15 مامىر كۇنى تۇركىستان قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى ءوتتى. بيىلعى ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ نەگىزگى تاقىرىبى جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق دامۋ ماسەلەلەرىنە ارنالدى.

القالى جيىنعا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ توراعالىق ەتتى. سامميتكە تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان، ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ، قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ، وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆ، سونداي-اق ۇيىمعا مۇشە جانە باقىلاۋشى ەلدەردىڭ وزگە دە باسشىلارى قاتىستى.

سامميت بارىسىندا تسيفرلىق داۋىردەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى، تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىك، جاساندى ينتەللەكتىنى ءتيىمدى پايدالانۋ، كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە ورتاق تسيفرلىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقىلاندى. سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق، كولىك-لوگيستيكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى.

جيىن بارىسىندا مەملەكەت باسشىسى تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمى ءۇشىن تاريحي ءارى رۋحاني ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنت باۋىرلاس ەلدەردىڭ كوشباسشىلارىنا العىس ءبىلدىرىپ:

«تۇركىستان – اتاجۇرتىمىزدىڭ مىزعىماس تەمىرقازىعى. ەكى دۇنيە ەسىگى، ەر تۇرىكتىڭ بەسىگى اتانعان شەجىرەلى شاھار. كونە قالا قاشاندا ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعى سانالعان»، – دەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستان تورىندەگى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسى رۋحاني تۇتاستىق پەن تاريحي ساباقتاستىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ تۇركى حالىقتارىنىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتۋگە زور ۇلەس قوسقانىن ايتىپ، ونىڭ مۇراسى بۇگىن دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاعانىن جەتكىزدى.

پرەزيدەنت ءوز سوزىندە ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «ادال ازامات»، «ادىلەتتى قازاقستان»، «تازا قازاقستان» باستامالارىنا توقتالىپ، ولاردىڭ نەگىزىندە ياساۋي ىلىمىندەگى ادامگەرشىلىك پەن ادالدىق قاعيداتتارى جاتقانىن ايتتى.

سامميت اياسىندا مەملەكەت باسشىسى بيىل تۇركىستاندا «Qoja Ahmet Yasaui» وردەنىن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن ەسكە سالدى.

«بۇل كۇللى تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن ءمان-ماعىناسى ايرىقشا ماراپات دەپ ايتۋعا بولادى. سول سەبەپتى كەشە العاشقى مارتەبەلى ناگرادانى اسا قۇرمەتتى پرەزيدەنت رەجەپ تايپ ەردوعانعا سالتاناتتى تۇردە تابىستادىم»، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركىستاننىڭ بۇگىندە كونە تاريح پەن زاماناۋي دامۋدى توعىستىرعان ءىرى ورتالىققا اينالىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ مالىمەتىنشە، بىلتىر تۇركىستان وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسى 9,3 پايىزعا ءوسىپ، كولەمى 10 ميلليارد دوللاردان اسقان. ايماققا 3,5 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا تارتىلعان.

پرەزيدەنت سونداي-اق تۇركىستاندا وزبەكستاننىڭ قولداۋىمەن جاڭا مەشىت اشىلعانىن ايتىپ، وزبەكستان پرەزيدەنتى شاۆكات ميرزيوەۆكە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ونىڭ سوزىنشە، بۇل مەشىت قازاق-وزبەك حالىقتارىنىڭ دوستىعى مەن رۋحاني بايلانىسىنىڭ سيمۆولىنا اينالادى.

سامميت بارىسىندا حالىقارالىق جاعداي مەن تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعى ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ قازىرگى گەوساياسي احۋالدىڭ كۇردەلى ەكەنىن ايتىپ، مۇنداي كەزەڭدە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلىگى ەرەكشە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدى.

«وسىنداي الماعايىپ كەزەڭدە تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ اۋىزبىرشىلىكتە بولۋى – وتە ماڭىزدى. سەبەبى حالىقتارىمىزعا ورتاق سان عاسىرلىق شەجىرەمىز بار»، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت تسيفرلىق دامۋ مەن جاساندى ينتەللەكت ماسەلەسىنە ارنايى توقتالىپ، تەحنولوگيالىق باسەكە كۇشەيگەن زاماندا يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان وزىق بولۋ باستى ماقساتقا اينالعانىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا ۋاقىتىلى بەت بۇرعان مەملەكەتتەر عانا كوش سوڭىندا قالمايدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ستراتەگيالىق باعىتتارىن دا تانىستىردى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، بيىل قازاقستاندا «تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى» جاريالانعان. استانادا Alem.ai جاساندى ينتەللەكت ورتالىعى اشىلىپ، ەكى سۋپەركومپيۋتەر ىسكە قوسىلعان. كەلەسى قادام رەتىندە «دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارىنىڭ القابىن» قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدە «التىن ۆيزا» ەنگىزىلگەنىن، تسيفرلىق كودەكس قابىلدانىپ، جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ كۇشىنە ەنگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ باعىتىندا ارنايى جارلىققا قول قويىلعانىن جەتكىزدى.

پرەزيدەنت تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى اياسىندا بىرقاتار جاڭا باستامالاردى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا، تسيفرلىق قولتاڭبانى ءوزارا تانۋ، كيبەرقاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ، عارىش سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋ جانە تۇركى ەلدەرىنىڭ جاساندى ينتەللەكت ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.

سونىمەن بىرگە قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ IT حابتارىنىڭ بىرلەسكەن ورتالىعىن اشۋدى ۇسىنىپ، وعان «Turkic ai» اتاۋىن بەرۋدى ۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ورتاق الاڭ تۇركى ەلدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سامميتتە رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. پرەزيدەنت تۇركى وركەنيەتىنىڭ مۇراسىن ساقتاۋ جونىندەگى كونۆەنتسيا جوباسىن قولداۋعا شاقىرىپ، تۇركىستاندا تۇركى وركەنيەتى ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن مالىمدەدى. بۇل ورتالىق عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، مادەني جانە ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن بولادى.

مەملەكەت باسشىسى تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە ارنالعان ارنايى تسيفرلىق پلاتفورمانى دامىتۋ قاجەت ەكەنىن دە ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، كوپتىلدى فورماتتا جاسالاتىن بۇل جوبا كەز كەلگەن ادامعا تۇركى وركەنيەتىنىڭ باي مۇراسىمەن ونلاين تانىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونداي-اق پرەزيدەنت تۇركى تىلدەرىنە ورتاق تەرمينولوگيالىق نەگىز قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى مەملەكەتارالىق تەرمينولوگيالىق كوميسسيا قۇرۋ ۇسىنىلدى.

سامميت سوڭىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ قىزمەتىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىرىپ، ۇيىمنىڭ گەوساياسي نەمەسە اسكەري بلوك ەمەس ەكەنىن ناقتى ايتتى.

«تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى – گەوساياسي جوبا ەمەس، اسكەري ۇيىم دا ەمەس. بۇل – باۋىرلاس ەلدەردىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق، جوعارى تەحنولوگيالىق، تسيفرلىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىعىن نىعايتاتىن بىرەگەي الاڭ»، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى تۇركى الەمىنىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعى ورتاق دامۋدىڭ باستى كەپىلى ەكەنىن اتاپ ءوتىپ، بۇگىنگى باسقوسۋ باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بايلانىسىن ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.

ءسامميتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارى تۇركىستان دەكلاراتسياسىنا قول قويدى.

دايىنداعان ايىم الماسقىزى

Abai.kz