قازىرگى كۇندەرى ەلىمىزدەگى، ءتىپتى، ادامزات كولەمىندەگى دىنارالىق الاۋىزدىقتاردىڭ الدىن الۋدىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن  بولىپ وتىر. ەلىمىزدەگى يسلامشىلار مەن تاڭىرشىلدەردىڭ اراسىنداعى تەكەتىرەستىڭ كۇننەن كۇنگە ءورشۋى وسىنىڭ جاقسى دالەلى ءتارىزدى.

قوعام ومىرىنە ۇلكەن زارداپ اكەلەتىن بۇل قۇبىلىستىڭ نەگىزگى سەبەپ – رۋحاني مەشەۋلىك سالدارىنان ءدىننىڭ ىشكى ءمانى مەن سىرتىق ءمانىسىن كوپشىلىك قاۋىمنىڭ انىق اجىراتا الماۋى بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا، بۇكىل ادامزات تاريحى ءتۇرلى ءدىني اعىمداردىڭ اراسىنداعى الاۋىزدىقتى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدىڭ قيىننىڭ قيىنى ەكەنىن كورسەتەدى. اباي ءىلىمى بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ءدىننىڭ ىشكى ءمانىن اباي ءوزىنىڭ «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە» اتتى ولەڭىندە بىلاي دەپ بەرەدى:

مەكەن بەرگەن، حالىق قىلعان ول لاماكان
ءتۇپ يەسىن كوكسەمەي بولا ما ەكەن؟
جانە وعان قايتپاقسىڭ، ونى ويلاماي،
وزگە ماقسات اقىلعا تولا ما ەكەن؟

ياعني، حاكىم ابايدىڭ ىلىمىنە سۇيەنەتىن بولساق، ءدىن دەگەنىمىز – ءتۇپ يەگە قايتۋ جولى، جانە ادام ءومىرىنىڭ تۇپكى ماقساتى. ولەڭنىڭ وسى ءتورت جولىندا دانىشپان بابامىز بارلىق دىندەردىڭ ىشكى نەگىزگى ءمانىن كورسەتىپ وتىر.  بىراق كوپشىلىك قاۋىم بارلىق دىندەرگە ورتاق بۇل تۇپكى ءماندى بىلمەگەندىكتەن، نە بولماسا قابىلداماعاندىقتان، دىنارالىق الاۋىزدىق كۇننەن كۇنگە تولاستاماي، كەرىسىنشە، ءورىس الۋدا.

ءبىر قاراعاندا اسا قيىندىعى جوق، وسى قاراپايىم تۇسىنىكتى كوپشىلىك قاۋىم نەگە قابىلداي المايدى؟ بۇل جاعدايدىڭ ءبىر سەبەبىن اباي «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس» ولەڭىندە بىلاي دەپ بەرەدى:

باس جوعارى جارالعان، مويىن تومەن،
قاراشى، دەنە بىتكەن رەتىمەنەن.
ءىستىڭ باسى – رەتىن تانىماقتىق،
يمان بىلمەس تاعاتتى قابىل دەمەن.

يمامدار عيباداتتان ءسوز قوزعاعان،
ءحۇسنيزان مەن يماندى ءبىلدى ويلاعان.
يماننىڭ تازالىعىن جاقسى ۇقتىرماي،
سىرتىن قانشا جۋسا دا، ءىشى وڭباعان.

ادام دەنەسىنىڭ وسىنداي كەلىسىمدى بولۋى جاراتۋشىنىڭ حيكمەتى. ونىڭ حيكمەتىن ءتۇسىنىپ، سەزىنەتىن بولساق، يمانىمىز وسەدى. اباي «ءىستىڭ باسى – رەتىن تانىماقتىق» دەيدى. بۇل قانداي ىسكە كىرىسپەي تۇرىپ ونىڭ رەتىن تانىپ ال دەگەن ءسوز. سوندىقتان،  يماندى ءوسىرۋ ءۇشىن دە اۋەلى بولمىستىڭ ۇيلەسىمدى جانە مىنسىزدىگىنە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بۇل رۋحاني ءبىلىم ارقىلى كەلەدى. سونىمەن بىرگە، ءدىننىڭ سىرتقى سىمباتى بولىپ تابىلاتىن تاعات تۇرلەرىن، ولاردى قالاي، جانە نە ءۇشىن جاسايتىنىن، نەنى بىلدىرەتىنىن انىقتاپ الۋ كەرەك.

