باس بارماعى بۇگۋلى. سۇق ساۋساعى مەن ورتاڭعى ساۋساقتان وزگەسى دە بۇگۋلى. ەندى تەك ەكى ساۋساقتى قايشىلاپ اپارىپ، اۋى اقتارىلىپ، بيىك ورىندىقتىڭ ارقاسىنا ىلىنگەن كەڭ بالاق، سۇر شالباردىڭ الدىڭعى قالتاسىنا جىپ ەتكىزىپ، سۇعىپ جىبەرسە بولعانى. كەمى ەلۋ دوللاردى ءىلىپ شىعارى انىق. ال شالباردىڭ يەسى اناۋ، انە – ءتاتتى تامسانىپ، ۇيقىنى سوعىپ جاتىر. قاننەن-قاپەرسىز سياقتى. «وسى نەمەنىڭ تۇندەگى تۇمەن قورىلى جاقسى ەدى، – دەپ ويلادى بۇل، – قورىلى ۇدەي ءتۇسىپ، ۇزىلمەسە، قالىڭ ۇيقىنىڭ ۇيىعىنا ابدەن باتقانى ەدى. قازىرگىسى بەلگىسىز: وتىرىك كوزىن جۇمعانسىپ، تاڭعى شىرىن ۇيقىعا ەسى كەتكەندەي بولىپ، مۇنى اڭدىپ باعۋدا ما، قالاي ءوزى؟..»

«ءبارى ۇرلىق جاسايدى، – دەپ كۇبىرلەدى ساعىم ىشىنەن. – بالا دا وزىندە جوقتى وزگەدەن كورسە، قىزىعىپ، بالكىم، قىزعانىپ، اكە-شەشەسىنىڭ كەدەيلىگىنە قورىنىپ نە ساراڭدىعىنا، مەيىرىمسىزدىگىنە ىزالانىپ، كىپ-كىشكەنتاي قولدارىن ۇرلىققا جۇمسايدى. ۇرلىققا ۇرىنبايتىن پەندە كەم».

بولمەگە قيىقتاپ تاراي باستاعان تاڭعى ەلەڭ-الاڭنىڭ جارىعىنان دا جىلدام ويلاردىڭ قاماۋىنا تۇسكەن ساعىم، تەگى، ۇرلىقتى كاسىپ ەتۋدەن اۋلاق. بىراق ۇرلىعىنىڭ الدى-ارتى وسى بولسىن، اۋى اقتارىلىپ كەتۋگە شاق تۇرعان شالباردىڭ قالتاسىنا قوس ساۋساعىن جالقى رەت سۇڭگىتسە، جەتەدى. ىلىنگەنىن قاناعات تۇتىپ، تايىپ تۇرماق.

ول بولمەدەگى تورتەۋدى كوزىمەن شولىپ ءوتتى. تۇنىمەن سىلەلەرى قاتقانشا ىشكەن، داۋرىعىپ سويلەگەن، قۇتىرىنا بيلەگەن، توق كوڭىل، تارقىلداق جىگىتتەر ەرتەڭگى تىرلىك، قارەكەتتى توسەكتىڭ اياق جاعىنا قاراي تەۋىپ تاستاپ، الاڭسىز ۇيقى قۇشاعىنا كومىلگەن. ءساتى كەلىپ-اق تۇر. انشەيىن، ەپپەن، ەكى ساۋساقتى اناۋ ىربيعان قالتانىڭ اۋزىنا اپارىپ، كومەيلەتە تىقسا… بوس قايتپاسى بەلگىلى.

ساعىم تاۋەكەلگە قامشى باسقان. مىنە، سۋماقايلاۋ سۇق ساۋساق ورتانشىنى ىلەستىرە، جايلاپ كوتەرىلدى. كوتەرىلىپ كەلەدى. ۋا، عاجاپ، تاعى دا كوتەرىلدى! كوتەرىلىپ كەلەدى-ەي، كادىمگىدەي! قالتانىڭ تۇسىنا دەيىن كوتەرىلدى. قالتانىڭ تۇسىنان دا ءوتىپ، جوعارى كوتەرىلىپ بارادى. ورلەپ بارادى. «ويباي، توقتا، ول جاقتا نەڭ بار ەدى، قۇلىنىم! قايت كەيىن، ءسال تومەندە». ساعىمنىڭ اۋاعا اسىلعان قولى سىلق ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى.

«ساعان «ءسال تومەندە» دەپ بۇيىردىم، – دەدى ساعىم كۇبىرلەپ. – سىلق ەتىپ قۇلاپ تۇسكەنىڭ نە، بايعۇس-اۋ؟ قورقاق، سورلى قولسىڭ عوي سەن. سەنىڭ ورنىڭدا باسقا قول بولسا، باعووونو-و ءىستى تىندىرىپ، ىلدىم-جىلدىم قىلاتىن ەدى. سەنىڭ ءتۇرىڭ مىناۋ، مىنە: قالتىراپ، دىرىلدەپ، تارتىنىپ، يكەمگە كەلەر ەمەسسىڭ. كانە، كوتەرىل! كوتەرىلىپ بار دا، اشىق اۋىز قالتانىڭ ىشىنە ءبىر سۇڭگىپ شىق. مول اقشانىڭ بۋىنا جىلىنىپ قانا شىقپا، بىرەۋىن قۇلاعىنان سۇيرەي شىق. ۇمتىل! كوتەرىل!».

ورتانشىنى «ءجۇر-جۇرلەپ»، سۇق ساۋساق قايتادان جوعارىلاعان. جوعارىلاپ-جوعارىلاپ بارىپ، نىسانانىڭ الدىنا جەتىپ توقتادى. «جارايسىڭ! – ساعىم ساۋساقتارىنا قاراپ، شاكىرىتىن ۇرلىققا باۋلىپ وتىرعان كانىگى باۋكەسپەدەي ىمداپ: – ال، ەندى توقتاما، ىركىلمە، قالتانىڭ قاتپارىنا قويىپ كەت!» – دەدى. دەدى مە، دەمەدى مە، قاپەلىمدە ونى ناقتى بىلمەيدى، بىراق، سۇق ساۋساقتىڭ سىبايلاس سەرىگى – ورتانشى ساۋساقپەن بىرىگىپ، قاتىپ قالعانىن سەزدى. العا جىلجىمايدى. ساعىم ۇرلىققا بىلەگى مەن قارىن دا قايراپ سالعان. جوق، جىلجىمايدى. بۇلار دا سىرەسە قالىپتى. ەركىنە كونبەيدى، باعىنبايدى. ءدىر-ءدىر ەتەدى. بۇگىلگەن ساۋساقتارى دا جازىلار سىڭاي تانىتپادى. وسى بەينەسىندە ساعىم دورباداي ءداۋ قالتانى تاپانشامەن كوزدەپ وتىرعان الدەبىر اۋمەسەرگە ۇقسار ەدى…

* * *

اجەتحاناسى مەن جۋىناتىن بولمەسى ورتاق. ۇنەمى قوڭىر الا كولەڭكە ۇيىپ تۇراتىن ءدالىزى دە ورتاق. ەكى بولمە. سونىڭ ءبىر بولمەسىندە بۇل ۋىلجىعان جاس كەلىنشەگى اقۇرپەكپەن تۇرادى. قارسى بولمەدە – ويناقتاعان ءۇش قىز. كوگىلدىر تاۋلاردىڭ باۋرايىندا قونىس تەپكەن شاعىن قالاداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاتاقحاناسىنان ۋاقىتشا باسپانا تابىلعانىنا ساعىم اۋەلدە قاتتى قۋانعان. كەلىنشەگى ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى. سونىڭ تانىستارىن جاعالاپ ءجۇرىپ سەكتسيانىڭ ءبىر بولمەسىن ارەڭ يەلەنگەن-ءدى…

العاشقى كۇندەر، اپتالار، ايلار بىلىنبەي، كوڭىلدى ءوتىپ كەتىپتى. ءۇش قىزدىڭ ۇلكەندەۋى مۇنى كورگەن بەتتە «كۇيەۋ بالا» جاساي قويدى دا، كۇلكىدەن ەزۋى جينالمايتىن كەيىنگى ەكەۋىنىڭ ەركەلىگى مەن ەركىنە جىعىلىپ، بۇل «جەزدە» اتانعان. بىرىنە «كۇيەۋ بالا»، بىرىنە «جەزدە» بولىپ شىعا كەلگەننەن كەيىن ءارى قوڭسىلاس قوس بولمەدەگى جالعىز ەركەك كىندىكتى ءوزى بولعان سوڭ، تاپقان-تايانعانىن ورتاق قازانعا سالاتىن. اقۇرپەكتىڭ دە قولى اشىق. اسادالىندا جارتى بولكە نان قالسا، سونى اۋىزدارىنان جىرىپ، ءۇش قىزدىڭ الدىنا توسادى. سوعان ابدەن ۇيرەنگەن ءۇش قىز ىرعالا باسىپ كەلەدى دە، ىڭىرسي سويلەپ وتىرىپ، ساعىم مەن اقۇرپەكتىڭ تۇسكى اسىنان تۇك قالدىرماي تۇگەسىپ، ەتەكتەرىن قاعىپ تۇرەگەلەتىن ادەت تاپقان-دى. ارنايى اتاپ شاقىرعانداي، ۋاقىتىندا، كەشىكپەي باس سۇعىپ، كەشكى استارىنا دا ورتاقتاسادى. كۇندە. اپتا سايىن. ايلار بويى جانە ەش ۇزبەي… اجەتحاناسى، جۋىناتىن بولمەسى، ءدالىزى ورتاق جاتاقحانا تۇرعىندارى اس-سۋىن دا ورتاق قازاننان ايىراتىن شىعار دەپ، ساعىم اۋەلدە تابىسىن تەڭ بولىسكە سالعانى راس. ايتكەنمەن دە، كەيىن، جۇپىنى جاس وتاۋدىڭ ءتورىن ءۇش قىز ەركىن جايلاعالى جىلعا جۋىقتاپ، ۇننان ءتۇبى قاعىلعان قاپتاردىڭ قاباتى قالىڭداي تۇسكەن كەزدە ويلاندى.

