Tólegen Arshanov 1888 jyly Aqjayyq audany Alghabas auylynda tughan. Ákesi Tasmaghanbet 6 jasynan bastap dombyra ýiretken. Mәten, Seytek, Dina jәne taghy basqa da kýishilermen kezdesip, kýy ýirengen. Janaqala, Jәnibek teatrynda istegen. 1936 jyly A. Júbanovtyng shaqyrtuymen Almatygha baryp, Qúrmanghazynyng kýilerin ýntaspagha jazdyrghan. Qúrmanghazynyng әigili «Terisqaqpay» kýiin alghashqy jetkizushi.

Mening «Kóke» kitabymnyng ishinde Tólegen Arshanov turaly aitylatyn edi. Soghys jyldarynda Múqamedjan Ghúmarovpen birge Jәnibek halyq teatrynda bolghan Tólegen Arshanov nemisting bombasynan qashyp, Janaqala audanyna kóshirilgen bolatyn. Búl 1942 jyldyng kýz aiy edi. Búrynghy Chapaev, qazirgi Aqjayyq audany Alghabas auylynda túryp, sol jerde ómirden ótken Tólegen Arshanov Oqap Qabighojinnyng ústazy bolypty. Basqa da súraqtar qyzyqtyrghan biz sol auylgha jolgha shyqtyq. Qasymda belgili kýishi Edige Nәbiyev bar bolatyn. Búl 2012 jyldyng 4 qazany kýni edi. Sol maqala 13 jyldan beri jazylmay jatqan... Bizdi sol kezdegi auyl әkimi Saghira Júmadyqova qarsy aldy. Ol kisi auyl aqsaqaldaryn jinap qoyghan eken. Sol jerde әngime tiyegi aghytyldy. Tilek Núrsúltanov, Esenghaly Imashev, Baqtyghaly Múratbekov, Nәsipqaly Qalenov búl kýnde ómirde joq eken. Sonda әngimemizding ortasynda bolghan aghalardyng jatqan jerleri jaryq bolsyn!

Alty jasynan bastap kýy tartqan Tólegen Mәten, Seytek, Dinamen kezdesken. Arshanovtyng 1934 jyly A. Júbanovtyng shaqyruymen Almatygha baryp, Qúrmanghazynyng kýiin jazdyrghany BQO ensiklopediyasynda jazylghan. Mening jeke arhiyvimde T. Arshanovtyng halyq tearynyng qúramynda bolyp, bir ret ketip qalyp, 1950 jyly qaytyp oralghany turaly bar. Arshanovtyng piesada oinaghany turaly derek joq. Ol kezde piesanyng sazyn jazatyn qúral bol­ghan joq. Yaghny Arshanov spektakli jýrip jatqanda kýimen kórkemdep otyrghan. Tihon Álipqaly qúrastyrghan «Shamghon shyny» atty kitapta marqúm jurnalist Maghjan Júmabaev aghamyz: «Dombyrashy jyraulardyng el aralap óner kórsetu dәstýri әli jabyla qoyghan joq edi. Tólegen Arshanov, Sabyr Múqatov siyaqty ónerpazdar Úyalyda jii bolatyn. Olar Shamghon siyaqty ónerpazdardy da qasyna ilestirip jýretin» dep jazady.

Biz Tólegen Arshanovtyng jiyeni Ótepbergen Tólegenovpen (surette) әngimelestik. «Tólegen Arshanov Qúrmanghazy, Dinanyng kýilerin tartqan. Qatarynan ozghan sheber kýishi bolghan. Zәriya degen qyzy poligonda túrghanda «papa», «mama» dep jýgirip jýrgen qyz ghoy, jarylystan qorqyp ketip, tili baylanyp qalghan. Ómirden tili shyqpay ketti.

1958 jyly Qaly Jantileuov, Gharifolla Qúrmanghaliyev, Qadyr Myrzaliyev keldi. Kýy tyndap ketti... Qadyr Myrzaliyev Tólegen әkemdi kóp zerttedi, biraq shygharmady. Janaqalada erterekke №24 auyl, «Arshannyng aq qystauy» degen boldy. Sol jerde dýniyege keldi. Tasmaghanbet pen Arshan birge tughan. Arshan da bala bolmay, sol kisige berip, Arshanov bolyp ketti. Men kishkentayymda anamdy kórmedim, jiyen bolam. Tólegen әkem ózi tәrbiyeledi meni. Qúrmanghazymen rulas, Qyzylghúrt boldy.

