Árbir últtyng tarihynda oqighalargha qatysushy ghana emes, tútas bir dәuirding simvolyna ainalghan túlghalar bar. Qazaq halqy ýshin múnday adam tәuelsizdik ýshin kýreste dalany basqarghan songhy han Kenesary Qasymúly boldy. Onyng taghdyry – býkil qazaq halqynyng taghdyryn kórsetetin qarsylyq, ýmit jәne qayghyly ayaqtalu tarihy.

Kenesary Qasymúlynyng esimi tek qazaq halqy ýshin ghana emes, býkil týrki әlemi ýshin batyldyq pen tәuelsizdik ýshin kýresting simvolyna ainaldy. Kenesary Qasymúly tek últtyq batyr ghana emes, otarshyldyq qysymgha qarsy túrudyng kórinisi.

Kenesary Qasymúly – qazaqtardyng songhy hany, shynymen de batyl túlgha. Ol tek qazaq halqy ýshin ghana emes, býkil týrki әlemi ýshin de batyr túlgha. Songhy otyz jyl ishinde qazaq halqy onyng erlikteri men tabandylyghyn belsendi týrde qúrmettedi.

Búl tarihy әdilettilikti qalpyna keltiru. Kenesary Qasymúly óz zamanynyng qazaqtyng kórnekti sayasy qayratkeri boldy: Ol últtyq kóterilisterdi úiymdastyrdy jәne qazaq halqynyng birligin saqtaugha tyrysty. Degenmen, tarih oghan qarsy shyqqan qazaq súltandary men qyrghyz manaptarynyng rólin jetkilikti týrde kórsetpeydi.

XIX ghasyrdyng birinshi jartysy qazaq dalasy ýshin betbúrys kezeni boldy. Resey imperiyasynyng yqpalynyng artuy әskery bekinisterding belsendi qúrylysymen, kóshpeli joldardyng shekteluimen jәne dәstýrli ómir saltynyng birtindep joyyluymen qatar jýrdi.

Kóshpeli qogham ýshin búl tek sayasy qysym ghana emes, sonymen qatar tanys әlemning ómir sýruine qauip tóndirdi. Ghasyrlar boyy rular erkin kóship kelgen jer birtindep imperiyalyq baqylaugha alyndy.

Osy jaghdayda qarsylyq tandau emes, qajettilikke ainaldy. Kenesary Qasymúly osynday jalpy narazylyqty bildire alghan kóshbasshy boldy. Ol tek ata-babalarynyng isin jalghastyryp qana qoymay, kýreske úiymdasqan, memlekettik sipat beruge tyrysty.

Onyng maqsaty qazaq jýzderin biriktiru jәne tәuelsizdikting simvoly retinde han biyligin qalpyna keltiru boldy. 1837-1847 jyldardaghy oqighalar úzaq uaqyt boyy «Kenesary Qasymúlynyng kóterilisi» dep ataldy, biraq auqymy boyynsha búl naghyz soghys boldy.

Búl tek әskerlerding ghana emes, sonymen qatar eki әlemning – kóshpeli jәne imperiyalyq әlemning qaqtyghysy boldy. Kenesary Qasymúly әskerleri belsendi әskery operasiyalargha qatysty: olar bekinisterge shabuyl jasady, kommunikasiyalardy qiratty jәne aumaqtardy patsha garnizondarynan bosatty.

Qozghalystyng alghashqy jyldarynda onyng әskeri aitarlyqtay tabystargha jetti, búl hangha óz biyligin nyghaytugha jәne jana jaqtastardy tartugha mýmkindik berdi. Biraq búl jetistiktermen qatar imperiya tarapynan qysym kýsheye týsti. Orys әkimshiligi әskery qatysuyn kýsheytti, qosymsha kýshter jiberdi, jana bekinister jelisin saldy jәne sonymen birge sayasy júmystar jýrgizip, qazaq qoghamyn bóluge tyrysty.

Kýresting qayghyly nәtiyjesining negizgi sebepterining biri ishki bólinu boldy. Qazaq dalasy, ortaq qauipke qaramastan, birtútas maydan qúra almady. Rulyq mýddeler, eski qaqtyghystar jәne súltandar arasyndaghy bәsekelestik biriguge kedergi keltirdi.

