(Zanghar túlghagha 70 jyl)
Qazaq ruhaniyatynyng songhy shiyrek ghasyrdaghy tarihynda Talasbek Ásemqúlov esimi – zamanauy ensiklopediyalyq bilim men kóne dәstýrli tanymnyng altyn kópiri ispettes. Ol tek jazushy nemese kýishi emes, ol – qazaq órkeniyetining tereng qabattaryn ashyp, ony әlemdik kontekste saralaghan iri oishyl-kuliturolog.
Az-kem sheginis
Talas agha mening tughan naghashym ómir boyy monter bolyp qara júmystyng nary bolghan Serikbol naghashymnyng jan dosy edi. Sózge joq naghashym Talasbek dosyn ómir boyy qashan kózi júmylghansha auzynan tastamay ótti. Ekeui qashan ómirden ótkenshe bir-birimen aralasyp, asa qatty syilasyp ótti. Bir kýni ýiine shaqyryp alyp, qolyma ózine Talas agha qoltanbasymen bergen «Taltýs» kitabyn ústatyp, kim-kóringendi jazghansha mening dosymnyng myna kitabyna maqala jaz dep ótindi. Nәtiyjesinde Talas agha turaly «Ayghyzdyng ashy aqiqaty» maqalam ómirge kelgen edi.
Kýy óneri: Jadtyng qayta janghyruy
Talasbek Ásemqúlovtyng eng alghashqy әri ólsheusiz ýlesi – kýishilik mektebi. Tәttimbet bastaghan Arqanyng shertpe kýy dәstýrin Bayjigit mektebimen úshtastyra otyryp, ol úmytylugha shaq qalghan ondaghan kýilerdi arhivter men eski qoljazbalardan emes, tikeley «qúimaqúlaq» jady arqyly tiriltti.
Múragerlik: Aqseleu Seydimbek «kýy qaghany» dep baghalaghan Talasbek, Bayjigitting joghalghan kýilerin halyqqa qaytardy.
Ghylymy payym: Ol kýidi jay ghana әuen emes, «dybysqa ainalghan filosofiya» retinde qarastyrdy. Onyng oryndauyndaghy kýiler – qazaqtyng metafizikalyq bolmysyn pash etetin konseptualdy dýniyeler.
Ádebiyet: Tarihtyng kórkemdik rekonstruksiyasy
Jazushynyng «Taltýs» romany men povesteri qazaq prozasyna jana dem berdi. Ol – qazaq ómirin ekzotika retinde emes, tereng intellektualdyq dengeyde beynelegen qalamger.
«Taltýs» romany: Búl shygharma – kýishilik ónerding psihologiyalyq jәne mifologiyalyq antologiyasy. Múnda qazaq qoghamynyng ózgerui, dәstýr men modernizmning qaqtyghysy barynsha shynayy beynelengen.
Dramaturgiya men kino: «Qúnanbay» filimining ssenariyi arqyly ol HIH ghasyrdaghy qazaq dalasynyng zandyq, etikalyq jәne әleumettik qúrylymyn (tóreler men biyler instituty) jana qyrynan kórsetti.
Mәdeniyettanu jәne Estetika: Órkeniyettik taldau
Ásemqúlovtyng zertteushilik qyry onyng «Qazaq kanony» ispettes esselerinen kórinedi. Ol qazaq mәdeniyetin әlemdik filosofiyalyq aghymdarmen (Nisshe, Haydegger, Shpengler) salystyra otyryp zerttedi.
Áliya Bópejanova Talasbek Ásemqúlovtyng shygharmashylyghy men intellektualdyq múrasyn kóp jyldar boyy zerttep, onyng qazaq mәdeniyettanu ghylymyna qosqan ýlesine joghary bagha bergen avtorlardyng biri. Ol óz maqalalary men esselerinde Talasbekting kóshpendiler órkeniyetin europalyq klassikalyq filosofiyalyq mekteptermen (mәselen, ekzistensializm nemese germenevtika) teng dәrejede talday alatyn biregeyligin: «Talasbek Ásemqúlov qazaq mәdeniyetin tar shenberden shygharyp, ony jalpyadamzattyq qúndylyqtar dengeyine kóterdi. Onyng tanymynda kóshpendiler mәdeniyeti – agressivti emes, tereng garmoniyagha negizdelgen órkeniyet.»,-dep, jii atap ótetin.
Nelikten búl pikir manyzdy?
Intellektualdyq biyiktik: Ásemqúlov qazaq mәdeniyetin jay ghana «etnografiyalyq jәdiger» retinde emes, әlemdik dengeydegi intellektualdyq jýie retinde dәleldedi.
Garmoniya konsepsiyasy: Ol kóshpendilerdi «jaulaushy» obrazynan aryltyp, olardyng tabighatpen, gharyshpen jәne dybyspen (kýimen) ýilesimde ómir sýrgen joghary etikalyq qogham bolghanyn negizdedi.
Europalyq tanymmen shendestiru: Talasbek Ásemqúlovtyng enbekterinde qazaq dýniyetanymy Kanttyn, Gegeliding nemese Haydeggerding oilarymen astarlasyp jatady, búl Áliya Bópejanova aitqan «jalpyadamzattyq dengeyge» kóteriluding aiqyn kórinisi.
Búl dәieksóz kóbine Talasbek Ásemqúlovtyng estelik keshterinde, ol turaly jazylghan zertteu kitaptarynyng alghysózderinde nemese «Taltýs» romanyna jazylghan resenziyalarda jii qoldanylady.
Ghylymiy-saraptamalyq qorytyndy
Talasbek Ásemqúlovtyng qazaq órkeniyetine qosqan ýlesin mynaday ýsh vektormen aiqyndaugha bolady:
Baghyty Muzykatanu Negizgi nәtiyjesi Bayjigit mektebining janghyruy, «Kýi-shejire» konsepsiyasynyng qalyptasuy.
Baghyty Ádebiyettanu Negizgi nәtiyjesi Kórkem prozadaghy mifologiyalyq jәne muzykalyq realizmning sintezi.
Baghyty Mәdeniyettanu Negizgi nәtiyjesi Qazaq bolmysyn «Tәnirshildikten» Islamgha deyingi jәne keyingi tútas jýie retinde zerdeleu.
Sóz mәiegi:
Talasbek Ásemqúlov – últtyq kodty ashushy (decoder). Ol qaldyrghan múra qazaq qoghamynyng ózin-ózi tanuyna, tarihy jadynyng sauyghuyna qyzmet etetin intellektualdyq qazyna. Onyng enbekteri bolashaq qazaq gumanitarlyq ghylymynyng irgetasy bolyp qala bermek.

Abai.kz