«اپىراۋ، بىزدىكى نە مىرزالىق؟ قانداي جومارتتىق؟ ءۇش قىزدىڭ بۇلارعا وتكىزىپ قويعان بىردەڭەسى بار ما ەدى؟ اقۇرپەكتى جىگىتكە جەتىم ۇشەۋدىڭ قاتارىنان ايىرىپ السا، ەركىمەن الدى. ەكەۋى ءبىر-ءبىرىن ۇناتىپ قوسىلىپ، باس قۇرادى. دەنى ساۋ، دەرتى جوق ازاماتتىڭ ءبارى جار سۇيەدى. سول ءۇشىن ول بىرەۋدىڭ الدىندا قارىز وتەپ، ماڭداي تەرى تامعان ناپاقاسىن بىرەۋدىڭ اۋزىنا توسىپ، سونىڭ قارىنىن تويدىرىپ وتىرۋى كەرەك پە؟

ءىشىپ-جەپ بولعان سوڭ، اق ادال اسىنا راحمەتىن ايتسا، ءبىر ءجون-اۋ، ۇشەۋى كەيدە اقۇرپەكتىڭ ۇسىنعان ءدامىن دە مەنسىنبەيدى عوي. «تاماعىڭنىڭ تۇزى كەم». «ىشىندە ءتۇيىر ەت جوق». «سىلدىراعان سورپا سۋ. تاتۋى از»، – دەيدى. «داستارحانىڭا سالات قويمايسىڭ. شايعا ءتاتتى كونفەت، پەچەنە، تورت ۇسىنساڭ قايتەر ەدى؟» – دەيدى. – ءوي، راحمەتى جوق تويىمسىزدار وڭشەڭ!».

ساعىم جۇمىس ىستەيتىن باسپاحانادا ايەلدەر كوپ ەدى. كەشكە دەيىن، كەيدە توسىننان تاپسىرىس ارتىپ كەتكەندە ءتۇن اۋعانشا، قاتىن-قالاشتىڭ ورتاسىندا جۇرەتىن ول ءۇش قىزدى جەك كورە باستاعان. ولاردىڭ كىرگەن-شىققانىن، ايتقان اڭگىمەلەرىن، ىشكەن-جەگەنىن ۇناتپاي، ۇناتپاعانىن اقۇرپەككە ايتا الماي دىمى قۇرىعاندا، ىشتەي كۇڭكىلدەپ تىناتىن. قوعامدىق كولىككە اياق ارتىپ، جۇمىسىنا بارا جاتقاندا دا، دىڭكەلەپ، شارشاپ، جاتاقۇيىنە قايتىپ كەلە جاتقاندا دا – كۇيكى تىرلىكتىڭ كۇڭكىلىنەن ءبىر جاڭىلمايدى.

«اقۇرپەكتىڭ ۇسىنعان ءدامىن مەنسىنبەيدى. جالماۋىزدار. يششو، «تورت قايدا؟» دەيدى عوي؟!.»

جۇمىستا دا جاعالاي ەستيتىنى وسىنداي سوزدەر.

– ءوزىمىز ءىشىپ-جەمگە جارىماي وتىرعاندا، قايناعام ابىسىنىم مەن بالا-شاعاسىن ەرتىپ كەلىپ، ەكى كۇن ۇيىمىزدە جاتىپ الدى.

– وسى كۇنى كىمنىڭ شەكەسى شىلقىپ ءجۇر دەيسىز، تاتە؟ ءبىز دە سول… بالالاردىڭ قارنىن ارەڭ تويدىرامىز. ايتپاقشى، ەستىدىڭىز بە؟

– نەنى؟

– زۋليا: «بالالاردىڭ شۇلىعىن، ايەلدەردىڭ ءىش كيمدەرىن، ەركەكتەردىڭ ەتىگىن، شۆابرا، شەلەك، سوسىن، ساعىز، موروجنوە تاعى سونداي كوپ زاتتاردى «رەاليزاتسياعا» بەرەتىن تانىسىم بار»، – دەپتى.

– ول قاي زۋليا؟

– وي، لينوتيپتەگى تەرىمشى زۋليا شە؟

– بەتىنىڭ بوياۋى بەس باتپان بوپ جۇرەتىن زۋليا ما؟

– سول.

– ونىڭ تانىمايتىنى جوق. شايعا شاقىرىپ، «رەاليزاتسياعا» زاتتارىن الىپ ساتايىق تا، قۇرىسىن!

«رەاليزاتسياعا بەرەمىن»، «پود رەاليزاتسيۋ الساڭشى»…

قارا بازار جايىلعان قالا تۇرعىندارىنىڭ ەرتەلى-كەش سارناپ ايتا بەرەتىن ءسوزى بۇل كۇندە – رەاليزاتسيا. «مەن ساعان توپتاپ بەرەمىن. سەن ونى ۇستىنە اقشا قوسىپ، بولشەكتەپ سات. سوڭىندا تاۋارىمنىڭ اقشاسىن مەن سۇراعان كولەمدە قايتارساڭ بولدى».

مۇنىڭ ءبارى – ۇساق ساۋداگەرلەردىڭ كۇنكورىس كاسىبى ەدى. الگى كاسىپكە ايەلدەر بىلەك سىبانا كىرىستى دە، زاۋىتتار، فابريكالار، تەمىرجولدار، اۆتوپاركتەر، قۇرىلىستار مۇلدە توقتاپ، كوشەلەردە سابىلىپ جۇرەتىن ەركەكتەردىڭ قاراسى ساپ تىيىلعان. باسپاحاناداعى بەس ەركەكتىڭ ءبىرى – ساعىم عانا.

ساعىم دا زۋليادان ايەلدەردىڭ ىشكيمدەرىن «رەاليزاتسياعا» الىپ، از عانا تيىن-تەبەن قوسىپ، ءۇش قىزعا ساتقان. «كوزىڭمەن ءىشىپ-جەپ، الدى-ارتىمىزدىڭ «رازمەرىن» ابدەن ءبىلىپ العانسىڭ با – اكەلگەن ترۋسي-ليفچيگىڭ ۇشەۋمىزگە تىگىن تسەحى ادەيى ارناپ شىعارعانداي شاق ەكەن»، – دەدى دە، ەركەتوتايلار مۇنى وپ-وڭاي «لاقتىرىپ» كەتتى. اقىسىن بەرمەدى. سودان ساعىم: «قىزدار وتكەندەگى ىشكيىمدەردىڭ اقشاسىن قاشان نەعىلماق؟..» – دەپ، كۇمىلجىپ وتىرىپ اقۇرپەكتەن سۇراپ ەدى، كەلىنشەگى: «سەن ەركەك ەمەسسىڭ بە؟ وندايدى ەركەك ادام سۇرامايدى»، – دەپ جاۋابىن قىسقا قايىرعان.

نەگە ەكەنى… سوڭعى كەزدەرى اقۇرپەكتىڭ اۋزىنان «سەن ەركەك ەمەسسىڭ بە؟» دەگەن ءسوز ارەدىك ايتىلىپ قالاتىن بولدى. ال، ساعىم – ءسوزدىڭ قاراسىن الىستان تانيتىن ادام. اققۇلا الاڭعاسىر، ايرانباس اقىلسىز ەمەس. اتتەڭ، ەركەكتىگىن ىسپەن، ىسپەن بولعاندا، تابىسپەن ايگىلەۋدىڭ رەتىن تاپپاي دال. ايتپەسە، اقۇرپەكپەن ايقالاسقان تۇندەرىندە ەڭىرەۋلى ەر ەكەندىگىن ەسەلەپ-اق دالەلدەگەن-ءدى. وكىنىشتىسى: جار توسەگىندە ورتتەي لاۋلاعان ساعىمدى ەرتەڭىندە قۇشتارلىقتىڭ ۋىزى بويىنان ءالى تاراماعان جاس كەلىنشەگى اقۇرپەكتىڭ ءوزى تانىماي قالاتىن. جوق، بۇل تۇندەگى باتىل، وجەت، قيمىلى قاۋىرت، تىنىمسىز ساعىم ەمەس، بۇل – باسقا جان. يىعى سالبىراعان، جاعى سۋالعان، كوزى شۇڭىرەيگەن، شاشى ۇرپيگەن، ىبىلجىعان، ىنجىق بىرەۋ. اقۇرپەك ساعىمعا: «ۇسقىنىڭ نەگە كەتىپ قالعان؟ ەڭسەڭدى كوتەرىپ، بويىڭدى تىكتەپ جۇرسەڭشى، ەركەك ەمەسسىڭ بە؟» – دەپ، جىگەرىن جانىپ، قايراۋعا قانشا سالسا دا، ىرجيىپ كۇلەدى دە قويادى ول. سودان سوڭ: «ساۋدا-ساتتىققا بەيىم ەمەسپىن. كوممەرسانت بولۋ قولىمنان كەلمەيدى. قالادا، بىلەسىڭ، ەر ازامات ىستەيتىن جۇمىس قالمادى. زاۋىتتار جابىلدى. جاۋ شاۋىپ كەتكەندەي ءبارى ايرا-جايرا بولىپ جاتىر. باسپاحانادان باسقا قايدا بارامىن؟» – دەيدى قوڭقىلداپ.