Qazaq aqsýiekterening keybir mýsheleri Kenesary Qasymúlyn qoldady, basqalary kýtu ústanymyn ústandy, al basqalary ashyq týrde imperiyagha bet búrdy. Kóptegen yqpaldy adamdar ýshin han biyligining kýshengi óz pozisiyalaryna qauip tóndirdi.

Sondyqtan olar ishki yqpaldy joghaltudan góri syrtqy kýshpen yntymaqtastyqty artyq kórdi. Búl ishki әlsizdik birtindep qozghalysty ishten әlsiretti. Onjyldyq soghys halyq ýshin auyr synaqqa ainaldy. Ýzdiksiz joryqtar, shayqastar, shyghyndar jәne resurstardyng jetispeushiligi olardyng kýshin әlsiretti.

Kóshpeli ekonomika kýireuge úshyrady, al adamdar ashtyq pen kedeyshilikke tap boldy. Áskery sәtsizdikter, auru jәne sharshau ruhty әlsiretti. Úzaq kýresting auyrtpalyghyna tótep bere almay, qozghalysty tastap ketken jaqtastarynyng sany artty. Tipti eng adal joldastary da múnday jaghdayda qarsylyqty jalghastyra almady.

Birtindep qozghalys bastapqy kýshin joghaltty. 1840 jyldardyng ortasyna qaray Kenesary Qasymúlynyng jaghdayy qiynday týsti. Ol ózin kýrdeli geosayasy jaghdayda, birden birneshe kýshterding qysymyna úshyraghan kýide tapty. 1847 jyly han qazirgi Qyrghyzstan aumaghyna sheginuge sheshim qabyldady.

Búl qadam qalghan kýshterin saqtap qalu jәne kýresti jalghastyrudyng jana mýmkindikterin tabu әreketi boldy. Biraq onyng jana aumaghynda ony jana qaqtyghys kýtip túrdy. Qyrghyz manaptary Kenesarynyng keluin ózderining yqpalyna qauip retinde qabyldady. Kelissózder jýrgizu әreketteri ymyragha keluge әkelmedi.

Biz әrqashan shyndyqty aituymyz kerek: Kenesary Qasymúlyna qarsy shyqqan qazaq súltandary men qyrghyz manaptary bolghan. Eng bastysy, olardyng әreketteri qazaq halqynyng taghdyryn emes, jeke mýddelerin kórsetti.

Áriyne, kenestik kezende Kenesary Qasymúlynyng beynesi әdeyi búrmalanghan edi. Kenestik dәuirde Kenesary Qasymúly feodal, óz halqyna qarsy shyqqan qatygez adam retinde beynelengen eken. Búl patshalyq otarshyldyq sayasattyng jalghasy boldy. Óitkeni, Kenesary Qasymúly ómirining sonyna deyin patshalyq basqynshylargha qarsy kýresip, últtyq qarsylyghyn eshqashan toqtatqan emes.

Sheshushi shayqas Kekilik-Sengir taularynda ótti. Búl shayqasta tek әskerler ghana emes, taghdyrlar da soqtyghysty. Kenesary әskeri qorshaugha alyndy. Úzaq soghystan sharshaghan sarbazdar batyldyqpen shayqasty, biraq kýshter teng emes edi. Kópshiligi shayqasta qaza tapty, basqalary shashyranqy boldy.

Hannyng ózi eng jaqyn joldastarymen birge tútqyngha alyndy. Olardyng arasynda kýresting eng adal jәne batyl qatysushylarynyng biri, onyng aghasy Nauryzbay da boldy. Búl shayqas qaruly qarsylyqtyng songhy tarauyna ainaldy. Tútqyngha alynghannan keyin Kenesary Qasymúlyna kýresti tastap, imperiyalyq biylikti moyyndau mýmkindigi úsynyldy.

Biraq ol óz senimine adal bolyp qaldy. Ol ólim jazasyna kesildi. Keybir derekkózderge sәikes, hannyng basy dalanyng songhy hanyn jenuding simvoly retinde Sankt-Peterburgke jiberilgen. Onyng sýiegining taghdyry belgisiz bolyp qala beredi, búl oqighagha erekshe qayghyly sipat beredi.