اباي ءوزىنىڭ وتىز سەگىزىنشى سوزىندە ءدىننىڭ ىشكى ءمانى مەن سىرتقى ءمانىسىن جاقسى ءتۇسىندىرىپ بەرەدى. ءبىلىمسىز جاسالعان، ياعني تۇسىنبەي جاسالعان تاعات دءىننىڭ سىرتقى ءمانىسى بولعاندىقتان، تەك قانا ريتۋال، ءراسىم رەتىندە قالىپ، پايداسى شامالى بولادى. وسىنىڭ بارلىعىن يمامدار ءتۇسىندىرىپ، ۇقتىرۋلارى كەرەك. وكىنىشكە قاراي، ولار عيباداتتان ءسوز قوزعاپ، ءحۇسنيزان (جاقسى وي) مەن يماندى ءبىلدىرۋدى ويلاسا دا، يماننىڭ تازالىعىن جاقسى ۇقتىرا الماعان، سەبەبى ولاردىڭ وزدەرىندە يماننىڭ تازالىعى شامالى. ءفاني الەمنىڭ اسەرىمەن ءناپسىنىڭ ىقپالىندا جۇرگەن ءدىني ادامدار ءدىننىڭ ىشكى ءمانىن دۇرىس تۇسىندىرە المايدى. اباي ءىلىمى بويىنشا، ونىڭ سەبەبى ءدىننىڭ سىرتقى سىمباتىنا، ياعني عيبادات تۇرلەرى مەن  راسىمدەرگە باسا كوڭىل ءبولىپ، ىشكى مانىنە تەرەڭ ۇڭىلمەگەندىكتەن بولىپ تابىلادى. بۇكىل بولمىستى جاراتۋشى بارلىق دىندەرگە ورتاق ەكەنىن، ءدىننىڭ نەگىزگى ماقساتى يماندى ءوسىرىپ ءتۇپ يەگە قايتۋ ەكەنىن تۇسىنگەن ادام ەشۋاقىتتا رۋحاني جولدى ءبىر-بىرىنەن ءبولىپ، الاستامايدى. بارلىق دىندەرگە ورتاق بولىپ تابىلاتىن ءدىننىڭ ىشكى ءمانى مەن سىرتقى ءمانىسىن دۇرىس ءتۇسىنۋدىڭ ماڭىزى ۇلكەن.

ءدىني جولداعى كەلەڭسىز ىستەردىڭ سەبەبىن ابايدىڭ  ءوزى بىلاي دەپ تۇسىندىرەدى.

اللانىڭ، پايعامباردىڭ جولىندامىز،
ىنتامىزدى بۇزباستىق يمانىمىز.
پايدا، ماقتان، اۋەسقوي – شايتان ءىسى،
كانى ءبىزدىڭ ءناپسىنى تىيعانىمىز؟

ءمۇ’مين بولساڭ، اۋەلى يماندى بول،
پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول.
شىن يلان دا، تازا ويلا ءبىر يماندى،
مۇنافيق ناماز قىلماپ پا، ماعلۇم عوي ول.