1952 jyly «May» kolhozyna kóship keldi Tólegen. Jalghyz úly Tólesh 1926 jylghy. Qúrmanghazynyng portretin jasatty qart, soghan qarap qoyyp, kýiin tartyp otyratyn edi. Ol kezde kandala degen bar, portretti, dombyranyng tysyn kandala jep qoyyp, kelini Qibat otqa jaghyp jiberdi. Arabsha jazatyn, kóp qaghazyn bizge jetkizbey, bәrin otqa jaghyp jiberdi. Bizge de kýn kórsetpedi ghoy. Artynda qalghan jalghyz dombyrasyn kelini óz tórkinine berdi, ol kýtim kórmey syndy ghoy...

Ol kezde jergilikti radio Tólegen әkemning kýiin jazyp aldy. Biraq sony kýnde tanerteng Tólegenning atyn aitpay berip jýrdi. Tólegen әkem jalghyz úly Tóleshpen qatar jatyr. Ekeuining ziraty bir qorshaudyng ishinde. Ákem 1963 jyly ómirden ótti. Biz sheshem Dәmesh, Zәriya, Baghym qala berdik» Qúrmanghazynyng «Bozsholaq» kýiining II týrin, «Mashina» kýiin Tólegen Arshanov jetkizgen. 1936 jyly Qúrmanghazynyng «Qayran sheshem» kýiin bizge jetkizgen Tólegen edi. Ony Ahmet Júbanov jazyp alghan. Óte jigerli, jalyndy kýy orkestrge ózgerissiz týsti. Sol núsqa әli kýnge aitylyp keledi.

Qazaqtyng kýilerining býgingi kýnge jetuine ataqty dombyrashylar Dina, Oqap Qabighojiyn, Nausha, Mahambet Bókeyhanovtar, Ghylman Hayroshev, Qaly Jantileuov, Tólegen Arshanov, Smaghúl Kóshekbaevtardyng sinirgen enbegi úshan-teniz.

1936 jyly Mendighaly Sýleymenov, Tólegen Arshanov jәne basqa da ónerpazdardy Almatygha aldyrghan. Júmatay kýishi oryndyqta ayaghy jerge jetpey otyrghandyqtan, elge keri qaytardy degen әngime bar. Al T. Arshanovtyng ne sebepti keri oralghany belgisiz. 1936 jyly kýishiler bayqauynan keyin Ahmet Júbanov «Qúrmanghazynyng «Aday» kýiin sheber oryndaghan birden-bir adam – Tólegen» dep jazghan «Júldyz» jurnalyna.

Sol jyldardy marqúm Núrsúltanov Tilek bylay aitqan edi: «Qart bәrinen de búryn ketti. Ótepbergenning sheshesi Baghym qaytty, Zәriya, Sarykól qystaghynda Dәmesh kempiri qaytty, bәri Qaraghayda jerlendi. 1953 jyly emtihan tapsyratyn bolyp әkem, agham – bәrimiz Dәmesh apanyng qolynan dәm tatyp, ýiinde on kýn jattyq. Ýii – eski saman ýy boldy. Kireberis qazandyq, sosyn taghy bir bólme, shay ishetin de, jatatyn da sol jer. Tólegen temekisin tartyp otyratyn ýide. Biz balamyz, aspanda samolet úshyp bara jatsa, biz esimiz ketip qaraymyz. Sonda Tólegen ata: «Erteng Lәtifa balasynyng samolet aidaghanyn kóredi» dep әjeme aitatyn. Kýldiretin. Sol ýide, әiteuir, karta oinap otyratyn jinalyp. Alpystan asqan beynesi kóz aldymda».

Erjan Qabdulliyn: «Tólegenning qadir-qasiyetin bilmedi. Ol kezde men balamyn. Ol kisining kýy tartu qúdireti basqasha boldy. Anam meni kishkentayymnan dombyra ýirensin dep sýirep, Nasiretdin kýishinin, Tólegen atanyng aldyna alyp barghan. Nasiretdin dombyra jasaytyn. Maghan ýsh býkteytin dombyra jasatyp, Tólegenning aldyna apardy. Tólegen kýy tartqanda úshqan shybynnyng dauysy estilmeytin ýnsizdik ornaytyn. Men esim ketip qarap otyram, qúdiretti bolyp ketetin. Berilip tartatyn, jan-tәnimen, onyng tartqan kýiinde sonday qúbylys bolatyn, esimiz ketip tyndap, erekshe bir kýidi basymyzdan keshetinbiz.