Biraq ólim onyng saparynyng sony emes edi. Halyq esinde Kenesary Qasymúly jaulap alynghan adam emes, batyr bolyp qala beredi. Anyzdarda onyng tabandylyghy, tipti songhy sәtterinde de jaugha bas iymegeni turaly aitylady.

Kenesary Qasymúlynyng jenilisin bir ghana sebeppen týsindiruge bolmaydy; búl faktorlardyng kýrdeli ýilesimining nәtiyjesi. Qazaq qoghamyndaghy birlikting bolmauy negizgi mәselege ainaldy. Ortaq maqsat pen ýilestirilgen әreketter bolmasa, quatty jaugha qarsy kýres qiyngha soghatyn edi.

Resey imperiyasynyng әskery jәne ekonomikalyq artyqshylyghy sheshushi ról atqardy. Túraqty әsker, resurstar jәne strategiyalyq josparlau oghan basymdyq berdi. Odaqtastardyng bolmauy Kenesary Qasymúlynyng óz pozisiyasyn nyghaytu mýmkindiginen aiyrdy.

Halyqaralyq oqshaulanu jaghdayynda onyng qozghalysy quatty imperiyagha qarsy jalghyz qaldy. Aqyrynda, úzaqqa sozylghan soghys halyqty sharshatty, ekonomikany әlsiretti jәne qarsylyqty әlsiretti. Kenesary Qasymúlynyng ólimi betbúrys boldy. Osymen birge qazaq memlekettiligining dәstýrli týrde ómir sýruining songhy kezeni ayaqtaldy.

Qazaq dalasy aqyry Resey imperiyasynyng baqylauyna ótti, al eski ómir salty tez ózgere bastady. Biraq sonymen birge onyng kýresi tarihy estelikterding kózine ainaldy. Búl halyqtyng bostandyqtan aiyrylugha moyynsúnbaghanyn jәne ol ýshin sonyna deyin kýresuge dayyn ekenin kórsetti.

Atap ótu kerek, Juli Vern fransuz jazushynyng 1875 jyly «Mihaeli Strogov» romany Parijde jaryq kórdi. Romannyng basty keyipkeri - óz jerin imperiyalyq ýstemdikten qorghaugha tyrysatyn tatar hany Feofar. Keybir zertteushilerding pikirinshe, onyng prototiypi Kenesary Qasymúly boluy mýmkin.

Ayta ketu kerek, patshalyq, meyli kenestik kezende bolsyn romannyng Reseyde jariyalanuyna úzaq uaqyt boyy tyiym salynghan bolatyn, búl onyng otarshyldyq biylikke qarsylyq taqyrybynyng sezimtaldyghyn kórsetedi.

Býginde Kenesary Qasymúly últtyq qadir-qasiyetting jәne tәuelsizdikke úmtylystyng simvoly retinde qabyldanady. Onyng esimi bizge bostandyq qúrbandyqqa barudy qajet etetinin jәne últtyq birlik ony saqtaudyng kilti ekenin eske salady.

Kenesary Qasymúly tarihy tek jenilis turaly ghana emes. Búl qaysarlyq, iydealdargha adaldyq jәne bostandyq qúqyghy ýshin tóleuge tiyisti bagha turaly әngime. Kenesary Qasymúly – úly dәstýrding múrageri. Abylay hannyng jongharlargha qarsy kýrestegi batyldyghy men Qasym hannyng memleketshildigi Kenesary Qasymúlynyng túlghasynda jalghasty.

Kenesary Qasymúly qazaqtyng tәuelsizdik ýshin kýres tarihyndaghy manyzdy túlgha bolyp qala beredi. Zertteushilerding pikirinshe, onyng beynesi otarshyldyqqa qarsylyqtyng simvolyna ainaldy jәne tek qazaq halqynyng ghana emes, býkil týrki әlemining esinde mәngi saqtalady.

Kerimsal Júbatqanov,

tarih ghylymdarynyng kandidaty, S. Seyfullin atyndaghy  Qazaq agrotehnikalyq zertteu uniyversiytetining dosenti

Abai.kz