Qazirgi kýnderi elimizdegi, tipti, adamzat kólemindegi dinaralyq alauyzdyqtardyng aldyn aludyng manyzy óte ýlken  bolyp otyr. Elimizdegi islamshylar men tәnirshilderding arasyndaghy teketiresting kýnnen kýnge órshui osynyng jaqsy dәleli tәrizdi.

Qogham ómirine ýlken zardap әkeletin búl qúbylystyng negizgi sebep – ruhany mesheulik saldarynan dinning ishki mәni men syrtyq mәnisin kópshilik qauymnyng anyq ajyrata almauy bolyp tabylady. Jalpy alghanda, býkil adamzat tarihy týrli diny aghymdardyng arasyndaghy alauyzdyqty bir jýiege keltiruding qiynnyng qiyny ekenin kórsetedi. Abay ilimi búl mәselening de sheshimin tabugha mýmkindik beredi.

Dinning ishki mәnin Abay ózining «Lay sugha may bitpes qoy ótkenge» atty óleninde bylay dep beredi:

Meken bergen, halyq qylghan Ol lәmәkan
Týp IYesin kóksemey bola ma eken?
Jәne Oghan qaytpaqsyn, ony oilamay,
Ózge maqsat aqylgha tola ma eken?

Yaghni, hakim Abaydyng ilimine sýienetin bolsaq, din degenimiz – Týp IYege qaytu joly, jәne adam ómirining týpki maqsaty. Ólenning osy tórt jolynda danyshpan babamyz barlyq dinderding ishki negizgi mәnin kórsetip otyr.  Biraq kópshilik qauym barlyq dinderge ortaq búl týpki mәndi bilmegendikten, ne bolmasa qabyldamaghandyqtan, dinaralyq alauyzdyq kýnnen kýnge tolastamay, kerisinshe, óris aluda.

Bir qaraghanda asa qiyndyghy joq, osy qarapayym týsinikti kópshilik qauym nege qabylday almaydy? Búl jaghdaydyng bir sebebin Abay «Allanyng Ózi de ras, sózi de ras» óleninde bylay dep beredi:

Bas joghary jaralghan, moyyn tómen,
Qarashy, dene bitken retimenen.
Isting basy – retin tanymaqtyq,
Iman bilmes taghatty qabyl demen.

Imamdar ghibadattan sóz qozghaghan,
Húsniyzәn men imandy bildi oilaghan.
Imannyng tazalyghyn jaqsy úqtyrmay,
Syrtyn qansha jusa da, ishi onbaghan.

Adam denesining osynday kelisimdi boluy Jaratushynyng hikmeti. Onyng hikmetin týsinip, sezinetin bolsaq, imanymyz ósedi. Abay «Isting basy – retin tanymaqtyq» deydi. Búl qanday iske kirispey túryp onyng retin tanyp al degen sóz. Sondyqtan,  imandy ósiru ýshin de әueli bolmystyng ýilesimdi jәne minsizdigine kónil bólu kerek. Búl ruhany bilim arqyly keledi. Sonymen birge, dinning syrtqy symbaty bolyp tabylatyn taghat týrlerin, olardy qalay, jәne ne ýshin jasaytynyn, neni bildiretinin anyqtap alu kerek.

Abay ózining otyz segizinshi sózinde dinning ishki mәni men syrtqy mәnisin jaqsy týsindirip beredi. Bilimsiz jasalghan, yaghny týsinbey jasalghan taghat dinning syrtqy mәnisi bolghandyqtan, tek qana ritual, rәsim retinde qalyp, paydasy shamaly bolady. Osynyng barlyghyn imamdar týsindirip, úqtyrulary kerek. Ókinishke qaray, olar ghibadattan sóz qozghap, húsniyzәn (jaqsy oi) men imandy bildirudi oilasa da, imannyng tazalyghyn jaqsy úqtyra almaghan, sebebi olardyng ózderinde imannyng tazalyghy shamaly. Fәny әlemning әserimen nәpsining yqpalynda jýrgen diny adamdar dinning ishki mәnin dúrys týsindire almaydy. Abay ilimi boyynsha, onyng sebebi dinning syrtqy symbatyna, yaghny ghibadat týrleri men  rәsimderge basa kónil bólip, ishki mәnine tereng ýnilmegendikten bolyp tabylady. Býkil bolmysty Jaratushy barlyq dinderge ortaq ekenin, dinning negizgi maqsaty imandy ósirip Týp IYege qaytu ekenin týsingen adam eshuaqytta ruhany joldy bir-birinen bólip, alastamaydy. Barlyq dinderge ortaq bolyp tabylatyn dinning ishki mәni men syrtqy mәnisin dúrys týsinuding manyzy ýlken.

Diny joldaghy kelensiz isterding sebebin Abaydyn  ózi bylay dep týsindiredi.

Allanyn, payghambardyng jolyndamyz,
Yntamyzdy búzbastyq imanymyz.
Payda, maqtan, әuesqoy – shaytan isi,
Kәni bizding nәpsini tyighanymyz?

Mý’min bolsan, әueli imandy bol,
Pendege iman ózi ashady jol.
Shyn ilan da, taza oila bir imandy,
Múnafiq namaz qylmap pa, maghlúm ghoy ol.

