ءاربىر ۇلتتىڭ تاريحىندا وقيعالارعا قاتىسۋشى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالعان تۇلعالار بار. قازاق حالقى ءۇشىن مۇنداي ادام تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستە دالانى باسقارعان سوڭعى حان كەنەسارى قاسىمۇلى بولدى. ونىڭ تاعدىرى – بۇكىل قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن كورسەتەتىن قارسىلىق، ءۇمىت جانە قايعىلى اياقتالۋ تاريحى.

كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ ەسىمى تەك قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن باتىلدىق پەن تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ سيمۆولىنا اينالدى. كەنەسارى قاسىمۇلى تەك ۇلتتىق باتىر عانا ەمەس، وتارشىلدىق قىسىمعا قارسى تۇرۋدىڭ كورىنىسى.

كەنەسارى قاسىمۇلى – قازاقتاردىڭ سوڭعى حانى، شىنىمەن دە باتىل تۇلعا. ول تەك قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمى ءۇشىن دە باتىر تۇلعا. سوڭعى وتىز جىل ىشىندە قازاق حالقى ونىڭ ەرلىكتەرى مەن تاباندىلىعىن بەلسەندى تۇردە قۇرمەتتەدى.

بۇل تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ. كەنەسارى قاسىمۇلى ءوز زامانىنىڭ قازاقتىڭ كورنەكتى ساياسي قايراتكەرى بولدى: ول ۇلتتىق كوتەرىلىستەردى ۇيىمداستىردى جانە قازاق حالقىنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋعا تىرىستى. دەگەنمەن، تاريح وعان قارسى شىققان قازاق سۇلتاندارى مەن قىرعىز ماناپتارىنىڭ ءرولىن جەتكىلىكتى تۇردە كورسەتپەيدى.

XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى قازاق دالاسى ءۇشىن بەتبۇرىس كەزەڭى بولدى. رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىقپالىنىڭ ارتۋى اسكەري بەكىنىستەردىڭ بەلسەندى قۇرىلىسىمەن، كوشپەلى جولداردىڭ شەكتەلۋىمەن جانە ءداستۇرلى ءومىر سالتىنىڭ بىرتىندەپ جويىلۋىمەن قاتار ءجۇردى.

كوشپەلى قوعام ءۇشىن بۇل تەك ساياسي قىسىم عانا ەمەس، سونىمەن قاتار تانىس الەمنىڭ ءومىر سۇرۋىنە قاۋىپ ءتوندىردى. عاسىرلار بويى رۋلار ەركىن كوشىپ كەلگەن جەر بىرتىندەپ يمپەريالىق باقىلاۋعا الىندى.

وسى جاعدايدا قارسىلىق تاڭداۋ ەمەس، قاجەتتىلىككە اينالدى. كەنەسارى قاسىمۇلى وسىنداي جالپى نارازىلىقتى بىلدىرە العان كوشباسشى بولدى. ول تەك اتا-بابالارىنىڭ ءىسىن جالعاستىرىپ قانا قويماي، كۇرەسكە ۇيىمداسقان، مەملەكەتتىك سيپات بەرۋگە تىرىستى.

ونىڭ ماقساتى قازاق جۇزدەرىن بىرىكتىرۋ جانە تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە حان بيلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ بولدى. 1837-1847 جىلدارداعى وقيعالار ۇزاق ۋاقىت بويى «كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ كوتەرىلىسى» دەپ اتالدى، بىراق اۋقىمى بويىنشا بۇل ناعىز سوعىس بولدى.

بۇل تەك اسكەرلەردىڭ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ەكى الەمنىڭ – كوشپەلى جانە يمپەريالىق الەمنىڭ قاقتىعىسى بولدى. كەنەسارى قاسىمۇلى اسكەرلەرى بەلسەندى اسكەري وپەراتسيالارعا قاتىستى: ولار بەكىنىستەرگە شابۋىل جاسادى، كوممۋنيكاتسيالاردى قيراتتى جانە اۋماقتاردى پاتشا گارنيزوندارىنان بوساتتى.