اقۇرپەكتىڭ ساعىمعا جانى اشيدى. «تۇرمىسقا ەرتە شىعىپ، بۇل بايقۇستىڭ باعىن بايلادىم با؟ جيىرماعا جاڭا تولدى… ءالى دە ءبىراز ءجون ءبىلىسىپ، جاعدايعا قاراپ، جۇرە تۇرۋىمىز كەرەك پە ەدى؟» دەپ، وڭاشادا وي تۇبىنە شوگىپ، ءۇنسىز جىلاپ تا الادى. وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىنعى ساعىم قانداي ەدى! ەكى كوزى شوقتاي جايناپ تۇراتىن. تالدىرماشتاۋ ءبىتىمى سۇڭعاق بويىمەن قۇپ جاراسىپ، القوڭىر ءجۇزى، قىران قاباعى، قىر مۇرىنى، ادەمى كۇلكىسى، ارلەپ، اسەمدەپ ايتاتىن اڭگىمەسى ارمان-قيالىنداعى بولاشاعىن كەلبەتتى، كەلىستى جىگىتتىڭ عانا جەتەگىنە بايلاعان قىزداردىڭ جۇرەگىن جاندىرۋشى ەدى-اۋ… ەكەۋى قول ۇستاسىپ ساياباقتاردا سەرۋەندەگەندە، قىزىنىپ، قىزىقتىرىپ دجەك لوندوننىڭ روماندارى مەن اڭگىمەلەرىن بايان قىلاتىن ول.

«سەن جىپ-جىلى ۇيدە مەنى كۇتىپ وتىراسىڭ. مەن التىن ىزدەپ، الىس ساپارلارعا اتتانامىن. اسۋلارى الدىرماس الىپ تاۋلاردان اتتاپ وتەمىن. تايگالار مەن تۋندرالاردى كەزەمىن. تەڭىز بەن مۇحيت كەشەمىن. ماڭگى مۇز قۇرساعان جەرلەرگە بارامىن. ساپارىمنىڭ سوڭىندا التىن ارقالاپ قايتامىن. كورەسىڭ!» – دەيتىن جايناڭداپ.

سول ساعىم بۇل كۇندەرى دجەك لوندوننىڭ كىشكەنتاي سورەدە جىعىلىپ جاتقان كىتاپتارىنىڭ بەتىن دە اشپايدى. تەلمىرەتىنى – تەلەديدار. كورەتىنى – كوبىك سەريال. ۇرعاشى، ەركەك دەمەي، ءبىر-بىرىمەن شاپتىعىپ ۇرسىسا بەرەتىن، ءبىرىنىڭ قاتىنىن ءبىرى باۋىرىنا باسىپ، بايى بولا سالاتىن ءپارۋايسىز، اقشا مەن بايلىقتان وزگە ۋايىمى جوق ۇساق ادامدار تۋرالى تەلەدرامالارعا بايلانعان كوپتىڭ ورتاسىندا وسى كۇنى ساعىم وتىرادى.

ەكرانىنداعى بەينەلەر سەكىرمەك ويناپ جۇرگەن بالا سەكىلدى سەكەكتەپ توقتامايتىن فوەدەگى تەلەديداردان ساعىمنىڭ كورەتىنى – «سانتا-باربا». ارەدىك ايتاتىن اڭگىمەسى دە سول: مەيسون، سيسي، كرۋس، كەللي، سانتانا، يدەن… «اقىماق كرۋس ءالى كۇنگە ءبىر قىلمىسكەردىڭ قولىنا كىسەن سالعان جوق. يدەننىڭ سوڭىنان يتەڭدەپ ەرىپ بوسقا ءجۇر»، – دەپ كۇيىپ-پىسەدى. كەيدە: «بارىنەن دە انا كۇيدىرگى مەيسون مىقتى. سونىڭ ۋسويقى سوزدەرىنە ريزا بولامىن-اي»، – دەيتىنى بار كۇلىپ.

* * *

ساعىمنىڭ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن مەكەمەسىنەن الاتىن ەڭبەكاقىسى قولىنا تيمەي، اقۇرپەك ەكەۋى قارا نان مەن قارا شايعا قاراپ قالعان. ون كۇننەن اسىپ بارادى – تۇلكىقۇرساق. «كۇزەتشى ابەن شال: «دۇكەنگە كىرسەڭ، ناننىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرادى. سورەلەر جىلان جالاعانداي جالاڭاشتانعانىمەن، نان بار. نان ۇزىلمەسە، ءتۇبى ەلدە توقشىلىق بولادى»، – دەيدى، ءبىز دە ءبىر كۇنى جوقشىلىقتان توقشىلىققا جەتەرمىز» دەگەندى ايتىپ، اقۇرپەكتىڭ كوڭىلىن اۋلاپ قوياتىن ساعىم ەلەڭدەپ ەسىك جاققا قارايدى.

– قىزدار كورىنبەي كەتتى عوي؟ قىزدار قايدا-ي؟

– قايدا بولۋشى ەدى؟ بولمەلەرىندە.

– اشتان-اش جاتا بەرە مە، بەيشارالار؟ تاماققا كەلمەي مە؟

– تاماققا كەلەتىندەي… مەنىڭ اسىم تاباعىمنان اسىپ-توگىلىپ جاتىر ما ەدى؟ الدە ەكەۋمىزدىڭ سيراعىمىزدى ءۇيىتىپ جەي مە؟

– ە-ە، كەلسىن… انشەيىندە بار-جوعىڭا قاراماي، باسا-كوكتەپ، كىرىپ كەلەتىن ەدى عوي؟ كەلسىن ءسويتىپ، تورىمىزدە وتىرسىن. قارا نانىمىزدى بولسا دا ءبولىپ بەرەيىك. كەيىن باي بولعاندا، «قارا ناندى ءبولىپ جەگەنبىز» دەيمىز.

– قايداعى بايلىق، ساعىم؟ ءبىز ءومىرى باي بولمايتىن شىعارمىز؟

– بولامىز. باي بولعاندا قانداي! كورەسىڭ.

– زامان قيىن بولىپ كەتتى عوي. زامان – الىپساتارلاردىكى بولدى. كوزىن تاۋىپ ساۋدا جاساماعان ادام كەدەيلىكتىڭ قۇرساۋىنان شىعا المايتىن شىعار؟

– مەن كەدەي ەمەسپىن.

– ەندى كىمسىڭ؟

– بىلمەيمىن. بىلەتىنىم – كەدەي ەمەس سياقتىمىن.

– «بايمىن. رۋحاني بايمىن» دەشى.

– ءيا، سوندايمىن مەن.

– سوندا، «رۋحاني بايلىق» دەگەن نە، ساعىم؟

– ول نە عوي… كوڭىلدىڭ بايلىعى. سوسىن: وقۋ، ءبىلىم، مادەنيەت.

– مەن وسى وقۋدى قويىپ، ساۋداعا شىقسام با دەيمىن.

– قوي، ۇرپەگىم، سەن وقى. اكە-شەشەڭ سەنى «ادام بولسىن، قاتارىنىڭ الدى بولسىن» دەپ، الىس اۋىلدان قالاعا وقۋعا جىبەردى. وقى.

– كوكەم اۋىرىپ قالىپتى. باياعى دەمىكپە دەرتى قايتا قوزعان كورىنەدى. تىنىس الۋى اۋىرلاپ، تۇنشىعا بەرەدى دەيدى. انام سيىر ساۋعا بارا جاتىپ، تايىپ جىعىلىپ، قولىن مەرتىكتىرىپ الىپتى. قازىر كىشكەنتاي ءىنىم قوراداعى ازىن-اۋلاق مالعا قاراپ، ءسىڭلىم وت جاعىپ، تاماق ىستەيدى ەكەن.

– اپىر-اي، قيىن بولىپتى-اۋ… مەنىڭ اكەمنىڭ – قايىن اتاڭنىڭ جاعدايىن ەستىدىڭ عوي؟ قانقۇرت شاپقان اياعىن دارىگەرلەر كەسپەسە بولمايدى دەپتى.

پىشاقتىڭ ءجۇزى ءتيىپ قيدالانعان جۇلىم داستارحاننىڭ بەتىندە تىستەلگەن، شەتى قاجالعان، بىرەر ءتۇيىر قاتقان قارا نان جاتىر. بەتىنە سىلەكەيلەنىپ جۇقا ىركىندى تۇنعان قارا شاي اش ادامنىڭ اسقازانىن ۋداي اشىتادى. توبەدەگى ەلەكتر شامىنىڭ جارىعى دا جارتىلاي اشىق پەردەنىڭ ار جاعىنداعى مەڭىرەۋ تۇنگە جۇتىلىپ كەتەردەي ءدىر-ءدىر ەتەدى.

باس-اياعى ىقشام قالانى ورتاسىنان جارىپ وتەتىن كۇرەجول بار ەدى. ءبىر كەزدەگى قىم-قۋىت قارەكەتىنەن بۇل كۇندە ادا بولىپ، جۇتاپ قالعان قالانىڭ كۇرەتامىرىنا سول كۇرەجول عانا قان جۇگىرتىپ تۇرعان سياقتى. تەمىر-تەرسەكتى قورابىنا باستىرا تيەگەن اۋىر جۇك ماشينالارى ءاسفالتى سىنىپ، ۋاتىلىپ، ماي قارا توپىراققا اينالعان جولدى ىڭىرانا باسىپ وتەدى. ۋنيۆەرسيتەت جاتاقحاناسىنىڭ تەرەزەسىنەن ءتىلسىز تۇنگە تەلمىرگەن ەلەكتر شامىنىڭ جارىعى اۆتوكولىكتەردىڭ تابانىنا توسەلىپ، ءۇزىلىپ قالىپ جاتاتىن. ساعىمنىڭ ەندىگى ەرمەگى – تەمىر تاسىعان ماشينالاردى ساناۋ بولعان. كەيدە ءتىپتى تويات تاۋىپ، اقۇرپەكتىڭ كەۋدەسىنەن ءتۇسىپ، ارى قاراي اۋناي بەرگەن ساتتەرىندە دە: «وسىمەن قىرىق بەسىنشى ماشينا ءوتتى. سوندا بۇلار وسىنشا كوپ تەمىردى قايدا اكەتىپ بارادى، ەي؟» – دەيتىن.