اللاعا [i]سەنىپ، پايعامباردىڭ جولىندا بولىپ، يمان كەلتىرسەك تە، شايتاننىڭ ىقپالىنا ءجيى تۇسەمىز. ونىڭ سەبەبى – ءناپسى. ءناپسىنى تىيا المايمىز. ناپسىدەن شايتان ءىسى بولىپ تابىلاتىن پايدا، ماقتان، اۋەسقوي شىعادى. ءدىن عانا ەمەس، ءتىپتى ومىردەگى بارلىق قيىنشىلىقتاردىڭ سەبەبى وسى ءناپسىنىڭ ىقپالى، سوندىقتان اباي ونى تىيۋدىڭ ماڭىزىن قايتالاپ، باسا ايتادى. سەبەبى ءناپسى رۋحاني جەتىلۋ جولىنداعى باستى كەدەرگى. ەگەر ادام يماندى بولسا، «پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول». يماننىڭ ءوزى جول اشىپ وتىرادى. ول جۇرەك كوزىن اشىپ، ءومىردىڭ بارلىق زاردابىنان قۇتىلۋعا، نەگىزگى ماقساتقا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق ول ءۇشىن ءفاني ومىرمەن بىلعانباعان تولىق سەنىم مەن تازا وي كەرەك، ياعني نيەتتىڭ تازالىعى كەرەك. مۇنافيق (ەكى ءجۇزدى، ءىشى كاپىر سىرتى مۇسىلمان) قانشا ناماز قىلىپ، قۇلشىلىق جاساۋعا ۇمتىلسا دا، ونىڭ ارەكەتى بوس اۋرەشىلىك. اللاعا تەك قانا، ابايدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، ىستىق قايرات، جىلى جۇرەك، نۇرلى اقىلمەن جەتۋگە بولادى.

اللا ءىشىڭدى ايتقىزباي بىلەدى ويلا،
پەندەسىنە قاستىقپەن كىنا قويما.
راسپەنەن تالاسپا ءمۇ’مين بولساڭ،
ويلا، ايتتىم: «ادامدىق اتىن جويما!»

ابايدىڭ بۇل ولەڭى ونىڭ بۇكىل شىعارمالارىنىڭ كۆينتەسسەنتسياسى، ياعني نەگىزگى ءمانى ءتارىزدى. بۇل ولەڭىندە ول بولمىس سىرلارى، ونىمەن ۇيلەسىمدى ءومىر، ادام ءومىرىنىڭ ماقساتى ءتارىزدى  بۇكىل بولمىستىڭ نەگىزگى ءمانىن قىسقاشا، تەزيستى تۇردە بەرگەن. ال بۇل سوڭعى ءتورت جولى – بۇل ولەڭنىڭ قورىتىندىسى. قورىتىندى بولعاندىقتان، ونىڭ ماڭىزى دا ۇلكەن. بۇل ماڭىزدى جولدارعا باسا كوڭىل اۋدارايىق.

ادام دا اللانىڭ جاراتقانى، ونىڭ پەندەسى. ونىڭ «پەندەسىنە قاستىقپەن كىنا قويما». ءىستىڭ ءمان-مانىسىنە بارماي پەندەسىنە قاستىق قىلۋعا بولمايدى. باسقاعا كىنا قويۋ بىلمەستىكتەن، تۇسىنبەگەندىكتەن شىعۋى مۇمكىن. بۇل – ناداندىقتان بەلگىسى. نە بولماسا بارلىعىن تۇسىنە تۇرا، قاستىقپەن كىنا قويۋعا بولادى. بۇل – يمانسىزدىق بەلگىسى.

ابايدىڭ جازعاندارىنىڭ بارلىعى اقيقات-راس. سوندىقتان «راسپەنەن تالاسپا ءمۇ’مين بولساڭ» دەيدى حاكىم. اقيقات اللادان شىعادى. مۇسىلمان بۇل اقيقاتقا تالاسپاي، وعان تولىق سەنەدى. ەگەر سەنبەسە، ول مۇسىلمان ەمەس. مۇسىلماندىق يماننان باستالادى. ال يمانسىزداردى اباي «جارىم ادام» دەپ، نە بولماسا «اقىل دا جوق، مي دا جوق. دالاداعى اڭدارسىڭ» دەپ اڭمەن تەڭەيتىنى بار.