قوزعالىستىڭ العاشقى جىلدارىندا ونىڭ اسكەرى ايتارلىقتاي تابىستارعا جەتتى، بۇل حانعا ءوز بيلىگىن نىعايتۋعا جانە جاڭا جاقتاستاردى تارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بىراق بۇل جەتىستىكتەرمەن قاتار يمپەريا تاراپىنان قىسىم كۇشەيە ءتۇستى. ورىس اكىمشىلىگى اسكەري قاتىسۋىن كۇشەيتتى، قوسىمشا كۇشتەر جىبەردى، جاڭا بەكىنىستەر جەلىسىن سالدى جانە سونىمەن بىرگە ساياسي جۇمىستار جۇرگىزىپ، قازاق قوعامىن بولۋگە تىرىستى.

كۇرەستىڭ قايعىلى ناتيجەسىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ىشكى ءبولىنۋ بولدى. قازاق دالاسى، ورتاق قاۋىپكە قاراماستان، ءبىرتۇتاس مايدان قۇرا المادى. رۋلىق مۇددەلەر، ەسكى قاقتىعىستار جانە سۇلتاندار اراسىنداعى باسەكەلەستىك بىرىگۋگە كەدەرگى كەلتىردى.

قازاق اقسۇيەكتەرەنىڭ كەيبىر مۇشەلەرى كەنەسارى قاسىمۇلىن قولدادى، باسقالارى كۇتۋ ۇستانىمىن ۇستاندى، ال باسقالارى اشىق تۇردە يمپەرياعا بەت بۇردى. كوپتەگەن ىقپالدى ادامدار ءۇشىن حان بيلىگىنىڭ كۇشەيۋى ءوز پوزيتسيالارىنا قاۋىپ ءتوندىردى.

سوندىقتان ولار ىشكى ىقپالدى جوعالتۋدان گورى سىرتقى كۇشپەن ىنتىماقتاستىقتى ارتىق كوردى. بۇل ىشكى السىزدىك بىرتىندەپ قوزعالىستى ىشتەن السىرەتتى. ونجىلدىق سوعىس حالىق ءۇشىن اۋىر سىناققا اينالدى. ۇزدىكسىز جورىقتار، شايقاستار، شىعىندار جانە رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ولاردىڭ كۇشىن السىرەتتى.

كوشپەلى ەكونوميكا كۇيرەۋگە ۇشىرادى، ال ادامدار اشتىق پەن كەدەيشىلىككە تاپ بولدى. اسكەري ساتسىزدىكتەر، اۋرۋ جانە شارشاۋ رۋحتى السىرەتتى. ۇزاق كۇرەستىڭ اۋىرتپالىعىنا توتەپ بەرە الماي، قوزعالىستى تاستاپ كەتكەن جاقتاستارىنىڭ سانى ارتتى. ءتىپتى ەڭ ادال جولداستارى دا مۇنداي جاعدايدا قارسىلىقتى جالعاستىرا المادى.

بىرتىندەپ قوزعالىس باستاپقى كۇشىن جوعالتتى. 1840 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ جاعدايى قيىنداي ءتۇستى. ول ءوزىن كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا، بىردەن بىرنەشە كۇشتەردىڭ قىسىمىنا ۇشىراعان كۇيدە تاپتى. 1847 جىلى حان قازىرگى قىرعىزستان اۋماعىنا شەگىنۋگە شەشىم قابىلدادى.

بۇل قادام قالعان كۇشتەرىن ساقتاپ قالۋ جانە كۇرەستى جالعاستىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن تابۋ ارەكەتى بولدى. بىراق ونىڭ جاڭا اۋماعىندا ونى جاڭا قاقتىعىس كۇتىپ تۇردى. قىرعىز ماناپتارى كەنەسارىنىڭ كەلۋىن وزدەرىنىڭ ىقپالىنا قاۋىپ رەتىندە قابىلدادى. كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ ارەكەتتەرى ىمىراعا كەلۋگە اكەلمەدى.