كەنەت، قىزدار تۇراتىن قارسى بولمەنىڭ ەسىگى اشىلدى دا، بۋعا كومىلگەن مانتىنىڭ تابەت اشار ءيىسى ءدالىزدى الىپ كەتتى. «قىزدار مانتى جاساپتى عوي، – دەدى ساعىم قۋانىپ، – جينال، اقۇرپەك، قازىر ءبىزدى شاقىراتىن شىعار، قىزداردىڭ تورىندە ءشانيىپ جاتىپ، مانتىعا سىلقيا تويىپ قايتايىق، جينال!» دالىزدەن قىزداردىڭ جاۋاپتاسقان داۋىسى ەستىلدى.

– بيبا، دۇكەنگە سوقساڭ، «ءۇيپي» الا سالشى. مانتىدان كەيىن توعىمىزدى «ءۇيپي-سوك» ءىشىپ باسايىق.

– اقۇرپەك پەن ساعىمدى شاقىرايىن با؟

– بيبا، قىزىقسىڭ… نە قىلاسىڭ ولاردى مانتىعا ورتاقتاستىرىپ؟ ءوزىمىز جەيىك تە راحاتتانىپ وتىرىپ.

– سوني، ەسىكتى جاپساڭشى. مانتىنىڭ ءيىسى تاناۋلارىن قىتىقتاپ، قاتقان ناندى قاجالاپ، قارا شاي ءىشىپ قاقتالعان كورشىلەرىمىز جەلپىلدەپ جەتىپ كەلەر، جاپ!

– بيبا، «ءۇيپيدى» ۇمىتپا. بالكىم، ۆينو الا كەلەرسىڭ، ا؟

– ۆينونى قايتەسىڭ، كونياك دۇرىس. قاسىنا شوكولاد قوس. كونياكپەن «پليتوچنىي» شوكولاد جاقسى جۇرەدى.

– ماقۇل.

– ال، قاتقان نانىڭ مەن قارا شايىڭا شاقىر قىزداردى، – دەدى اقۇرپەك بۋلىعا ءۇن قاتىپ. – شاقىر، كەيىن بايىپ كەتكەن كەزىڭدە «قارا ناندى ءبولىپ جەگەنبىز» دەپ ايتىپ وتىراتىن بولاسىڭ.

– ماعان نە قىل دەيسىڭ؟ سەنىڭ قىزدارىڭ عوي، بىرگە وقيسىڭدار، قاتار جۇرەسىڭدەر. قۇربى-دوستارىڭ… وسى ۇيگە كۇندە كەلىپ، اس-سۋىمىزعا ورتاقتاسىپ تۇرادى ەمەس پە؟ شاقىراتىن شىعار دەگەن ويىم بولدى. شاقىرماسا، قويسىن! – دەدى ساعىم شورت كەسىپ.

* * *

…ەرتەڭىندە ساعىم ۇيگە ىرجيىپ كۇلە كىردى. كۇيەۋىنىڭ قاباعى جازىلىپ، جادىراعان ءجۇزىن كورىپ، ونى الدەقانداي جاقسىلىققا بالاعان اقۇرپەك تە جايناپ سالا بەرگەن.

– ساكو، كوڭىلدىسىڭ عوي؟ ۇنەمى وسىلاي كۇلىپ كىرشى ۇيگە! نە، ايلىعىڭدى الدىڭ با؟ ەڭبەكاقىڭ ءوسىپ پە؟

– قوسىمشا جۇمىس تاپتىم، ۇرپەك!

– نە جۇمىس؟

– «جەتىسۋ» دەيتىن اياق-كيىم فابريكاسى بانكروت بولىپتى.

– بولسا، نە بولىپتى؟

– سول فابريكانىڭ قۇرال-جابدىعىن بۇزۋعا كۇش كەرەك ەكەن. «كۇش» دەگەنىم – «ادام» دەگەنىم عوي. سوناۋ ءبىر جىلدارى الگى فابريكانى ادامدار سالدى. ەندى سونى تاس-تالقان ەتىپ بۇزۋعا دا ادامدار كەرەك ەكەن. مىنا ءبىز كەرەكپىز.

– فابريكانى بۇزعانى نەسى؟

– شيكىزات جوق كورىنەدى. بىلعارى، قايىس ءجىپ، ۇساق شەگە، ۇلتان، وكشە… «شيكىزات» دەيدى مۇنىڭ ءبارىن. تۇسىنەسىڭ بە؟ شيكىزات.

– بۇرىن بولعان شيكىزات بۇگىن قايدا كەتىپتى؟ جەل ۇشىرىپ كەتىپ پە؟

– ي-ي، مەن قايدان بىلەيىن؟ جەل ۇشىرىپ كەتتى مە، داۋىل ايداپ كەتتى مە؟ بىلمەيمىن. بىلەتىنىم: «جەتىسۋدان» شىققان اياقكيىمدەردى قازىرگى جۇرت كيمەيدى. مودادان قالعان-مىس. سۇرانىس جوق. قاتپا قايىستان تىگىلگەن بۇزاۋباس باتەڭكەلەر مەن شوقايما وكشە ساپوجكيلاردى كىم كيسىن؟ فابريكانىڭ قوجايىنى: «مۇنى ساڭكيتىپ قويعاننان نە پايدا؟ ودان دا قۇرال-جابدىعىن بۇزىپ، ساتىپ، جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعىن بەرەمىن»، – دەپتى. ءبىر ەسەپتەن ونىكى دە دۇرىس-اۋ. ساڭكيگەن فابريكا سانگە تۇرا ما؟

اقۇرپەك ساعىمعا اڭتارىلا قاراعان. ساعىم ءسوزىن جالعاي ءتۇسىپ:

– قىزىق، – دەدى. – قىزىق، بايىرعى جۇمىسشىلارى فابريكانىڭ ءبىر بۇراۋىن الماي قاشىپتى. «بۇزۋعا قولىمىز بارمايدى» دەگەن بە، بىردەڭەلەردى ايتىپ، تۇگەل باس تارتىپتى. قوجايىن سودان سوڭ ءبىز سياقتى قيراتقىش، تالقانداعىش جىگىتتەردى ىزدەپ، گازەتتەرگە حابارلاندىرۋ تاراتقان ەكەن، الدىمەن مەن باردىم. باسپادا ىستەيتىنىمنىڭ پايداسى ءتيدى. گازەت وقىمايتىندار مۇنى ءالى بىلمەيدى. سەن دە ەشكىمگە ايتپا. اتاسىنا نالەت، قوجايىن اقىسىن جاقسىلاپ تولەسە، الىپ فابريكانى جالعىز ءوزىم-اق الىپ ۇرىپ، جايعاپ بەرەمىن!

– ساكو، قوي، قۇرىسىن! ەرتەڭ پالەسى ءتيىپ جۇرمەسىن ساعان!

– كىمگە؟ ماعان با؟ ماعان قانداي پالەسى تيەدى ونىڭ؟ بۇزۋعا بۇيرىق بەرگەن فابريكانىڭ جەكە اكتسيونەرى – قوجايىننىڭ ءوزى ەمەس پە؟ ءبىز ەندى ءبارىن شەت ەلدەردەن ساتىپ الامىز.

– ءوزىمىز ەشتەڭە وندىرمەيمىز بە الداعى ۋاقىتتا؟

– وندىرگەندى ايتاسىڭ، الداعى ۋاقىتتا بىزدە اۋىل دا، اۋىلشارۋشالىعى دا بولمايدى. اۋىلشارۋاشىلىعى نە رەن-تا-بەل-نو. پايداسىنان شىعىنى كوپ. ۇقتىڭ با؟ ۇكىمەت باسشىسى جۋىردا سولاي دەدى. سەن مۇنى دا بىلمەيسىڭ. بىلمەيسىڭ –ويتكەنى گازەت وقىمايسىڭ. ەشكىم گازەت وقىمايتىن بولدى. بىراق وقۋ كەرەك. قىزىقتىڭ كوكەسى گازەتتەردە بولىپ جاتىر. سوسىن – تەلەديداردا. بىزگە بۇدان بىلاي جانىعىپ ءومىر ءسۇرۋدىڭ دە قاجەتى شامالى ما دەيمىن… سەبەبى، ءومىردى گازەتتەن وقىپ، تەلەديداردان كورگەن جەڭىل. ەش قينالمايسىڭ. راحات. ءبىزدىڭ ءومىر – «سانتا-باربارا»، قىسقاسى.

– تۋ، نە ايتىپ كەتتىڭ، ساعىم؟ تۇككە تۇسىنسەم، بۇيىرماسىن. بوساعادا سەلتيىپ تۇرىپ العانىڭ نە؟ شەششى باتىڭكەڭدى. فۋ، اياعىڭدى جۋىپ كەلشى… شۋاش… ساسىعىن-اي!.. مىنا باتەڭكەڭنىڭ وكشەسى تەسىلىپ قالعان با؟ ءما، مىنانى قارا، قالاي بايقاماعانسىڭ، وكشەسىنە تاس كىرىپ كەتىپتى. وتكەندە عانا بازاردان ساتىپ الماپ پا ەدىك؟ باتەڭكەڭدى بولمەگە كىرگىزبە، دالىزگە تاستا. –اقۇرپەك مۇقىل سىپىرتقىنىڭ باسىمەن ءسۇرىپ، ساعىمنىڭ باتەڭكەسىن دالىزگە يتەرىپ تاستادى. اياعىن جۋىپ، تورگە وزعان ساعىم ازىلدەگەن بولدى:

– اي، ول – قىتايسكي، مودنىي باتەڭكە. ابايلا، قىزىققان بىرەۋ-مىرەۋ دالىزدە جاتقان جەرىنەن «ۋگون» جاساپ كەتپەسىن.

ۇيقىسىن ابدەن قاندىرىپ، باسپاحاناعا قاراي ءتۇس اۋا اياڭدايتىن ساعىم «قوسىمشا جۇمىس تاپتىم» دەپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە تاڭمەن تالاسا تۇرىپ، الىپ فابريكانى جايراتۋعا اسىعىپ، جورىققا اتتانىپ ءجۇردى.

