Sәrsenbi, 22 Sәuir 2026
Aqmyltyq 210 0 pikir 22 Sәuir, 2026 saghat 12:59

Migrasiya mәselesinde jaybasarlyqqa jol joq!

Suret: JY arqyly jasaldy.

(Sheteldikterding Qazaqstangha aghyluy qanday qauip tóndirui mýmkin?)

Áleumettik jelilerde birqatar avtorlardyng mazasyz maqalalary jaryq kórude: olardyng payymdauynsha, Resey men Ukraina arasyndaghy qiyan‑keski soghys Resey ekonomikasyn túralata bastaghan ‑ múnay jәne basqa qazba baylyghy eksportynan týsken paydany soghys jalmauda. Al, soghystaghy kýndelikti adam shyghyny – jappay mobilizasiyagha alyp kelude. Osy jaghdayda, soghystan qashqan reseylikter shet elderge ketude, sonyng ishinde, tildik jәne mentalidik túrghydan birashama  jaqyn Qazaqstangha qonys audaru olar ýshin eng qauipsiz tóte jol bolyp túr.

Núrmúhamed Baygharaev:

Resey ýlken ekonomikalyq daghdarystyng qarsanynda túr.Áriyne, bәri ózi bastaghan soghystyng nәtiyjesi. Nege ýlken? 2008 jyly әlemdik daghdarystyng әseri bolsa, búl joly soqqy san taraptan. Sheteldik kompaniyalar ketip qaldy, jan-jaqty sanksiya, gaz-múnayy satylmay jatyr, shetelden investisiya kelmeydi, soghystyng qarjylyq shyghyny tym mol. Sodan biznes jabylyp, júmyssyzdyq artyp, óndiris toqtap jatyr.

Sonyng әserinen tek 2025 jyly 800 myng kәsipker biznesin japqan. Reseylikterding 60 payyzynyng jighan aqshasy joq. 2026 jyly byltyrmen salystyrghanda Mәskeu men Peterborda 7500 dýken jabylghan. Byltyr búl eldegi óndiris oryndary 7,5 trln rubli shyghyn kórgen. Eng kóbi – Gazpromda. Tek RJD biyl 6 myng adamdy júmystan shygharmaq. Qysqartu jýrgizetin zauyttar az emes.

Múndayda reseylikter ne isteydi? Soghys pen júmyssyzdyqtan qashyp, jaqyn elderge jappay kóshedi. Biyl jazda kósh dengeyi ósui mýmkin. Qazir Threads tolghan reseylikterding jazbasy. Almaty, Astana, Kókshetaugha qalay kóshkenin tәptishtep jazady.

Eng bastysy – til problemasy joq, eshkim qazaq tilin talap etpeydi degenge keltiredi. Bәri oryssha degeni ghoy. VNJ alu ýshin qazaq tilining eng tómen dengeyin bilu talaby jaqynda ghana endi. Kóbi azamattyq alyp ýlgergen. Búryn kóship ketkender endi otbasyly bolyp qaytyp kelip jatyr.

Endi olar basqa reseylikterdi Qazaqstangha kóshuge ýgittegen posttar jaza bastady. VNJ-gha qazaq tilin súraytyn talapty alyptastaudy súraghan feyk akkaunttar kóbeydi.

Búlar – qazir bas saughalaghan migranttar. Degenmen kózqarasy esh ózgermegen, sol putinist, sol soghysty qoldaushy, Batysty jau, ózge últtardy ózinen tómen kórushiler dep oilaymyn. Tek tiri qalu ýshin jan baghugha kelgender.

Eng qiyny, múnday top erteng «bizding qúqyghymyzdy taptady, oryssha bizge jauap bermeydi, 9 mamyrda parad, marsh ótkizbeydi» dep shu shygharuy әbden mýmkin. Kremlige sonysymen ynghayly. Al ol Qazaqstangha aqparattyq, sayasy qysym jasaugha jaqsy sebep.

Resey – ýnemi shetten jau izdeushi el. Solay ishki qoghamdy mobilizasiya jasaydy. Ózderining dәstýrli sayasy tehnologiyasy. 1990jj AQSh-ty, keyin Sheshenstandy, sodan keyin NATO, Europany, Ukrainany, qazir migranttardy jau obrazyna telip qoydy. Erteng Ukrainadan týk tappay oralghanda jana jau izdeuine tura keledi. Mine, sonda qazirgi kóship jatqan migranttardy qoldanuy bek mýmkin.

Múnday әdisti Kremli Estoniyanyng Narvasynda, Moldovanyng Prednestroviesinde qoldandy. Sondyqtan qazirgi reseylikterding jappay kóshi – jay migrasiya emes, keleshekke aqyryn jinalyp jatqan sayasy qauip. Al migranttardyng enbek naryghynda jergilikti mamandardy yghystyryp jatqany bólek әngime.

Quanysh Edilhantegi:

RF ekonomikasy turaly jap-jaqsy post kórdim. Aytqysy kelgen oiy - Reseyde zauyttar toqtap, júmysshylary qysqartugha úshyrap jatyr, erteng olar, mysaly kýzge, qysqa taman jan-jaqqa aghyluy mýmkin deydi. Yp-ras. Kelse júmysqa, isher asqa ortaqtasady, tipti ózimizdi yghystyryp shygharuy mýmkin, óitkeni úyatsyz halyq, nahal, bizder siyaqty aqkónil emes.

