalada JIY-di әdeby ýderiske integrasiyalaudyng tehnologiyalyq әleueti men sonyng negizinde tuyndaytyn avtorlyq qúqyq pen keybir qaterlerdi saralaymyz.

Ádebiyet evolusiyasy: keyipkerden – intellektualdy birlesken avtorlyqqa auysu

Osydan ýsh-tórt jyl búryn avtorlarymyz «robot týs kórmese, sezine almasa qalay jana shygharma tudyrady?» dep әdeby múranyng bolashaghyna alandaghan edi. Dildar Mamyrbaeva, Manarbek Qarekenov, Doshan Jylqybay syndy avtorlarymyz robottardy shygharma keyipkeri etip surettedi. Búl ýrdis qazaq qalamgerleri uaqyt kóshinen qalmay, tehnologiyalyq tәsil men tildik estetikany sintezdep, últtyq әdebiyettegi keyipkerler әlemi men sujetter shoghyryn jana qyrynan tolyqtyra týskeni anyq. Al endi keyipkerler emes, JIY-ding ózi shynayy avtormen birge әdeby mәtin jazugha tikeley qatysatyn uaqytqa jettik. Búl jana tehnologiya dәuirinde avtorlyq instituttyng ózgeriske úshyrap jatqanyn kórsetedi. Oghan qosa, qazirgi shygharmashyl túlghalar, onyng ishinde jazushylar men aqyndar, әsirese, jas avtorlar buyny JY platformasynyng qyzmetine jýginbeydi deu qiyn. Sonda da keyde JIY-ding artyqshylyghynan beyhabar bolghandyqtan nemese avtorlyq qúqyqty dóreki týrde búzady dep esepteytindikten qalamgerlerimizding bir bóligi JY qyzmetine senimsizdik tanytatyny ras. Algoritm kez kelgen qalam iyesining potensialyn asha alady, biraq ol ýshin avtordyng JIY-ge baghyt beru sheberligi boluy tiyis.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

JIY-ge prompt jasau (baghyt beru) óneri: shygharmashylyq potensial kókjiyegi

JIY-di әdebiyette qoldanudyng basty kilti – «prompt» (prompt), yaghny avtordyng JIY-ge baghyt beru sheberligi. Búl algoritm kez kelgen qalam iyesining potensialyn keng auqymda asha alady. JY qalamgerding intellektualdy seriktesine ainalyp, sekundtar ishinde sujettik modeliderding birneshe núsqasyn jasap bere alady. Mysaly, «Otyz jyldan keyingi Almaty klimatynyng transformasiyasy» turaly futuristik әngime jazu turaly súranysqa JY kelesidey tórt týrli konsepsiya úsyndy: «Jasyl renessans» ssenariyinde – qala biyligi men túrghyndardyng ekologiyalyq túrghyda belsendiligining arqasynda Almatynyng orman-qalagha ainaluy; «Týngi qala» núsqasynda – kýndizgi aptap ystyqqa baylanysty megapolis ómirining týngi uaqytqa auysuy; «Múzdyqtardan aiyrylu» jobasynda – 2050 jyldargha qaray Ile Alatauy múzdyqtarynyng tolyq joyylyp, taulardyng shóleytti landshaftqa auysuy; al «Mәngilik kýz» núsqasynda klimattyng tropikalyq ylghaldy beldeuge auysyp, boyy jyly janbyr jauatyny beynelenedi. Búl – JIY-ge bir ghana pәrmen beru nәtiyjesinde jasalghan núsqalar. Kelesi algoritmdik qadamda JY mýldem basqa – jana interpretasiyalar úsynuy mýmkin. JIY-ding múnday qyzmeti әdeby avtordyng shygharmashylyq izdenisine tyng iydeyalar beretini anyq. Búl qyzmetine qaray JY mәtinin dayyn ónim emes, avtordyng qiyalyna qozghau salyp, shabytyn oyatatyn intellektualdy seriktes dep baghalaugha bolady. Jauaptardyng útymdy úsynyluy JIY-ge qalay baghyt beretinimizge tikeley baylanysty. Avtor sol iydeyalardyng ishinen eng ýzdigin tandap alyp, óz qalamymen óndegende naghyz shygharma tuady.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Digital Humanities: әdeby syn men taldaudyng sifrlyq laboratoriyasy