ءبىز ارقاشان شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك: كەنەسارى قاسىمۇلىنا قارسى شىققان قازاق سۇلتاندارى مەن قىرعىز ماناپتارى بولعان. ەڭ باستىسى، ولاردىڭ ارەكەتتەرى قازاق حالقىنىڭ تاعدىرىن ەمەس، جەكە مۇددەلەرىن كورسەتتى.

ارينە، كەڭەستىك كەزەڭدە كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ بەينەسى ادەيى بۇرمالانعان ەدى. كەڭەستىك داۋىردە كەنەسارى قاسىمۇلى فەودال، ءوز حالقىنا قارسى شىققان قاتىگەز ادام رەتىندە بەينەلەنگەن ەكەن. بۇل پاتشالىق وتارشىلدىق ساياساتتىڭ جالعاسى بولدى. ويتكەنى، كەنەسارى قاسىمۇلى ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن پاتشالىق باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسىپ، ۇلتتىق قارسىلىعىن ەشقاشان توقتاتقان ەمەس.

شەشۋشى شايقاس كەكىلىك-سەڭگىر تاۋلارىندا ءوتتى. بۇل شايقاستا تەك اسكەرلەر عانا ەمەس، تاعدىرلار دا سوقتىعىستى. كەنەسارى اسكەرى قورشاۋعا الىندى. ۇزاق سوعىستان شارشاعان ساربازدار باتىلدىقپەن شايقاستى، بىراق كۇشتەر تەڭ ەمەس ەدى. كوپشىلىگى شايقاستا قازا تاپتى، باسقالارى شاشىراڭقى بولدى.

حاننىڭ ءوزى ەڭ جاقىن جولداستارىمەن بىرگە تۇتقىنعا الىندى. ولاردىڭ اراسىندا كۇرەستىڭ ەڭ ادال جانە باتىل قاتىسۋشىلارىنىڭ ءبىرى، ونىڭ اعاسى ناۋرىزباي دا بولدى. بۇل شايقاس قارۋلى قارسىلىقتىڭ سوڭعى تاراۋىنا اينالدى. تۇتقىنعا الىنعاننان كەيىن كەنەسارى قاسىمۇلىنا كۇرەستى تاستاپ، يمپەريالىق بيلىكتى مويىنداۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلدى.

بىراق ول ءوز سەنىمىنە ادال بولىپ قالدى. ول ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. كەيبىر دەرەككوزدەرگە سايكەس، حاننىڭ باسى دالانىڭ سوڭعى حانىن جەڭۋدىڭ سيمۆولى رەتىندە سانكت-پەتەربۋرگكە جىبەرىلگەن. ونىڭ سۇيەگىنىڭ تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ قالا بەرەدى، بۇل وقيعاعا ەرەكشە قايعىلى سيپات بەرەدى.

بىراق ءولىم ونىڭ ساپارىنىڭ سوڭى ەمەس ەدى. حالىق ەسىندە كەنەسارى قاسىمۇلى جاۋلاپ الىنعان ادام ەمەس، باتىر بولىپ قالا بەرەدى. اڭىزداردا ونىڭ تاباندىلىعى، ءتىپتى سوڭعى ساتتەرىندە دە جاۋعا باس يمەگەنى تۋرالى ايتىلادى.

كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ جەڭىلىسىن ءبىر عانا سەبەپپەن تۇسىندىرۋگە بولمايدى; بۇل فاكتورلاردىڭ كۇردەلى ۇيلەسىمىنىڭ ناتيجەسى. قازاق قوعامىنداعى بىرلىكتىڭ بولماۋى نەگىزگى ماسەلەگە اينالدى. ورتاق ماقسات پەن ۇيلەستىرىلگەن ارەكەتتەر بولماسا، قۋاتتى جاۋعا قارسى كۇرەس قيىنعا سوعاتىن ەدى.