Taghy bir viydeoda Berlindegi orystardy kórsetti, olar qanday da bir eskertkishting ainalasyna jinalyp, Resey dep aiqaylap jýr (onyng da avtory esimde qalmady), shamasy әlgi eskertkishti búzdyrmaugha tyrysyp jýrgen siyaqty. "Mojem povtoriti" dep jazyp qoyghan. Avtordyng oiy - kórdinizder ghoy, búlardy jolatsan, kishkeneden keyin basyna tyshady deydi. Búl da yp-ras. Nemisterge solay dep jýrgende bizdi tipti adam qataryna qospauy mýmkin.

Sosyn tiktokta búrynyraqta kelip alghan orystar әrtýrli viydeolar taratyp, Reseyde qalghandaryn bizge shaqyryp jatyr deydi. Bastysy - tilden problema joq kórinedi Qazaqstanda. Yaghny orys tildi degeni ghoy.

Múnday posttar jii úshyrasa bastaghan siyaqty. Búl dúrys, qauipting aldyn almasa bolmaydy. Múnyng bәrin ýkimet bilip otyr dep senemin. Oghan basty markerim mynau - endi búrynghyday kez-kelgenge uaqytsha baspana bere bermeytin bolypty, ol ýshin aldymen qazaq tilinen emtihan tapsyruy kerek eken. Biraq... halqymyz qanday jaybasar bolsa, ýkimetimiz de sonday jaybasar - búl isti bayaghyda-aq jolgha qoy kerek edi. Álde bilip otyrghandar, ishi bilse de ýndemey otyrdy ma? Negizi halyqta kinә joq, sol kezde-aq shuladyq qoy, keltirmeuding jolyn tap dep.

Búl talaptyng ekinshi jaghy bar - ol Otanyna oralghysy keletin qazaqtargha qoldanylmauy kerek. Áytpese bizde shash al dese bas alatyndar jetkilikti - kishkene bolsa da para alghysy kelip, Otanyn ansap kelgenderdi qazaq tilin syltauratyp әlekke saluy mýmkin. Onsyz da qazaq ekenindi dәlelde dep jýrgender bizding SIM jetkilikti.

Aytpaqshy... keshe Burahannyng viydeosyn bәriniz de kórgen shygharsyzdar? Sonda Irannan kelgen qyz ne aitty deysiz ghoy: Iranda tek adaylar ghana túra ma әlde basqa da rulardan bar ma, mysaly naymandar dep súrady Burahan. Sondaghy qyzdyng jauaby: bar, biraq bizde pasportta últy jazylmaydy, sondyqtan olar familiya ornyna aday dep jazdyrtady dedi.

Men múny bylay týsindim: Iran qazaqtarynyng 90%-i adaylar, sondyqtan da Aday degen sóz - Qazaq degen sóz bolyp ketken, yaghny aday-qazaq sinonim sózder. Pasporttarynda últy jazylmaytyn bolghan son, ózining qazaq ekendigin úmytpau maqsatynda olar adaydy familiya etip alghan boluy mýmkin. Áriyne, búl óz joramalym, әitpese familiyasyn Nayman nemese Qazaq dep jazsa bolmay ma degen súraqqa berer jauabym joq, iranist emespin ghoy.

Qorytyndy. Azghantay ghana últpyz. Qazaqstanda sonshama jerge bar bolghany 14,5 mln adambyz. Onyng ýstine jartymyz óz tilimizde sóilemeymiz, orysshagha beyimbiz. Jaman aitpay jaqsy joq, erteng Reseyden onshaqty mln adam kóship kelse tilimiz jútylyp ketkeni ghoy? Qatang sharalar alugha ýkimet te seskenetin bolar, óitkeni jaqynda RF Mem. dumasy eger RF azamaty shetelde sottalsa preziydentine әsker kirgizuge rúqsat beretin zandy birinshi oqylymda bekitti degen aqpar shyqty. Osyny paydalanyp bizde qanday oiy baryn kim bilipti? Eng bastysy - ózimizge myqty bolayyq, ishtey qay nәrsege de dayyn bolayyq, tilimizdi damyta bereyik. Arabqa da, qytaygha da, orysqa da dalandap jalbaqtay bermey kishkene jinaqtalayyq. Sayasy sauatymyzdy kóterip jan-jaghymyzgha qaranqyrayyq  degim keledi.

Týiin: Mine, bizge әleumettik jelilerden osynday dabyldar kelip jatyr. Búl, әriyne, dauyl emes, biraq, dauylaldy situasiya ekeni ras. Óitkeni, qazaq halqy әli de monoúlttyq memleket retinde qúrala almay keledi. Bizde til tútastyghy, mәdeny tútastyq, memleketshildik týsinigi әli de әlsiz kýide. Kóp jaghdayda, bizdegi azamattyq instituttar ózge últtardy ózine assimilyasiyalaugha, ózine siniruge  qauqarsyz.

Jogharydaghy kóterilgen súraqtar osy mәseleni qauip sanaydy. Búl – azamattyq dengeyde sheshiletin mәsele emes ‑ ony tek memlekettik jiger arqyly sheshuge bolady. Memleket ben biyligimiz soghan dayar ma?

Ábdirashit Bәkirúly, filosof

Abai.kz

0 pikir