Qaly Jantileuov pen Gharifolla kelip jýredi. Birtuar, qaytalanbaytyn túlghany kezinde baghalay almaghanymyz ókinishti. Bir auylgha ghana emes, qazaqtyng basyna bitken dara túlgha Tólegenning qadirine jete almadyq. Auylda jýrgen bir jigitti Ahmet Júbanov sonau Almatygha jaydan-jay shaqyrtpaghan shyghar... Dara, tuma talant bolghanyn pәlen jyl ótken song bilip otyrmyz. Qara sugha týsetin kýy tartqanda, qol soghysy esh bәsendemeytin. Qarsy aldynda otyryp tyndadym talay.

Qaly Jantileuov jii kelip túrdy. Kelgen sayyn Qaly «Soqyr Ishandy» tarttyrady eken. Ol kýidi Tólegennen artyq eshkim tarta almapty. Tipti Qaly da tarta almaghan deydi. Gharifollagha bir-eki әn saldyryp, ózi demalyp tartady eken. Qaytarynyng aldynda Qaly kelgende «Qayran Tóke, qor bolyp jatyr ekensin» dep jylap ketipti deydi. Ornynan túra almapty Tólegen...»

El ishinde әngime bar. «Tayyrdyng әkesi Jarokovti kórdim, әngimelestim» deydi eken 94 jastaghy bir qariya. Sonda Jarok: «Qúrmanghazy, Dina, Dәuletkerey, Seytekti kórdim, biraq bәrinen de Tólegen artyq tartatyn edi, onyng siqyry – sausaghynda» depti. Ony «halyq jauy» dep sottatyp jibergen. Sibirde aghash kesip jýrgende sausaghy ýsip ketip, dombyghyp, elge kelgen son: «Áy, sausaq búrynghyday emes qoy» dep aitady eken. Biraq sol sausaqpen kýidi bәrinen artyq tartqan deydi. Biraq auylda ol turaly aitylghan joq, ózi de әngimelemegen.

Alghabas auylyna jaqynda dombyrashy E. Nәbiyevti ertip, taghy baryp keldim. Bizdi auyl әkimdigining qyzmetkeri Aygýl Qadyrghaliqyzy alyp jýrdi. Maqsat – sanada qayta janghyrtu, sol kýnderge oralu boldy. Biz auyldan Tólegen Arshanovty kórgen taghy bir aqsaqaldy kezdestirdik. Ol – 87 jastaghy Miras Júmashev. Ol kezde Miras aqsaqal 15-16 jasta bolypty. «1952 jyly Janaqaladan kóship kelgenin kórdim. Qyrman basynda qarauylshyq bolyp qyzmetke ornalasty. Karta oinaydy. Bir kýni Chapaev audandyq gazetine laqap atpen «Qyrman basynda kýrkildikter» degen maqala shyqty. Ishinde men de barmyn, shuyldasyp, gazetti oqyp aldyq. Sóitsek, ony jazghan jergilikti partiya komiytetining hatshysy eken.

Tólegen aghany bәri qonaqqa shaqyrady. Dombyra tartyp otyrady, qatty terleydi, demikpe adam ghoy. Ol kisining ónerine, qadir-qasiyetine jete almadyq sol kezde. Sóitsek, qatarynan ozghan ónerli adam bolghan eken ghoy, әtten-ay!» – deydi Miras aqsaqal.

Nәsipqaly Qayyrqomov,

enbek ardageri:

– Arshanov Tólegen mening atamnyng naghashysy boldy. Tólegenning әkesi Tasmaghanbetti de kórdim, qolyna su qúiyp, qolynan et asadym. Kóbesh – ekinshi úly. Al Tólegen bir kózi qylilau, kishkentay boyly boldy. Án de aitty. Tólegenning Tólesh degen úly, Baghym degen qyzy boldy. Baghym Atyrau jaqta túrmysqa shyqqan, bos bolghan song bayy elge әkelip tastaghan. Erip kelgen balasy Ótepbergen Tólegenning qolynda ósti. Tólegenov bolyp jazyldy...