رەسەي يمپەرياسىنىڭ اسكەري جانە ەكونوميكالىق ارتىقشىلىعى شەشۋشى ءرول اتقاردى. تۇراقتى اسكەر، رەسۋرستار جانە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ وعان باسىمدىق بەردى. وداقتاستاردىڭ بولماۋى كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ ءوز پوزيتسياسىن نىعايتۋ مۇمكىندىگىنەن ايىردى.

حالىقارالىق وقشاۋلانۋ جاعدايىندا ونىڭ قوزعالىسى قۋاتتى يمپەرياعا قارسى جالعىز قالدى. اقىرىندا، ۇزاققا سوزىلعان سوعىس حالىقتى شارشاتتى، ەكونوميكانى السىرەتتى جانە قارسىلىقتى السىرەتتى. كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ ءولىمى بەتبۇرىس بولدى. وسىمەن بىرگە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءداستۇرلى تۇردە ءومىر ءسۇرۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى اياقتالدى.

قازاق دالاسى اقىرى رەسەي يمپەرياسىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى، ال ەسكى ءومىر سالتى تەز وزگەرە باستادى. بىراق سونىمەن بىرگە ونىڭ كۇرەسى تاريحي ەستەلىكتەردىڭ كوزىنە اينالدى. بۇل حالىقتىڭ بوستاندىقتان ايىرىلۋعا مويىنسۇنباعانىن جانە ول ءۇشىن سوڭىنا دەيىن كۇرەسۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتتى.

اتاپ ءوتۋ كەرەك، جيۋل ۆەرن فرانتسۋز جازۋشىنىڭ 1875 جىلى «ميحاەل ستروگوۆ» رومانى پاريجدە جارىق كوردى. روماننىڭ باستى كەيىپكەرى - ءوز جەرىن يمپەريالىق ۇستەمدىكتەن قورعاۋعا تىرىساتىن تاتار حانى فەوفار. كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، ونىڭ ءپروتوتيپى كەنەسارى قاسىمۇلى بولۋى مۇمكىن.

ايتا كەتۋ كەرەك، پاتشالىق، مەيلى كەڭەستىك كەزەڭدە بولسىن روماننىڭ رەسەيدە جاريالانۋىنا ۇزاق ۋاقىت بويى تىيىم سالىنعان بولاتىن، بۇل ونىڭ وتارشىلدىق بيلىككە قارسىلىق تاقىرىبىنىڭ سەزىمتالدىعىن كورسەتەدى.

بۇگىندە كەنەسارى قاسىمۇلى ۇلتتىق قادىر-قاسيەتتىڭ جانە تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىستىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانادى. ونىڭ ەسىمى بىزگە بوستاندىق قۇرباندىققا بارۋدى قاجەت ەتەتىنىن جانە ۇلتتىق بىرلىك ونى ساقتاۋدىڭ كىلتى ەكەنىن ەسكە سالادى.

كەنەسارى قاسىمۇلى تاريحى تەك جەڭىلىس تۋرالى عانا ەمەس. بۇل قايسارلىق، يدەالدارعا ادالدىق جانە بوستاندىق قۇقىعى ءۇشىن تولەۋگە ءتيىستى باعا تۋرالى اڭگىمە. كەنەسارى قاسىمۇلى – ۇلى ءداستۇردىڭ مۇراگەرى. ابىلاي حاننىڭ جوڭعارلارعا قارسى كۇرەستەگى باتىلدىعى مەن قاسىم حاننىڭ مەملەكەتشىلدىگى كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ تۇلعاسىندا جالعاستى.

كەنەسارى قاسىمۇلى قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەس تاريحىنداعى ماڭىزدى تۇلعا بولىپ قالا بەرەدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، ونىڭ بەينەسى وتارشىلدىققا قارسىلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالدى جانە تەك قازاق حالقىنىڭ عانا ەمەس، بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ ەسىندە ماڭگى ساقتالادى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى  قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz