(Заңғар тұлғаға 70 жыл)
Қазақ руханиятының соңғы ширек ғасырдағы тарихында Таласбек Әсемқұлов есімі – заманауи энциклопедиялық білім мен көне дәстүрлі танымның алтын көпірі іспеттес. Ол тек жазушы немесе күйші емес, ол – қазақ өркениетінің терең қабаттарын ашып, оны әлемдік контексте саралаған ірі ойшыл-культуролог.
Аз-кем шегініс
Талас аға менің туған нағашым өмір бойы монтер болып қара жұмыстың нары болған Серікбол нағашымның жан досы еді. Сөзге жоқ нағашым Таласбек досын өмір бойы қашан көзі жұмылғанша аузынан тастамай өтті. Екеуі қашан өмірден өткенше бір-бірімен араласып, аса қатты сыйласып өтті. Бір күні үйіне шақырып алып, қолыма өзіне Талас аға қолтаңбасымен берген «Талтүс» кітабын ұстатып, кім-көрінгенді жазғанша менің досымның мына кітабына мақала жаз деп өтінді. Нәтижесінде Талас аға туралы «Айғыздың ащы ақиқаты» мақалам өмірге келген еді.
Күй өнері: Жадтың қайта жаңғыруы
Таласбек Әсемқұловтың ең алғашқы әрі өлшеусіз үлесі – күйшілік мектебі. Тәттімбет бастаған Арқаның шертпе күй дәстүрін Байжігіт мектебімен ұштастыра отырып, ол ұмытылуға шақ қалған ондаған күйлерді архивтер мен ескі қолжазбалардан емес, тікелей «құймақұлақ» жады арқылы тірілтті.
Мұрагерлік: Ақселеу Сейдімбек «күй қағаны» деп бағалаған Таласбек, Байжігіттің жоғалған күйлерін халыққа қайтарды.
Ғылыми пайым: Ол күйді жай ғана әуен емес, «дыбысқа айналған философия» ретінде қарастырды. Оның орындауындағы күйлер – қазақтың метафизикалық болмысын паш ететін концептуалды дүниелер.
Әдебиет: Тарихтың көркемдік реконструкциясы
Жазушының «Талтүс» романы мен повестері қазақ прозасына жаңа дем берді. Ол – қазақ өмірін экзотика ретінде емес, терең интеллектуалдық деңгейде бейнелеген қаламгер.
«Талтүс» романы: Бұл шығарма – күйшілік өнердің психологиялық және мифологиялық антологиясы. Мұнда қазақ қоғамының өзгеруі, дәстүр мен модернизмнің қақтығысы барынша шынайы бейнеленген.
Драматургия мен кино: «Құнанбай» фильмінің сценарийі арқылы ол ХІХ ғасырдағы қазақ даласының заңдық, этикалық және әлеуметтік құрылымын (төрелер мен билер институты) жаңа қырынан көрсетті.
Мәдениеттану және Эстетика: Өркениеттік талдау
Әсемқұловтың зерттеушілік қыры оның «Қазақ каноны» іспеттес эсселерінен көрінеді. Ол қазақ мәдениетін әлемдік философиялық ағымдармен (Ницше, Хайдеггер, Шпенглер) салыстыра отырып зерттеді.
Әлия Бөпежанова Таласбек Әсемқұловтың шығармашылығы мен интеллектуалдық мұрасын көп жылдар бойы зерттеп, оның қазақ мәдениеттану ғылымына қосқан үлесіне жоғары баға берген авторлардың бірі. Ол өз мақалалары мен эсселерінде Таласбектің көшпенділер өркениетін еуропалық классикалық философиялық мектептермен (мәселен, экзистенциализм немесе герменевтика) тең дәрежеде талдай алатын бірегейлігін: «Таласбек Әсемқұлов қазақ мәдениетін тар шеңберден шығарып, оны жалпыадамзаттық құндылықтар деңгейіне көтерді. Оның танымында көшпенділер мәдениеті – агрессивті емес, терең гармонияға негізделген өркениет.»,-деп, жиі атап өтетін.
Неліктен бұл пікір маңызды?
Интеллектуалдық биіктік: Әсемқұлов қазақ мәдениетін жай ғана «этнографиялық жәдігер» ретінде емес, әлемдік деңгейдегі интеллектуалдық жүйе ретінде дәлелдеді.
Гармония концепциясы: Ол көшпенділерді «жаулаушы» образынан арылтып, олардың табиғатпен, ғарышпен және дыбыспен (күймен) үйлесімде өмір сүрген жоғары этикалық қоғам болғанын негіздеді.
Еуропалық таныммен шендестіру: Таласбек Әсемқұловтың еңбектерінде қазақ дүниетанымы Канттың, Гегельдің немесе Хайдеггердің ойларымен астарласып жатады, бұл Әлия Бөпежанова айтқан «жалпыадамзаттық деңгейге» көтерілудің айқын көрінісі.
Бұл дәйексөз көбіне Таласбек Әсемқұловтың естелік кештерінде, ол туралы жазылған зерттеу кітаптарының алғысөздерінде немесе «Талтүс» романына жазылған рецензияларда жиі қолданылады.
Ғылыми-сараптамалық қорытынды
Таласбек Әсемқұловтың қазақ өркениетіне қосқан үлесін мынадай үш вектормен айқындауға болады:
Бағыты Музыкатану Негізгі нәтижесі Байжігіт мектебінің жаңғыруы, «Күй-шежіре» концепциясының қалыптасуы.
Бағыты Әдебиеттану Негізгі нәтижесі Көркем прозадағы мифологиялық және музыкалық реализмнің синтезі.
Бағыты Мәдениеттану Негізгі нәтижесі Қазақ болмысын «Тәңіршілдіктен» Исламға дейінгі және кейінгі тұтас жүйе ретінде зерделеу.
Сөз мәйегі:
Таласбек Әсемқұлов – ұлттық кодты ашушы (decoder). Ол қалдырған мұра қазақ қоғамының өзін-өзі тануына, тарихи жадының сауығуына қызмет ететін интеллектуалдық қазына. Оның еңбектері болашақ қазақ гуманитарлық ғылымының іргетасы болып қала бермек.

Abai.kz