JY – adam mýmkindigi jetpeytin auqymdy aqparatty sekundtarda jýieleytin biregey qúral. Áuezov, Mýsirepov, Esenberlin tomdyqtaryn sekundtar ishinde «sýzip shyghyp», ondaghy eng jii qoldanylatyn metaforalar men sóz taptaryn eseptep beruge qatysty qyzmetin otandyq gumanitariya ghylymyndaghy sifrlyq jetistik dep balaugha bolady. Búryn lingvister jazushynyng jiyilik sózdigin jasau ýshin kóp uaqyt júmsasa, býgingi uaqytta JY avtordyng stiylin ghylymy túrghydan matematikalyq dәldikpen eseptey alady. Búryn otandyq lingvistikada matematikalyq әdister arqyly tiltanushy ghalymdar «Abay jolyndaghy» Áuezovting jiyilik sózdigin, yaghni, sóz taptaryn qanshalyqty jii qoldanghanyn eseptep shyghyp, ghylymy júmystar qorghaghanynan jaqsy habardarmyz. Sonday-aq, Altyn Orda kezeni siyaqty búrynghy dәuirler jayly tarihy romandar jazu ýshin myndaghan jyldyq derekterdi jýieleude JY taptyrmas sifrlyq, intellektualdy arhiv qyzmetin atqarady. Mysaly, jazushygha Altyn Orda kezeni turaly tarihy roman jazu ýshin sol dәuirge qatysty egjey-tegjeyli derekter qajet boldy delik. JIY-ge «Maghan Altyn Orda dәuirindegi jyl mezgilderining ereksheligin, jaghrafiyalyq kórinisin, halyqtyng túrmys-jaghdayyn, salt-dәstýrin beynelep ber» degen tapsyrma boyynsha JY myndaghan jazbalardy sýzip shyghyp, dayyn әdeby mәtin jazyp beredi.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Eksperiyment: Abay men Múqaghaly stiylindegi mәtinder

Tәjiriybe retinde JIY-ge Abay men Múqaghaly stiylinde tómendegi mәtindi jazdyryp kórdik. JY Abaydyng «Jasymda ghylym bar dep eskermedim» atty ólenining syrtqy formasyn jәne ghylym-bilimdi nasihattaytyn didaktikalyq sarynyn sәtti janghyrta alatyny bayqaldy. Mәtinde Abaygha tәn «jalqaulyq jaylap», «ghylym qumay» syndy tól tirkesteri kórinis tapqanymen, JY mәtininde aqyngha tәn tereng filosofiyalyq qabattar jetispeydi. JY tek belgili bir poetikalyq әuen men formagha elikteumen shektelgen. Múqaghaly poeziyasyna jaqyn keletin asqaq pafos pen ekspressivti qaratpa sózderdi («Ua, jýrek!», «Ey, Ómir!») qoldanu arqyly JY erkin yrghaq pen emosionaldy boyau bere alghan. Degenmen, búl mәtinde Múqaghalidyng qoltanbasy sanalatyn ekzistensiyalyq múng men ishki syrlasu tәsili әlsiz kórinis tapqan. JY Múqaghay ólenderine tәn yrghaqty saqtaghanymen, beyneli astar men shynayy sezim iyirimderine boylay almaghan. JY eki aqynnyng leksikasymen ýilespeytin tehnologiyalyq terminderdi aralastyryp, mәtinning kórkemdik tútastyghyn búzghan. Sonymen qatar, shynayy poeziyanyng ornyn tehnologiyanyng ziyany turaly qúrghaq didaktikalyq saryn basqan. Búl eksperiyment JIY-ding elikteu kýshi joghary bolghanymen, shygharmashylyq demiurgtik (jaratushylyq) qabileti әlsiz ekenin kórsetti.

Suret: Avtordyng múraghatynan alyndy.

Negizgi qaterler:  estetikanyng qúnarsyzdanuy jәne avtorlyq qúqyq dauy

JIY-di әdeby ýderis salasynda qoldanudyng negizgi qaterlerine toqtalar bolsaq, JY әdeby tuyndynyng ishki mazmúny men qúndylyghyna tiygizetin zardabyn basty qaterding biri dep esepteuge bolady. JY tilding qarapayym qabattaryn qoldanu arqyly qazaq tilining beyneli, metaforagha bay әleuetin shektep tastauy yqtimal. Búl – әdeby estetikanyng qúnarsyzdanatynyn bildiredi. Eger avtorlar JIY-ding dayyn ónimin tútyna berse, últtyq әdebiyette ortaqol, ruhsyz, birsaryndy shygharmalar qaptauy mýmkin.