Allagha [i]senip, payghambardyng jolynda bolyp, iman keltirsek te, shaytannyng yqpalyna jii týsemiz. Onyng sebebi – nәpsi. Nәpsini tyya almaymyz. Nәpsiden shaytan isi bolyp tabylatyn payda, maqtan, әuesqoy shyghady. Din ghana emes, tipti ómirdegi barlyq qiynshylyqtardyng sebebi osy nәpsining yqpaly, sondyqtan Abay ony tyydyng manyzyn qaytalap, basa aitady. Sebebi nәpsi ruhany jetilu jolyndaghy basty kedergi. Eger adam imandy bolsa, «Pendege iman ózi ashady jol». Imannyng ózi jol ashyp otyrady. Ol jýrek kózin ashyp, ómirding barlyq zardabynan qútylugha, negizgi maqsatqa jetuge mýmkindik beredi. Biraq ol ýshin fәny ómirmen bylghanbaghan tolyq senim men taza oy kerek, yaghny niyetting tazalyghy kerek. Múnafiq (eki jýzdi, ishi kәpir syrty músylman) qansha namaz qylyp, qúlshylyq jasaugha úmtylsa da, onyng әreketi bos әureshilik. Allagha tek qana, Abaydyng óz sózimen aitqanda, ystyq qayrat, jyly jýrek, núrly aqylmen jetuge bolady.

Alla ishindi aitqyzbay biledi oila,
Pendesine qastyqpen kinә qoyma.
Raspenen talaspa mý’min bolsan,
Oyla, aittym: «Adamdyq atyn joyma!»

Abaydyng búl óleni onyng býkil shygharmalarynyng kvintessensiyasy, yaghny negizgi mәni tәrizdi. Búl óleninde ol bolmys syrlary, onymen ýilesimdi ómir, adam ómirining maqsaty tәrizdi  býkil bolmystyng negizgi mәnin qysqasha, tezisti týrde bergen. Al búl songhy tórt joly – búl ólenning qorytyndysy. Qorytyndy bolghandyqtan, onyng manyzy da ýlken. Búl manyzdy joldargha basa kónil audarayyq.

Adam da Allanyng jaratqany, Onyng pendesi. Onyng «Pendesine qastyqpen kinә qoyma». Isting mәn-mәnisine barmay pendesine qastyq qylugha bolmaydy. Basqagha kinә qoy bilmestikten, týsinbegendikten shyghuy mýmkin. Búl – nadandyqtan belgisi. Ne bolmasa barlyghyn týsine túra, qastyqpen kinә qoygha bolady. Búl – imansyzdyq belgisi.

Abaydyng jazghandarynyng barlyghy Aqiqat-Ras. Sondyqtan «Raspenen talaspa mý’min bolsan» deydi Hakim. Aqiqat Alladan shyghady. Músylman búl Aqiqatqa talaspay, oghan tolyq senedi. Eger senbese, ol músylman emes. Músylmandyq imannan bastalady. Al imansyzdardy Abay «jarym adam» dep, ne bolmasa «Aqyl da joq, my da joq. Daladaghy andarsyn» dep anmen teneytini bar.

Abay ilimi boyynsha, adamnan tómengiler «jarym adamdar». Sondyqtan raspenen talasatyndargha «Oyla, aittym: «Adamdyq atyn joyma!» dep, eger raspenen talasatyn bolsan, onda adamdyq atyn joyasyn, «adam» dengeyinen «jarym adam» dengeyine týsesing degendey bolady.

Abaydyng tereng oilarynan adam ómiri ghana emes, býkil bolmystyng týpki maghynasyn tabamyz. Ol býkil bolmystyn, onyng ishinde adamzat ómirining maqsaty jәne oghan jetu joly qanday ekenin tezisti týrde bergen. Búl Abay múrasyndaghy ruhany jetiludyng negizgi baghyt-baghdarlamasy.

Býgingi zamanda kópshilik qauym Abaydy әli tolyq týsine almay jýr. Onyng sózderining tereng syryn týsinudi qiyndatatyn negizgi sebep – imansyzdyq. Abaydyng syrly sózderin zattyq aqyl, jәne dýniyelik bilimmen týsinuge bolmaydy. Jýrekte ruhany sәule bolu kerek. Abay sózderin jýreginde sәulesi bar adamdargha arnaghan, al adamdyq osy dengeyden bastalady.

Osy baghytta halyqtyng ruhany dengeyin kóteru ýshin elimizde bir kezderde mektep qabyrghasynda dintanu sabyghy engizilip, búl ýrdis bastalyp ta ketip edi. Ókinishke oray dinning týpki mәnin týsinbegendikten, búl pәnning paydasynan zyyany basym bolyp ketti. Sebebi, oqulyqtar dinning ne ekenin týsindiruding ornyna onyng tarihyna, ghibadattyng syrtqy týrine arnaldy. Ruhany joldyng negizi iman ekenin týsindirmey, dinderding syrtqy týrine kónil bólinip, olardyng bir-birinen aiyrmashylyghy bayandaldy. Múnday kitaptar oqyghan adamdardy dinderge bólip, olardy biriktiruding ornyna, kerisinshe, ajyratyp, bólinuge mәjbýrleydi. Osylay әuelde izgi niyetpen jaqsy bastalghan shara ózining maqsatyna  jete almay qaldy.

Sonymen, Abay ilimi boyynsha, dinning týpki mәni adamdy ruhany jolgha salyp, ony Týp IYege qaytaru eken. Barlyq diny aghymdardyng negizgi maqsaty bolghandyqtan, búl úly maqsat barlyq dinaralyq alauyzdyqtardyng aldyn alugha mýmkindik beredi.

Dosym Omarov,

abaytanushy, teolog ghalym

Abai.kz