Qazaq orta mektebinde oqushylar әdebiyet pәnin myng saghattan artyq oqidy. Biraq mektepten shyqqan boyda әiteuir bir sektagha tap bolyp, sony bir saghat tyndasa, múrny tesilgen taylaqtay soghan erip jýre beredi. Nege?

Ádebiyet pәnining basty maqsaty – oqushynyng últtyq ruhyn kóteru, ony elding azamaty retinde qalyptastyru. Ádebiyetti oqymaghan úrpaq – tamyrsyz aghash. Bala әdebiyet arqyly ghana eldik pen erliktin, izgilik pen parasattyng dәnin boyyna siniredi. Osy maqsat oryndalyp jatyr ma? Búl turaly Jýsipbek Aymauytúly: «Ádebiyet – últtyng jany. Últtyq sana, taghdyr, jan jýiesi – kórkemónerding basty taqyryby», – deydi. Qazaq әdebiyeti jalpy adamzatqa tәn qúndylyqtyng ayasynda oqyrmanyna aldymen últtyq minezdi qalyptastyruy kerek. Qazaq әdebiyeti pәni mektepterde osy maqsatta oqytyluy tiyis.

Negizgi orta bilim beru dengeyining qazaq tili men әdebiyetin terendete oqytatyn qoghamdyq-gumanitarlyq baghytyndaghy mamandandyrylghan jelilik Abay mektepteri qoldanystaghy baghdarlamamen qatar, biyl 7-synyptary qazaq әdebiyeti pәnin eksperiymenttik «Qazaq National School Programme» baghdarlamasymen oqyp jatyr. Eki baghdarlamada qazaq әdebiyeti pәnining maqsaty eki týrli berilgen. Salystyralyq:

Qoldanystaghy baghdarlamada: «Qazaq әdebiyeti baghdarlamasynyng maqsaty – sóz ónerin mәdeny múra, últtyq qúndylyq retinde týsinip, baghalay alatyn, intelektualdyq estetikalyq dengeyi, adamgershilik ústanymy joghary shygharmashyl túlgha qalyptastyru».

Eksperiymenttik «Qazaq national school programme» baghdarlamasynda: «Qazaq әdebiyeti oqu pәnining maqsaty – bilim alushylardyng kórkem shygharmalar arqyly estetikalyq talghamyn damytu, últtyq ruhyn oyatu, ruhany adamgershilik qasiyetterin, emosionaldyq intellektisin, oqyrmandyq mәdeniyetin jәne kommunikativtik qúzyrettiligin qalyptastyru» delingen.

Qoldanystaghy baghdarlama әdebiyetti últtyq qúndylyq, mәdeny múra retinde tanytyp, sony baghalay alatyn, ruhany talghamy joghary, adamgershiligi qalyptasqan shygharmashyl túlgha tәrbiyeleudi kózdeydi. Búl – әdebiyetti eng aldymen tәrbie men tanym qúraly retinde qaraytyn dәstýrli ústanym.

Al eksperiymenttik «Qazaq National School Programme» baghdarlamasy boyynsha oqushy әdebiyetti tanyp qana qoymay, ony týsinip, taldap, óz oiyn dәleldey aluy tiyis. Baghdarlama estetikalyq talghamdy damytumen qatar, emosionaldyq intellektini, oqyrmandyq mәdeniyetti jәne kommunikativtik qabiletti qalyptastyrudy aldynghy oryngha shygharady.

Býgingi bilim beru kenistiginde әdebiyet pәnin oqytu jay ghana mәtin tanu emes, túlgha qalyptastyrudyng negizgi tetikterining biri ekeni jii aitylady. Alayda osy úly maqsatqa jetuding joly qanshalyqty jýieli? Búl súraqqa jauap izdegende eng aldymen oqu ýderisining ózegine ýnilu qajet.

Kez kelgen bilim beru jýiesi ýsh taghangha sýienedi: neni oqytu, kimge oqytu, qalay oqytu. Osynyng ishinde eng manyzdysy – neni oqytu, yaghny bilim mazmúny. Sebebi mazmún aiqyn bolmayynsha, әdis te, nәtiyje de jýieli bolmaydy. Demek, baghdarlama eng aldymen osy súraqqa naqty әri dәl jauap berui tiyis. Bilim mazúny, oqytylatyn shygharmalar osy taqyryptardyng ainalasynda iriktelip, jinaqtalyp, oqushylargha úsynylady.

«Neni oqytu?» mәselesinde qazirgi qoldanystaghy baghdarlama men «Qazaq National School Programme» baghdarlamasyna ortaq bir mәsele bar, ol – taqyryptardyng jýiesizdigi men naqtylyqtyng joqtyghy. Qoldanystaghy baghdarlamada berilgen taqyryptar:

Birinshiden, eki baghdarlamada da berilgen taqyryptar bir paradigmanyng boyynda jatpaydy. Taqyryptardaghy «Tolghauy toqsan qyzyl til», «Japangha bitken bәiterek», «Danalyq – óshpes jaryq, ketpes baylyq» degen sekildi Abay, Mahambet, Ahmet ólenderinen alynghan, qiyal men shyndyq, tanym men taghylym, tarihy shyndyq pen kórkem sheshim deytin – әdebiyet teoriyasynyng taqyryptary. Adam jәne tabighat, adam janynyng qúpiyasy degen – óz aldyna bólek filosofiyalyq taqyryp. Taqyryptarda nominativtik naqtylyq joq. Taqyryptyng basym kópshiligi naqty úghym emes, kórkem atau retinde berilgen. Múnday taqyryptar bilim mazmúnyn naqtylamaydy, oqytu maqsatyn anyq kórsetpeydi. Ghylymiy-didaktikalyq talap boyynsha taqyryp naqty, úghymdyq, mazmúndy aiqyndaytyn sipatta boluy tiyis.

Jýiesiz, birizdi berilmegen taqyryptyng kesirinen balagha oqytylatyn shygharmalar da jýiesiz jinaqtalady, bereri de az bolady. Taqyryptyng aty әdemi bolghany az; ózekting ózi balanyng ómirimen týiisui kerek.

Osy taqyryptar ainalasynda oqytylatyn shygharmalar sany qoldanystaghy baghdarlamagha qaraghanda ekperiymenttik «Qazaq national school programme» baghdarlamasynda azayghan. Qoldanystaghy baghdarlamada 7–9-synyptarda әdebiyet pәnine aptasyna 5 saghat, jylyna 170 saghat bólinse, jana baghdarlamada búl kórsetkish edәuir tómendegen: 7-synypta – 3 saghat (114 saghat), 8–9-synyptarda – 4 saghat (152 saghat). Saghat qysqarghan jerde oqytylatyn shygharmalardyng da sany kemiytini anyq. Shynynda da, salystyrmaly týrde qarasaq, qoldanystaghy baghdarlamada qamtylghan kórkem múra auqymy әldeqayda ken: batyrlar jyrynan bastap, ejelgi dәuir әdebiyeti, sheshendik óner, HIH–HH ghasyr klassikteri men qazirgi әdebiyetke deyin úsynylghan. Al «Qazaq National School Programme» baghdarlamasynda oqytylatyn shygharmalardy yqshamdaghan. Eki baghdarlama boyynsha oqytylatyn shygharmalardyng sanyn salystyrayyq. Qoldanystaghy baghdarlama boyynsha 7-synyptyng 3-toqsanynda oqytylatyn shygharmalar: M.Dulatovtyng «Elim-ay» óleni, M.Júmabaevtyng «Týrkistan», «Tolqyn», «Men jastargha senemin» ólenderi, S.Torayghyrovtyng «Men qazaq», «Bir adamgha» ólenderi, J.Aymauytovtyng «Ánshi» әngimesi, M.Áuezovting «Kókserek» әngimesi, I.Jansýgirovting «Dombyra», «Jetisu suretteri» ólenderi, Gh.Mýsirepovting «Ananyng anasy» әngimesi, Q.Qaysenovting «Jau tylyndaghy bala» povesi, Q.Amanjolovtyng «Tughan jer» óleni, Gh.Ormanovtyng «Qaraghay» óleni, S.Sarghasqaevtyng «Tәmpish qara» povesi, Sh.Smahanúly shymshymalary. Al «Qazaq National School Programme» baghdarlamasynda bar bolghany 4-5 avtor men taqyryp berilgen: Tólen Ábdiktin  «Qonaqtar» әngimesi,  Duman Ramazannyng «Bala Qazybek» (anyz) piesasy, Marat Qabanbaydyng «Bauyr» әngimesi, Sәule Dosjannyng «Auyldan shyqqan millioner» povesi.  Búl qazaq tili men әdebiyetin terendete oqytatyn mektepting baghdarlamasyna osy tústa manyzdy súraq tuyndaydy: әdebiyetti az oqytyp, tereng oqytu mýmkin be?

Ádebiyet – tek aqparat beretin pәn emes, ol – tarihy jad, últtyq kod, ruhany tәjiriybe. Batyrlar jyry men jyraular poeziyasy, Abay men Maghjan, Áuezov pen Múqaghaly shygharmalary bir-birin almastyratyn mәtinder emes, әrqaysysy últtyq dýniyetanymnyng jeke qabatyn qúraytyn irgeli múralar. Shygharmalardy qysqartu – belgili bir dengeyde sol ruhany kenistikti taryltu degen sóz. Ekinshi jaghynan, qazirgi bilim beru jýiesi funksionaldyq sauattylyqty, taldau men interpretasiya daghdylaryn aldynghy oryngha shygharyp otyr. Osy túrghydan alghanda, mәtin sanyn azaytyp, әr shygharmagha terenirek ýnilu zaman talabyna say qadam retinde qarastyryluy mýmkin. Degenmen, әdebiyetti oqytudaghy basty mәsele saghat sanynda emes, sol saghattyng qalay jәne nemen toltyrylatynynda. Ádebiyetke bólingen saghat ony terendete oqytatyn mektepte qysqarmauy tiyis. Áytpese ol pәnning bilim mazmúnyna tikeley әser etedi. Ádebiyetti yqshamdau emes, jýieleu qajet. Eger baghdarlama últtyq әdebiyetting ózegin saqtay almasa, onda ol qansha zamanauy bolsa da, ózining negizgi missiyasyn orynday almaydy. Sebebi әdebiyet – jay pәn emes, últtyng ruhany tiregi.

Mayra Júbandyqqyzy

Abai.kz