Avtorlyq qúqyq ta әlemde kýn tәrtibinde túrghan ózekti mәselening biri. Avtorlyq tuyndynyng JIY-di qoldanu saldarynan tuyndaytyn plagiattan qauiptenip, oqyrmannan, jalpy shygharma oqylatyn, talqylaytyn syrtqy әlemnen qol ýzui qiyn. Onyng ýstine jaryq kórgen shygharmalar qazir internet kenistigine ornalastyrylmasa da, erte me, kesh pe onlayn kenistikke shyghatyny anyq. Osyghan qatysty japon әdebiyetinde 1-2 jyl búrynghy myna bir jaghdayda eske týsiruge tura keledi. Rie Kudan esimdi japon jazushysy Akutagava atyndaghy bedeldi syilyqqa ie bolghanda jazushy sahnada kýmis statuetkany ústap túryp syilyq alghan romanynyng 5% (keybir derekterde 11% dep kórsetilgen) neyrondyq jelimen jazghanyn moyyndaydy. Sol sәtte keybir oqyrmandar narazylyq kórsetip, kitapty satyp alghandary keri qaytaryp bergisi keledi. Sondyqtan, avtorlyq tuyndylardyng әrbir qyryn: úsaq detalinen bastap auqymdy sujetteri men basty qaharmanyna deyin JY modeliderinen tikeley qorghaytyn әdeby jobalar jasaluy qajet dep esepteymiz. Al mamandar vizualdy óner salalarynda múnday jobalardy qolgha alugha bolatynyn talqylap jatyr. Al shygharma jazugha shynayy avtormen birge JY de qatysatyn bolsa, olardyng mәtin jazudaghy ýlesi naqty kórsetilip, belgi tanbasy qoyyluy tiyis ekeni sózsiz.

Redaksiya jәne jahandyq audarma

Kelesi kezekte JIY-ding qoldanbaly qyzmeti turaly qysqasha aitar bolsaq, birinshiden, JY – mәtinning qúrylymdyq tútastyghy men sauatty jazylu jaghyn qamtamasyz etetin joghary tehnologiyalyq qúral. JY grammatikalyq jәne stilistikalyq qabattardy sekundtar ishinde óndep, qazaq tilining ishki zandylyghyna say týzetu júmystaryn iske asyrady. Búl avtor nazaryn tolyqtay shygharmashylyqqa shoghyrlandyrugha mýmkindik beredi. Ekinshiden, JY әdebiyetter arasynda mәdeny kópir ornatyp, qazaq sóz ónerin әlemdik intellektualdy kenistikke tanystyruda biregey mehanizm qyzmetin atqarady. Ádeby ortadaghy eski tәjiriybeni eske týsirer bolsaq, әdeby shygharmalary halyqaralyq tilderge audarylghan qazaq qalamgerleri tuyndynyng týpnúsqasyndaghy kontekst pen әdeby boyau shet tiline sapaly dengeyde qotarylmaytynyn aityp, audarma núsqalargha kónili tolmaytyn edi. Songhy uaqytta neyrondyq jeliler qazaq tilindegi kórkem mәtinderdi halyqaralyq negizgi tilderge stilistikalyq tepe-tendikti saqtap audarugha beyimdelip kele jatqanyn jәne qazirding ózinde mәtin bólikterin sauatty audara bastaghanyn aitugha bolady.

Qoryta aitqanda, әdeby shygharmashylyq pen syn salasynda JIY-di qoldanu ýrdisi kelesidey qorytyndy jasaugha mýmkindik beredi: tehnikalyq sheberlik jaghynan alghanda JY daryndy aqyndardyng stiylin, sózdik qoryn jәne úiqas ólshemderin joghary payyzdyq kórsetkishpen alghannyng ózinde dәlme dәl qaytalay alatyny bayqaldy. Búl JIY-ding әdebiyettegi redaktorlyq nemese stilige elikteu qabiletining joghary ekenin kórsetedi. Sonymen qatar, JY jazghan ólenderde tabighy sezim men emosiya joghalady. Adam-avtordyng qalamynan tughan әr sózding tasasynda adamnyng shynayy taghdyry, múny, renishi, mahabbat sezimderi jatatyny anyq. Jogharyda keltirilgen Abay men Múqaghaly stiylinde JY jazghan shumaqtarda JIY-ding әdeby stilige elikteu kýshi joghary, alayda demiurgtik (jaratushylyq) qyry әlsiz ekeni bayqaldy. JY әdebiyetke bәsekeles nemese qalamger ornyn almastyratyn qúral emes, kerisinshe últtyq әdeby ýderiske jana serpin beretin, jandandyratyn, kókjiyegin keneytetin intellektualdy platforma retinde septesui qajet. Ádebiyetting basty predmeti qashanda adam jany ekeni dausyz. JY dәuirinde de әdebiyetting týpnúsqasy men tabighy qalpyn saqtau – qalamger ataulynyng basty missiyasy bolyp qala bermek.

Eskertu: jogharyda qala klimatynyng bolashaqtaghy ózgerisi men Altyn Ordanyng tarihy beynesi kórinis tapqan suretter JY arqyly jasaldy.

Aynúr Ahmetova,

әdebiyettanushy, PhD, M.O. Áuezov atyndaghy Ádebiyet jәne óner institutynyng jetekshi ghylymy qyzmetkeri

Abai.kz