اباي ءىلىمى بويىنشا، ادامنان تومەنگىلەر «جارىم ادامدار». سوندىقتان راسپەنەن تالاساتىندارعا «ويلا، ايتتىم: «ادامدىق اتىن جويما!» دەپ، ەگەر راسپەنەن تالاساتىن بولساڭ، وندا ادامدىق اتىن جوياسىڭ، «ادام» دەڭگەيىنەن «جارىم ادام» دەڭگەيىنە تۇسەسىڭ دەگەندەي بولادى.

ابايدىڭ تەرەڭ ويلارىنان ادام ءومىرى عانا ەمەس، بۇكىل بولمىستىڭ تۇپكى ماعىناسىن تابامىز. ول بۇكىل بولمىستىڭ، ونىڭ ىشىندە ادامزات ءومىرىنىڭ ماقساتى جانە وعان جەتۋ جولى قانداي ەكەنىن تەزيستى تۇردە بەرگەن. بۇل اباي مۇراسىنداعى رۋحاني جەتىلۋدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارلاماسى.

بۇگىنگى زاماندا كوپشىلىك قاۋىم ابايدى ءالى تولىق تۇسىنە الماي ءجۇر. ونىڭ سوزدەرىنىڭ تەرەڭ سىرىن ءتۇسىنۋدى قيىنداتاتىن نەگىزگى سەبەپ – يمانسىزدىق. ابايدىڭ سىرلى سوزدەرىن زاتتىق اقىل، جانە دۇنيەلىك بىلىممەن تۇسىنۋگە بولمايدى. جۇرەكتە رۋحاني ساۋلە بولۋ كەرەك. اباي سوزدەرىن جۇرەگىندە ساۋلەسى بار ادامدارعا ارناعان، ال ادامدىق وسى دەڭگەيدەن باستالادى.

وسى باعىتتا حالىقتىڭ رۋحاني دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە ءبىر كەزدەردە مەكتەپ قابىرعاسىندا ءدىنتانۋ سابىعى ەنگىزىلىپ، بۇل ءۇردىس باستالىپ تا كەتىپ ەدى. وكىنىشكە وراي ءدىننىڭ تۇپكى ءمانىن تۇسىنبەگەندىكتەن، بۇل ءپاننىڭ پايداسىنان زىيانى باسىم بولىپ كەتتى. سەبەبى، وقۋلىقتار ءدىننىڭ نە ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ورنىنا ونىڭ تاريحىنا، عيباداتتىڭ سىرتقى تۇرىنە ارنالدى. رۋحاني جولدىڭ نەگىزى يمان ەكەنىن تۇسىندىرمەي، دىندەردىڭ سىرتقى تۇرىنە كوڭىل ءبولىنىپ، ولاردىڭ ءبىر-بىرىنەن ايىرماشىلىعى باياندالدى. مۇنداي كىتاپتار وقىعان ادامداردى دىندەرگە ءبولىپ، ولاردى بىرىكتىرۋدىڭ ورنىنا، كەرىسىنشە، اجىراتىپ، بولىنۋگە ماجبۇرلەيدى. وسىلاي اۋەلدە ىزگى نيەتپەن جاقسى باستالعان شارا ءوزىنىڭ ماقساتىنا  جەتە الماي قالدى.

سونىمەن، اباي ءىلىمى بويىنشا، ءدىننىڭ تۇپكى ءمانى ادامدى رۋحاني جولعا سالىپ، ونى ءتۇپ يەگە قايتارۋ ەكەن. بارلىق ءدىني اعىمداردىڭ نەگىزگى ماقساتى بولعاندىقتان، بۇل ۇلى ماقسات بارلىق دىنارالىق الاۋىزدىقتاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

دوسىم وماروۆ،

ابايتانۋشى، تەولوگ عالىم

Abai.kz