Qaly Jantileuov auylgha konsertke kelgende mindetti týrde Tólegenge soghatyn, shay iship, kýy tarttyryp ke-tetin. Qol soghysyna qyzyghatyn edi. Meni shaqyryp alady, ol qarttyng ónerin eshkim jalghastyrghan joq. Úly Tólesh tynqyldatyp tartatyn, esepshi boldy. Tólegenge jalghyz qoyyn soyyp, tórge otyrghyzyp, kýy tartqyzatyn. Orny tór, elding alaqanynda boldy. Jalghyz úly Tóleshting әieli Qibat tәrtipsizdeu, ýiding qyzy boldy, qartty syilamady, qadirlemedi. Atasyna kelgen kisini jaratpady.

Tólegen qaytys bolyp, ómirden ótkende óz mәrtebesinde bola almady. Qazasyna qatystym... Halyqtyng ara-synda bir Tókeng boldy. Sol kezde bir kisi kelip әn aitsa, әjem jylap otyryp tyndaytyn. Tólesh 1954 jyly ýilendi. Men 4, Qibat 7-synypta oqydy. Ol kezde jappay sauatsyzdyqty joy kerek dep bәrin birge oqytty. Qibat jiyrmada bolghan shyghar, bayaghyda әzirlenip qalghan, tyrsighan qyz. 7-synypty bitirdi de, esepshi Tólesh-ke shyqty, Qonay keldi dýniyege, qyzdary da boldy, 1,5-2 jyl birge túrdy da, minezi shamaly bolyp, bólek ketti.

Tólegenmen este qalghan bir jaytty aitayyn. 1961 jyl. Bir otar qoy baghyp jýrip, velosiypedpen dýkenge kelgem. Kóshede Tólegen qart ótip bara jatyr eken, maghan: «Áy, qayda barasyn, qoydy kimge tastap kettin?» dedi. Jip-jinishke etip mohorka orap tartatyn. Saqalsyz, múrtty adam, onysy sarghayyp ketken temekiden. «Dýkenge kelemin» dedim. «Mal qayda?» dep kýlip, oinady. Sonynan da qonaqtyqta, kórgen jerde: «Myna Nәsipqaly maldy tastap, auylgha dýkenge kelip jýr» dep meni úyaltqysy keletin. Men jaspyn, ol kisining әziline jóndi jauap bere almaymyn.

Ol kisi bizge kelgende әjem mindetti týrde «Tólegenjan keldi» dep, kórshi- kólemdi shaqyryp, qonaq qylatyn. Kýy tartqanda túla boyyn qatty ústaydy, óte tarazy, alasa adam, sol jaq kózinde aq bar, kýidi berilip tartqanda kózi aqiyp, aspandap shyghyp kete jazdaytyn. Bir ornynda otyra almaytyn, ghajap, aqkónil adam. Áyeline de bir auyz qatty sóz aitqanyn estigen joqpyz. Keybireuler úqsap qonaqtyqta synarezulenip, ózin kórsetkisi kelip, sóz talastyryp otyrmaytyn.

Ákesi Tasmaghambet teri iyleytin, iyshi boldy. Shelek týpteu, ondaumen ainalysty. Soghys uaqytynda qúlaghan samoletting synyghyn jinap, aq aluminiyden shelek jasap, týbin aghashpen týpteytin. Sheber adam boldy. Tólegennen kishi Kóbesh degen inisi boldy. Kóbeshting jalghyz úly Gharifolla qaytty, qazir nemereleri bar. Tasmaghambet Qaraghayda Kóbeshting qolynda túrdy.

Tólegen Arshanovtyng ziraty Qaraghaylyda jatyr. Biz osy joly sogha almadyq, sebebi ol arany su alyp ketipti. 2012 jyly bolghanda eskirip, qúlpytasy jartylay synyp túrghan edi. Qazir ne kýide? Su men jel mýjip, әbden qúlaghyn shyghar... Balasy Ótepbergennen súraghanymyzda «Zirat sol kýiinde jatyr» dedi... Osy júmysty qolyna alyp, basyn qayta kóterip, qúlpytasyn janartar bireu bar ma eken? Jyldar jasyryp, tarih qoynauynda eleusiz qalghan talantty jandy túlghagha, bir ghana Alghabas auylynyng emes, elding adamyna ainaldyrar, auylgha kelgen qonaqqa «Bizde Tólegen Arshanov bar!» dep maqtanyshpen aitar kýnge jeter me ekenbiz?! Qúrmanghazynyng kýilerin jetkizushi, úly kompozitordy úrpaqqa jalghastyrghan sanauly adamnyng biri retinde de, ózi jeke topty jarghan dýldýl kýishi retinde de baghasyn qashan alar eken?

Úlday Sariyeva,

Oral qalasy

Abai.kz