«باسپاحانانىڭ ءىشى تولى قاتىن-قالاش. تەرىمشىلەر تۇگەل – ايەل. تەرىلگەن ارىپتەردى قالىپقا اكەلىپ تىزەتىندەر دە – ايەلدەر. بىزدىكى – دايىن گازەتتەردى بۋماسىمەن كوتەرىپ اپارىپ ورىندارىنا قويۋ. بولدى، ءبىتتى شارۋا. ستانوكتاردىڭ باراباندارىنا ورالعان گازەتتەردىڭ ءارىبى مەن تاقىرىپتارىنىڭ بوياۋىن قانىقتىرىپ شىعاراتىن دا – ايەلدەر. «ەركەكتەر، سەندەر بوياۋ-سوياۋدى بىلمەيسىڭدەر» دەيدى. بايقاسام، باسپاحانا – ايەلدەردىڭ، فابريكانى بۇزۋ – ءبىز سەكىلدى تەپسە – تەمىر ۇزەتىن جىگىتتەردىڭ جۇمىسى ەكەن. ەركەكشە قۇرىشىڭ قانىپ، قۇلاشىڭدى جازىپ ىستەيتىن جۇمىستى ەندى تاپقاندايمىن»، – دەپ قۇرىلعىلاردىڭ تاتى مەن مايى سىڭگەن قولىن شالا شايىپ شايعا وتىراتىن ساعىم تىگىن ماشينالارى تۋرالى كورگەنىن ايتىپ تاۋىسا المايتىن.

– …تەمىر ۇستەلدەردىڭ بەتىندە سامساپ، ءتىزىلىپ تۇر. تومەندەگى پەدالىنە تابانىڭدى تيگىزسەڭ ءبىتتى – ساقىلداي جونەلەدى. ينەلەرىن بىلەسىڭ بە، ينەلەرى تازا بولاتتان جاسالىپتى. سىنبايدى دەيدى. ءالى ءجۇز، ءجۇز جىلىڭ نە، مىڭ جىلعا دەيىن جەتىپ، ءىس تىگە بەرەتىن كورىنەدى.

– قويشى، ساعىم، سەن دە قايداعىنى بىلگىشسىنىپ ايتا بەرەسىڭ.

– كۇندە ۇزبەي جۇمىسقا سالسا، ىستەي بەرمەگەندە قايتەدى؟ مەن كورگەن تىگىن ماشينالارىنىڭ، بار عوي، جانى بار سياقتى. باتەڭكە مە، بىردەڭە تىكتىرىپ كورەر مە ەدى وزدەرىنە… جاندارى كىرىپ، زىرلاپ الا جونەلسىن. سونىڭ بىرەۋىن كوتەرىپ ۇيگە اكەلسەم قايتەدى، ۇرپەك؟ كويلەك تىگىپ الاسىڭ…

اقۇرپەك ۇزىن كىرپىكتەرىن توگىپ، تومەن قارادى.

– ساكو، كويلەك دەمەكشى، وقۋدى ءبىتىرىپ، ديپلوم الاتىن ۋاقىتىمىزعا از قالدى. ءبىر ايدان كەيىن… نە كيىپ بارامىن؟ قارا كوفتام مەن قىزىل يۋبكامدى تۇندە جۋىپ، كۇندىز كيەمىن… ديپلومدارىمىزدى سالتاناتتى تۇردە تابىستايتىن كۇنى دە قىزىل يۋبكامدى سۇيرەتىپ شىعامىن با ەلدىڭ الدىنا؟ بيبالار، انە، كويلەكتى قوس-قوستان ساتىپ الدى.

– «ءبىر ايدان كەيىن» دەيسىڭ بە؟.. – ساعىم ماي-ماي قولىمەن شەكەسىن قاسىدى. سوسىن، القىمىن تىرنالاپ، ايعىزداعان. قارا ماي شىپىلداپ تەر تەپكەن ماڭدايىنا جابىسىپ، ىلە جايىلا باستادى. ازدان سوڭ تەرمەن ارالاسىپ، سامايىنا، قاباعىنا قۇلادى. ساعىم سوندا ماڭدايىن قارا تۇنگە توسقان بەينەتكەش جانعا ۇقساپ ۇلگەرگەن-ءدى. ال، القىمىن ايعىزداعان قارا ماي ەتىنەن ارىلىپ، شودىرايعان ءتوس سۇيەگىنە ىركىلىپ، جۇقالتاڭ جىگىتتى جۇدەتە ءتۇسىپتى. ول ماڭدايى مەن كەۋدەسىن قارا بوياۋعا مالىپ، الداعى بەيۇمىت كۇندەرىنە تەسىلە قاراپ وتىر.

– «ءبىر ايدان كەيىن» دەيسىڭ بە؟.. – ساعىم باعاناعى سۇراعىن قايتالادى. – ءبىر ايدان كەيىن ءبىر ءمانىسى بوپ قالار. ساسپا، سالتاناتتى جيىنىڭا جالاڭاش جىبەرمەسپىن سەنى.

* * *

كەشە مە ەدى، ونىڭ ارعى كۇنى مە ەدى… اقۇرپەك ەرتەڭگى ساباعىن پىسىقتاپ، ساعىم تەمىر-تەرسەك تاسىعان ماشينالاردىڭ گۇرىلىنە قۇلاق تىگىپ، «بۇگىن بۇل كوشەمەن جەتپىس ءۇش ماشينا ءوتتى» دەپ وتىرعاندا، داۋىستارى جارقىن-جارقىن ەستىلىپ، شۋلاپ-شۇرقىراپ، بولمەگە ءۇش قىز كىرىپ كەلدى.

– ۋر-پەشا-ا (قىزدار اقۇرپەكتى وسىلاي اتايتىن), ءبىز شوپينگ جاساپ كەلدىك. مىنە، كور! – دەدى ءۇش قىزدىڭ ۇلكەنى بيبا ءدىرىل ارالاسىپ تۇراتىن داۋىسىن سوزىپ. – كۇيەۋبالا، سەن دە كور. كور دە كورىمدىگىڭدى بەر!

– كويلەك-كونشەككە كورىمدىك سۇرامايدى، – دەدى ساعىم جاقتىرماعان ءجۇزىن اشىققا سالىپ.

– ءولا-ءا، كۇيەۋ، بەرمەسەڭ قوي كورىمدىگىڭدى!

– كويلەك-كونشەككە كورىمدىك سۇرامايدى، – دەدى ساعىم تاعى دا، – بايعازى سۇرايدى.

– كورىمدىك، بايعازى – كاكايا رازنيتسا؟ داني، الدىمەن سەن كورسەتشى كويلەكتەرىڭدى. دانيدەن كەيىنگى كەزەك – سونيدىكى. مەن – سوڭىنان.

بۇرىنعى سوۆحوز ديرەكتورى – زامانىنىڭ الدىن شالىپ، ءىرى شارۋاشىلىقتى جەكەشەلەندىرىپ العان الپاۋىتتىڭ قىزى داني – ءدانيا كۇلىمسىرەپ، ءبۇيىرى قامپيعان الا سومكەسىنىڭ سىدىرماسىن تارتىپ وتىرىپ سويلەدى:

– پاپىم مەن مامىم بازارعا شىعارىپ ءۇش وگىز، ەكى سيىر ساتتىق دەيدى. سول ساتىلعان مالدىڭ بار اقشاسىن ساعان تۇپە-تۇگەل جىبەردىك دەيدى. ديپلومىڭدى الماي تۇرىپ باستان-اياق كيىن دەيدى.

اقۇرپەك ءدانيانىڭ الا سومكەسىنەن اقتارىلعان قىمبات كيىمدەردەن قارىققانداي كوزىن تايدىرىپ:

– قىزدار، «فيزيكا اعايدىڭ» ەمتيحانىنا دايىنسىڭدار ما؟ – دەپ سۇرادى. قىزدار كۇلدى.

– «فيزيكا اعايدىڭ» كەڭىردەگىنەن باياعىدا-اق ءبىزدىڭ ۇيدەن ءبىر جىلقى، ەكى بۇقا، جيىرما بەس قوي ءوتىپ كەتكەن.

مۇعالىمدەر دايىندايتىن پەد.ۋنيۆەردە، ەسەبىن ەشكىم بىلمەيدى، قانشاما جىلداردان بەرى بۇزاۋلار، تورپاقتار، سيىرلار، وگىزدەر، قويلار، جىلقىلار «وقيتىن». ستۋدەنتتەردىڭ ورنىنا اۋديتوريالاردا كوركەم كويلەكتەر وتىرادى.

ساعىم قىتاي باتەڭكەسىن قونىشىنان باسىپ، سىرتقا ۇمتىلدى. سىرتتا، كۇرەجولدىڭ بويىمەن، كۇنشىعىستى بەتكە الىپ، كۋزوۆتارىن تەمىر-تەرسەككە تولتىرعان اۋىر جۇك ماشينالارى كۇڭىرەنە تارتىپ بارادى.

«مىنالاردىڭ قاراسى كۇن وتكەن سايىن كوبەيە ءتۇستى عوي. وسىنشاما تەمىر-تەرسەك پەن قاڭعىرلاعان قاڭىلتىرلاردى قايدا اپارىپ توگەدى، ەي؟» كۇندەلىكتى سۇراعىنا جاۋاپ ىزدەگەن ساعىم جاتاقحانانىڭ كىرەبەرىسىندەگى ماڭدايشاعا، ماڭدايشاداعى جازۋعا قاراعان. «1994. حوش كەلدىڭ، جاڭا جىل!». كوكتەمنىڭ جازعا ۇلاسار شاعى. ارىپتەرى اليۋميني تەمىردەن ءيىلىپ جاسالعان، ەلەكتر سىمىنا ورالعان مىنا جازۋ ءالى ورنىندا. جاتاقحانانىڭ شامى تۇگەل سونگەندە، وسى جازۋ عانا ءتۇن قاراڭعىسىندا جىمىڭ-جىمىڭ ەتىپ تۇراتىن. ساعىمنىڭ سوعان قاراپ جىنى قوزادى. سوسىن: «1994-ءى «حوش كەلدىڭ، جاڭا جىلىمەن» قوسا جۇلىپ الىپ، اناۋ تەمىر تيەگەن ماشينالاردىڭ قورابىنا لاقتىرىپ جىبەرەر مە ەدى» دەيتىن الاكوزدەنىپ.

* * *

باسپاحانادان تيەسىلى ەڭبەكاقىسى تاعى دا كەشىگىپ، فابريكانىڭ قوجايىنى: «قۇرال-جابدىقتار تولىق ساتىلماي اقشادان دامەتپەڭدەر»، – دەگەن سوڭ، ساعىم بوركەنتتەگى جولداسى – كوممەرسانت بايباتىردى ويلاعان.

«بايباتىر شىلقا بايىپ كەتىپتى» دەيتىن ءسوزدى ورتاق تانىستارى ءجيى ايتاتىن. ايتقاندا، اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ ايتادى. «بايباتىردىڭ مىنگەنى موكرو اسفالتوۆىي «جيگۋلي-دەۆياتكا»، – دەيدى ولار. – الماتىدان ەكى-ءۇش پاتەر الىپ تاستاپتى. قالتاسى تولى – دوللار. اقشانى ۋىستاپ شاشىپ ءجۇر. بىراق نە ىستەپ بايىعانى جۇمباق. ايتەۋىر، باي».

بايباتىر – كورشى اۋىلدىڭ بالاسى ەدى. ساعىم ەكەۋى بوكستان اۋداندىق، اۋدانارالىق جارىستارعا بىرگە قاتىسىپ، كەيدە ءبىر سالماقتا قولعاپ ءتۇيىستىرىپ ءجۇرىپ، جاقسى جولداس بولىپ كەتكەن. ازداپ وركوكىرەكتەۋ، ۇرداجىقتاۋ دەمەسەڭ، ءوزى بىلاي، اڭقىلداعان جاقسى جىگىت. ساعىم بايباتىردان قارىز الۋدى ويلادى. ەلۋ دوللار. ەلۋ دوللار بەرسە، جەتەدى. «ەر موينىندا قىل ارقان شىرىمەس»، قايتارادى عوي. وسى ويىن اقۇرپەككە ءبىلدىرىپ ەدى، ول جابىراڭقى قاباعى جازىلماي:

– بايباتىر دوسىڭ جارىلقاسا، جاقسى بولار ەدى، – دەدى جاي عانا.

– ە-ە، نە بوپتى؟ ەسكى دوس قوي، جاعدايىمدى ەسكەرەر.

– ەسكى دوس جاعدايدى ەسكەرەر بولسا، ءسانيا ەسكەرەر ەدى عوي… وتكەندە قىزدار كيىمدەرىن شاشىپ كورسەتىپ، قىزىقتىرىپ كەتكەننەن كەيىن سىرالعى دوسىم عوي دەپ، وڭاشادا ءسانيادان اقشا سۇراپ ەدىم، بىلەسىڭ بە ول نە دەدى؟

– ءيا، نە دەدى؟

– «مەنىڭ پاپام – بالىق زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى. ماعان اقشا جالكو ەمەس. بىراق مەن سولاي ەكەن دەپ، اقشانى وڭدى-سولدى جۇمسامايمىن. ەشكىمگە قارىز دا بەرمەيمىن. سەندەرگە تەم بولەە بەرمەيمىن. ويتكەنى سەندەر ونى ەش ۋاقىتتا قايتارا المايسىڭدار»، – دەدى.

– تاپ وسىلاي دەدى مە؟

– تاپ وسىلاي دەدى.

– ەندەشە ونىڭ تاپ اكەسىنىڭ اۋزىن ۇرايىن!

باسپاحاناداعى باسشىلارىنان ءبىر جۇماعا سۇرانعان ساعىم ەرتە كۇندى كەش قىلماي، «بوركەنت، قايداسىڭ؟» دەپ ەرتەڭىندە شۇعىل جينالىپ، جولعا تۇسكەن.

كۇنباتىس پەن كۇنشىعىستىڭ ورتاسىندا جونىن كۇنگە توسىپ، كۇڭسىگەن كۇرەجول جاتىر. سول كۇڭسىگەن كۇرەجولدىڭ بويىندا قورابىنا تەمىر-تەرسەك باسقان اۋىر جۇك ماشينالارى كەرۋەن تارتىپ، تىزبەكتەلىپ وتەتىن. ىڭىرانا كەرۋەن تارتقان ماشينالار جولدىڭ وي-شۇڭقىرىنا ۇرىنعان سايىن سەلك-سەلك ەتەدى. سىلكىنەدى. بىراق سەلكىلدەيتىن دە، سىلكىنەتىن دە ماشينالار ەمەس، جات ولكەگە بەت العان تەمىرلەر سياقتى. ولار دا ىسكە جاراپ، يگىلىككە قىزمەت ەتكەن كەزدەرىن قيمايتىن سياقتى. ولار دا الداعى كۇندەرىن ويلاپ، ۋايىمدايتىن سياقتى… ولار دا «بايباتىر مەسەلىمدى قايتارماسا ەكەن» دەپ، جىڭىشكە تىلەكتىڭ جەتەگىنە ەرگەن ساعىم سياقتى… ۇلكەن كەدەننىڭ اۋدانى ات شاپتىرىم اۋلاسىنا كەلىپ ەندى.

…قۇداي ءساتىن سالسا، قيىسپايتىن تىرلىك كەم. ساعىم بايباتىردى قالاڭ ساۋداگەرلەردىڭ ورتاسىنان وڭاي جولىقتىرعان. تاماعىنان جارىقشاقتانىپ شىعاتىن بايباتىردىڭ داۋىسىن دا كوپتىڭ ىشىنەن جازباي تانىعان. قۇلاعى سىنىپ، بىتەۋ بىتكەن بىرەۋگە ول: «براتان، براتان» دەپ، الدەنەنى قولىن سەرمەي ءتۇسىندىرىپ تۇر ەكەن، بۇل جانىنا جاقىنداي بەرگەندە-اق، قۇشاعىن ايقارا اشىپ، باس سالدى.

– ءوي، ساكو، سەن مۇندا قايدان ءجۇرسىڭ؟

– تەمىر تيەگەن ماشينالاردىڭ سوڭىنان ىلەسىپ ەدىم، سالپاقتاتىپ وسىندا الىپ كەلدى عوي.

– سەن دە تەمىر ساتۋمەن اينالىسىپ كەتتىڭ بە؟

– ە-ە، جوق، ا! بىزدىكى – باياعى باسپاحانانىڭ جۇمىسى.

– باسپاحاناڭا بىردەڭە الۋعا كەلدىڭ بە؟

– جوق، ساعان كەلدىم.

– ءجۇر، ەندەشە، مەنىڭ ماشيناما كىرىپ وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك.

بايباتىر ماشيناسىنا جايعاسقان بەتتە قالتاسىنان ءبىر بۋما اقش دوللارىن سۋىرىپ الدى دا، ساۋساقتارىنا شىرت تۇكىرىپ، ساناۋعا كىرىستى. ساناپ وتىرىپ تا اۋىزى سوزدەن بوسامادى.

– وسىندامىن، اكەسسس…ن! وسىنداعى پوستتاردى قارايتىن جىگىتتەرمەن امپەي-جامپەيمىن. قازاقستاندا نە كوپ – تەمىر كوپ ەكەن عوي، اكەسسس…ن! سونىڭ ءبارىن تۇز-تۇگەل قىتايعا ايداپ جاتىرمىز. ءتىپتى، ۇلگەرە المايمىز. ماشينالار كەزەكتىڭ كەپتەلىسىنە تۇرىپ قالادى. سولاردى رەتىن تاۋىپ، پوستتاردان وتكىزىپ جىبەرەمىن. ماشينا باسى – ءجۇز دوللار. جاڭا ازىردە ون ماشينانى جولعا سالعانمىن، باۋىرىم. كوزدى اشىپ-جۇمعانشا، مىنە – مىڭ دوللار. ءما، ساعان ەلۋ دوللار! جولىڭ جەڭىل ەكەن.

«شىركىن-اي، ەلۋ دوللار! وسى ەدى عوي الىستان ارىپ-اشىپ ىزدەپ، تىلەنىپ كەلگەنىم. بايباتىرىم-اي، بار بول، باتىرىم!».

ساعىم ىشتەي ەمىرەنىپ كەتتى. اۋزىنا جوندەمدى ءسوز دە تۇسپەي اپالاقتاپ: – جىگىتسىڭ، بايباتىر، جارايسىڭ، دۇنيەنى شايقاپ ءجۇر ەكەنسىڭ عوي، – دەي بەردى.

– دۇرىس ايتاسىڭ، – دەدى بايباتىر، – ساكو باۋىرىم، دۇرىس ايتاسىڭ. دۇنيەنى شايقاپ ءومىر ءسۇرۋ كەرەك. مەندە قازىر ءبارى بار. ءجۇر، تارتتىق الماتىعا!

ساعىم بايقاپ ۇلگەردى: بۇرىننان مەنمەنشىل بايباتىر قازىر مۇلدە ىقتى-جارعا قارامايتىن بولىپتى. ساعىمدى ماشيناسىنا وتىرعىزدى دا، الماتىعا اپاراتىن جولعا لىپىل قاققان كولىگىن جۇيتكىتە اكەلىپ سالدى. الدىمەن بوركەنتتەگى ايدىك ساۋدا ۇيىنە باس سۇعىپ، شىتتاي بوپ كيىنگەن. جازدىق سپورتتىق كيىمدەرىنىڭ ۇستىنە قوسىپ موينىنا التىن بۇراۋلى شىنجىر بايلاندى. ءوزى قۇلجا مويىن قۇج جەلكە، بۇلشىق ەتتەرى بۇلت-بۇلت ويناعان ءاپايتوس جىگىت بولىپتى. ساعىم الكەۋدە بايباتىرعا قاراپ وتىرىپ، ەندى ونىمەن جۇدىرىق تۇيىستىرە الماسىن بەك ءتۇسىندى. كۇرە جولدىڭ بويىمەن كۇنشىعىستى بەتكە الىپ تەمىر تاسىعان ماشينالاردىڭ دا قايدا كەتىپ، قاي ارانعا قۇلاپ جاتقانىن دا ءتۇسىندى.

* * *

بايباتىر سوزىنەن اينىمادى. راسىندا الماتىعا جەتىسىمەن ول سايراندى سالدى كەپ، سالدى… ساعىمدى دەدەكتەتىپ كوكتوبەنىڭ باسىنا شىعاردى. مەدەۋ شاتقالىندا شالقىعان «ازيا داۋىسى» كونتسەرتىن تاماشالاتتى. ءتۇن جارىمىندا الماتىنىڭ تورىندەگى پاتەرىنە اكەلىپ، ءتۇرلى تاعامدار مەن «وتتى سۋلارعا» تاپسىرىس بەرىپ، الدىردى. «وتتى سۋلارمەن» بىرگە وت قۇشاق سۇلۋلارعا دا ءۇي تولدى. سونىڭ بارىندە ساعىم «تۇقىمىڭ وسكىر ەلۋ دوللار قالتامنان ءتۇسىپ قالماسا ەكەن» دەپ، الاڭداۋمەن بولدى.

بايباتىر «جيگۋليىن» قۇتىرىنا ايداعاندا قالتاسىنىڭ اۋزىن باسىپ وتىرعان. كوكتوبەگە شىققاندا دا، «ازيا داۋىسىنىڭ» جارتىلاي جالاڭاش انشىلەرىن كورىپ، ەلىرگەندە دە، قالتاسىنىڭ ۇستىنەن باسىپ، بايقاستاپ، كەيدە قولىن جۇگىرتىپ، بار-جوعىن تەكسەرىپ، ۇستاپ كورىپ، بارىنشا ساقسىنىپ باققان. قولى قالتاسىنا سۇڭگىپ شىققان سايىن «ساۋساعىما ءىلىنىپ، سىرتقا ءتۇسىپ قالعان جوق پا دەپ» جانە الاڭدايدى. جوق، ورنىندا. ءتورت بۇكتەلىپ قالتاسىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە جاتىر. كەيدە سونى «قاعازعا قالىڭداپ وراپ السام بۇلاي اۋرەلەنبەس ەدىم، تومپايىپ، ءبىلىنىپ تۇرار ەدى-اۋ» دەگەن ويعا كەتىپ، سۇلۋ سىلقىمداردىڭ ءازىل-اڭگىمەلەرىنە ىلەسە دە الماي قالادى. ءسويتىپ، بۇل ءتۇندى ساعىم اۋپىرىممەن وتكەرگەن. بايباتىر: «قىزمەت اقىسىن تولەپ قويعانمىن، الاڭسىز قۇشىپ جاتا بەر» دەگەن بيكەشتى دە قاسىنا جۋىتپاي، «كوڭىلىم شاپپاي تۇر، شاراشادىم» دەگەندى سىلتاۋ قىلىپ، ەلۋ دوللار سالعان قالتاسىن جامباستاپ ۇيقىعا باس قويدى. ۇيىقتاپ جاتىپ تا ەلۋ دوللارىن ۇمىتپادى. باي-باعىلانداردىڭ قىزدارىنان الدەقانداي كەمدىك كورىپ، جاسىعان، جۇدەگەن اقۇرپەكتىڭ ءجۇزى دە جۇمىلعان كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنا باتىپ، مۇڭايا قاراپ تۇرىپ الدى.

* * *

بايلىعى تاسىعان ادامنىڭ قاسىنا ىلەسىپ ءجۇرۋ – ازاپتىڭ ازابى ەكەن. باسىندا قيقۋ قوسىپ، قىزىق كورگەنىمەن، ساعىم اپتاعا جەتپەي بايباتىردىڭ قاسىنان كەتىپ، قاراسىن باتىرۋعا اسىققان. الايدا ساعىمنىڭ كۇيىنە ءسات سالعان بايباتىر جوق. «كەتتىك»، – دەيدى. «ىشەمىز-جەيمىز، شايقايمىز»، – دەيدى. ءيا، ەكى دوس ءىشتى، جەدى، شايقادى. قىمبات مەيرامحانالاردى شەتىنەن ءسۇزىپ شىقتى. كاباكحانالار مەن بارلاردى كەزدى. تۇنگى كلۋبتاردان «تۇنگى كوبەلەكتەردى» اۋلادى. بىراق ساعىم ەش سەرپىلە الماعان. ساۋىق-سايراندى ورتاعا بويى دا جۋىسپادى. ساۋىق-سايراندى ومىرگە ءوزىنىڭ سىڭە المايتىنىن ۇقتى. ونداي ومىرگە وگەي ەكەنىن دە ابدەن ءبىلدى. سەبەبى، ساعىم اقۇرپەكتىڭ سالتاناتتى جيىنعا شىت جاڭا كويلەك كيىپ بارۋىن عانا تىلەيتىن. ول اقۇرپەكتىڭ عانا قۋانىشىنا قۋانا الاتىن. وعان اقۇرپەكتىڭ قۋانىشى مەن شاتتىعى عانا تۇسىنىكتى ەدى، ويتكەنى…

سيىر ساسكەدە ۇيقىسىنان ارەڭ ويانعان بايباتىر:

– «باراحولكادان اكەيگە تابانى قالىڭ بىلعارى باتەڭكە ساتىپ اپەرەمىن» دەپ ۋادە قىلعان ەدىم، بارىپ قايتايىقشى، – دەدى باس جازىپ وتىرىپ.

– بارساق، بارايىق.

قارا بازار – قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قۇجىناپ، قايناپ جاتاتىن ساۋدانىڭ ورتاسى ەكەن. الىپساتارلاردان اينالىپ ءوتۋ قيىن. كولدەنەڭدەپ كەپ جولىڭدى توسادى. جەڭىڭنەن تارتىپ جىبەرمەيدى. ءبارى بايباتىرعا ءۇيىر. موينىنا التىن شىنجىر تاققان، كوزىنە كۇننىڭ وتكىر جارىعىن قاعىپ وتكىزبەيتىن جىلتىر قارا كوزىلدىرىك كيگەن بايباتىر ساۋداگەرلەردى سونادايدان اربايدى. اسىرەسە، ايەلدەردى. «كراسساۆچيك، مۇندا كەل، سەن ىزدەگەن زات مەنەن تابىلۋى مۇمكىن»، – دەيدى ولار جامىراي ءۇن قاتىپ. ەكەۋى ەر ادامداردىڭ اياكيىمدەرى تىزىلگەن قاتاردى جاعالاپ كەلە جاتقان. بايباتىر ءبىر ادەمى كەلىنشەكتىڭ لاپكەسىنە بۇرىلدى.

– كراسساۆچيك، – دەدى ادەمى كەلىنشەك بۇراتىلىپ، – مەنەن ەشتەڭە ساتىپ المساڭ دا، قاسىمدا بىرەر مينۋت ايالداپ كەتشى. سەنىڭ ەركەك يىسىڭە قانىپ قالايىن.

– مىناۋ قانشا تۇرادى؟ – دەپ سۇرادى بايباتىر كىرپىش تابان بوتينكانى قولىنا ۇستاپ كورىپ.

– ەلۋ دوللار، – دەدى ايەل ءۇزىلىپ.

– مۇنى كىم كيەدى؟

– مۇنى سەن سياقتى مافيوزنيكتىڭ اكەسى كيەدى.

– ەندەشە الامىن.

– مەن دە ەندەشە… سەن سۇراساڭ، بەرەمىن. سەن سۇراساڭ، ءبارىن بەرەمىن.

– راس پا؟

– راس ايتامىن، سۇلۋ جىگىت!

– ەلۋ دوللار دەيسىڭ بە؟

– ءيا، ەلۋ دوللار. سەندەي مافيوزنيككە ەلۋ دوللار ءسوز بولىپ پا؟ الشى!

بايباتىر شولاق شالبارىنىڭ قالتاسىنا قولىن جۇگىرتتى. بادەندى كەلىنشەك وعان كوزىن اۋدارىپ-توڭكەرىپ، ءىشىپ-جەپ قاراعان. سودان سوڭ كوزىن بايباتىردىڭ قالتاسىنان تومەن قۇلديلاتىپ، تىلەنگەن دۇنيەسىن ءاپ-ساتتە تۇگەل ءتىنتىپ تە شىقتى. «مافيوزنيك جىگىت» بولسا، بىلقىلداعان بىلعارى ءاميانىن قالتاسىنان سۋىرىپ، سىدىرماسىن اعىتتى دا، ال كەۋدەسىن ۇمسىندىرىپ، قاسىنا تاقاي بەرگەن ساۋداگەر كەلىنشەكتىڭ بەتىنە كۇلىمسىرەي قارادى. كۇلىمسىرەي قاراپ، ءاميانىنا ساۋساقتارىن سالدى. جوق. ءاميانىنىڭ ىشىنە ءۇڭىلىپ قارادى. جوق. ءاميانىنىڭ ءىشىن اقتارىپ قارادى. جوق. بىراق ساسپادى.

– ساعىم، – دەدى تاماعىنان جارىقشاقتانىپ شىعاتىن داۋىسىن سوزىپ. – ساعىم، ساعان ەلۋ دوللار بەرىپ ەدىم عوي، سونى قايتارشى ماعان. شالعا مىنا باتەڭكەنى الا بارايىن، «بايباتىرىم اپەردى» دەپ، كيىپ ءجۇرسىن.

ساعىم سوزگە كەلمەدى.

بايباتىر جىرقىلداپ كۇلدى.

– حا-حا-حا! حي-حي-حي! ساعىم، پريكين، مەنىڭ اقشام ءبىتىپ قالىپتى. پريكين، مەندە اقشا جوق. «بايباتىردا اقشا جوق» دەگەنگە كىم سەنەدى؟ ايتشى، كىم سەنەدى؟ سەنەن اقشا سۇرادىم عوي مەن. حا-حا-حا! حي-حي-حي! مۇنداي دا بولادى ەكەن-اۋ، باۋىرىم!

كۇلكىگە كومىلگەن بايباتىردى ءبىر توپ جىگىت قاۋمالاپ، قورشاي العان. شەتىنەن بالۋان دەنەلى، كىرپى باس جىگىتتەر. بايباتىردىڭ دوستارى ەكەن. سول كۇنى ولار تاعى دا تويلادى. ساعىم دا سىلتەپ ءىشتى. ءبارىن ۇمىتىپ ءىشتى. بىراق ءبارىبىر قۇلقىن سارىدەن ويانىپ الىپ، اۋى اقتارىلعان شالباردىڭ اۋزىن اڭدىپ وتىر.

* * *

باس بارماعى بۇگۋلى. سۇق ساۋساعى مەن ورتاڭعى ساۋساقتان وزگەسى دە بۇگۋلى. ەندى تەك ەكى ساۋساقتى قايشىلاپ اپارىپ، اۋى اقتارىلىپ، ورىندىقتىڭ ارقاسىنا ىلىنگەن كەڭ بالاق، سۇر شالباردىڭ الدىڭعى قالتاسىنا جىپ ەتكىزىپ، سۇعىپ جىبەرسە، بولعانى. كەمى ەلۋ دوللاردى ءىلىپ شىعارى انىق. ال شالباردىڭ يەسى ءتاتتى تامسانىپ، ۇيقىنى سوعىپ جاتىر. قاننەن-قاپەرسىز سياقتى.

«ءبارى ۇرلىق جاسايدى، – دەپ كۇبىرلەدى ساعىم ىشىنەن. – بالا دا وزىندە جوقتى وزگەدەن كورسە، قىزىعىپ، بالكىم، قىزعانىپ، اكە-شەشەسىنىڭ كەدەيلىگىنە قورىنىپ نە ساراڭدىعىنا، مەيىرىمسىزدىگىنە ىزالانىپ، كىپ-كىشكەنتاي قولدارىن ۇرلىققا جۇمسايدى. ۇرلىققا ۇرىنبايتىن پەندە كەم».

ساعىم تاۋەكەلگە قامشى باسقان. مىنە، سۋماقايلاۋ سۇق ساۋساق ورتانشىنى ىلەستىرە، جايلاپ كوتەرىلدى. كوتەرىلىپ كەلەدى. ۋا، عاجاپ، تاعى دا كوتەرىلدى! كوتەرىلىپ كەلەدى-ەي، كادىمگىدەي! قالتانىڭ تۇسىنا دەيىن كوتەرىلدى. قالتانىڭ تۇسىنان دا ءوتىپ، جوعارى كوتەرىلىپ بارادى. ورلەپ بارادى. «ويباي، توقتا، ول جاقتا نەڭ بار ەدى، قۇلىنىم! قايت كەيىن، ءسال تومەندە».

ساعىمنىڭ اۋاعا اسىلعان قولى سىلق ەتىپ قۇلاپ ءتۇستى.

«ۇرلىققا قولىم جۇرمەيدى ەكەن، – دەدى ول تىزەسىن قۇشاقتاپ وتىرىپ. – كەشىر، اقۇرپەك، قارا كوفتاڭ مەن قىزىل يۋبكاڭدى تۇندە جۋىپ قويساڭ، كۇندىز كەۋىپ تۇرادى عوي. ۇتىكپەن ۇستىنەن ءجۇرىپ وتسەڭ، قىرتىسى جازىلىپ كەتەدى، بىلەسىڭ».

…الماتىداعى «سايران» اۆتوبەكەتىنەن اۆتوبۋسقا بيلەت الىپ، قالتاسىنداعى قارا باقىرىن كاسساعا تاستاعان ساعىم تۇنجىراپ، ويعا قامالدى. وي بولعاندا، جاۋابى بۇعان ازىرگە بەلگىسىز ءبىر سۇراقتان سۋىرىلا وزىپ، تىعىرىققا تىرەي بەرەتىن وي. «مەنىڭ قاشان، قايتكەندە جولىم بولادى؟» دەيدى ول. ال جول شىركىن قىزىل «يكارۋستىڭ» الدىنان القىنا شىعىپ، سوڭىندا سوزىلىپ قالىپ جاتىر. ەشقاشان بىتپەيتىن، تاۋسىلمايتىن، اياقتالمايتىن جول. بۇل جول – باعى جانعانعا دا، سورى قايناعانعا دا ورتاق جول. جالپى دا، جالقى دا وسى جولدى كەشىپ وتەدى. جول – قاشىقتىقتاردىڭ عانا ولشەمى ەمەس، جول – تاعدىرلاردىڭ توعىسى. تاعدىرلارعا جون ارقاسىن توسەپ، جول جارىقتىق جوسىلىپ جاتا بەرەدى. جول جايىنا كوڭىلى اۋعان ساعىم دجەك لوندوننىڭ كەيىپكەرلەرىن ەسىنە ءتۇسىردى.

«ولار ۇيلەرىنە التىن ارقالاپ ورالۋشى ەدى عوي. مەن شە، مەن سوندا، ساپارلاردان قۇر قول قايتامىن با؟ ءساتسىز ساپار – بوس ساندالۋ، اداسۋ. بالكىم، ءساتسىز ساپار دەگەن بولمايتىن شىعار، تەك ساپارعا اتتاناتىن جولىن دۇرىس تاڭداي المايتىن مەن سەكىلدى اداسقاق جاندار عانا بولاتىن شىعار… الدە مەنىڭ ءساتتى ساپارىم ۇلى كىتاپتار پاتشالىعىنا باستاپ باراتىن جولداردا جاتىر ما؟»

ساعىم دجەك لوندوننىڭ كىتاپتارىن بۇرىن جاتا-جاستانا وقۋشى ەدى. ءوزى دە ۇلى جازۋشىعا ۇقساپ وقيعاسى شەتىن، كەيىپكەرلەرى شەتىنەن ەر بوپ كەلەتىن شىعارمالار جازۋدى ارماندايتىن.

كەنەت، ول اسپاننان الدەبىر بەيمالىم نوقاتتىڭ قۇلديلاپ، قۇلاپ كەلە جاتقانىن كوردى. اۋەلدە زاۋ بيىكتە اينالىپ ۇشاتىن الىپ قارا قۇستاردىڭ ءبىرى مە دەپ شامالاعان. جوق، مىناۋ اسقان جىلدامدىقپەن تونە ءتۇسىپ، زىمىراپ كەلەدى. وسى زىمىراعان بەتىندە قىزىل «يكارۋستى» ءىلىپ اكەتىپ نەمەسە وعان كەۋدەسىن ۇرىپ كۇل-پارشا بولۋعا اسىققانداي ۇرەيلى ءبىر سىڭاي اڭعارتادى. جولاۋشىلار جانۇشىرا جۇرگىزۋشىگە جالىندى.

– شوپىر بالا، قاش! ساي-جىرانىڭ بىرىنە قاش، تىعىل!

– جىلدامدات اۆتوبۋسىڭدى!

– مىنا تەمىرقانات قۇس توبەمىزگە قۇلاسا، بىتتىك، جەر جاستاندىق!

– قاش، ويباي، قاش!

– جوق، توقتاي قال، بالكىم، تۇسىمىزدان زۋلاپ ءوتىپ، باسقا جەردەن شاڭ قابار.

قارا نوقات بىرتە-بىرتە ايقىندالىپ، وقتۇمسىق زىمىراننىڭ بەينەسىندە اۋەدە قالبالاقتاپ ءسال شايقالدى دا..، توگىلدى. و، عاجاپ! اسپاننان تەمىر جاۋدى. كەسەك-كەسەك، بىلەم-بىلەم تەمىرلەر اۆتوبۋستىڭ توبەسىنە ساتىرلاتا جاۋىپ وتە شىقتى.

«تەمىر! تەمىر! – دەپ شۋلادى ەندى جولۋاشى بىتكەن. – توقتات اۆتوبۋستى! قىمبات تەمىرلەر عوي مىنالار. تەرىپ اكەتىپ، قىتايعا وتكىزەمىز. بايمىز. بايلىققا كەنەلەمىز. توقتات اۆتوبۋستى!»

ايقارا اشىلعان اۆتوبۋستىڭ ەسىگىنەن جۇلقىنا شىققان جولاۋشىلارمەن بىرگە ساعىم دا جۇگىرىپ كەلەدى. ول بارىنەن شاپشاڭ جۇگىردى. ول بارىنەن جۇيرىك ەكەن. ول قاناتىنا «پروتون» دەپ جازىلعان قالىڭ قاڭىلتىرعا كوپتەن بۇرىن جەتتى. كوپتەن بۇرىن جەتتى دە، «پروتوننىڭ» ۇستىنە قارعىپ ءمىنىپ الدى. سوسىن ەستاندى حالدە ايقايلاي بەرگەن.

– بۇل – مەنىكى. مەن مۇنى جاتاقحاناما شەيىن سۇيرەپ بارامىن. كەدەندە بايباتىر دوسىم بار. بايباتىر ەكەۋمىز مۇنى مول اقشاعا، دوللارعا ساتامىز! اقۇرپەكتى ۇلدە مەن بۇلدەگە ورايتىن بولدىم. جولاماڭدار! بۇل – مەنىكى. مەنىڭ «پروتونىم» – بۇل.

تەمىر-تەرسەكتىڭ قالىڭ ۇيىندىسىنە ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ، زورىعىپ، زورعا جەتكەن كارى-قۇرتاڭ، بالا-شاعا، قاتىن-قالاش ساعىمعا قىزعانا ءارى قىزىعا قاراپ قالىپتى.

Abai.kz