وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترىنىڭ نازارىنا!

قازاق حالقى – ءسوز قادىرىن بىلگەن، جىردى جانىمەن تۇسىنگەن حالىق. ۇلتتىڭ تاريحى مەن تاعدىرى، ارمان-مۇراتى مەن ەرلىك جولى عاسىرلار بويى قاعازعا ەمەس، حالىقتىڭ جۇرەگىنە جازىلدى. سول اسىل مۇرانى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزگەن – باتىرلار جىرى مەن ليرو-ەپوستىق داستاندار. «الپامىس باتىر»، «قوبىلاندى باتىر»، «ەر تارعىن»، «قامبار باتىر»، «قىز جىبەك»، «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سەكىلدى جىرلار قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنىڭ التىن قازىعى سانالادى. بۇل شىعارمالاردا تەك باتىرلىق پەن ماحاببات عانا دەمەيىك، حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، سالت-ءداستۇرى، دۇنيەتانىمى، ەل قورعاعان ەرلەردىڭ بولمىسى، انانىڭ تاربيەسى، ەل بىرلىگى مەن نامىس پروبلەماسى تەرەڭ سۋرەتتەلەدى.

بۇگىندە جاھاندانۋ داۋىرىندە جاستاردىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان الىستاپ بارا جاتقانى ءجيى ايتىلادى. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ قىسقا اقپاراتتارىنا ۇيرەنگەن جاس بۋىن كەيدە ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىنان اجىراپ قالاتىنداي اسەر قالدىرادى. وسىنداي كەزەڭدە مەكتەپ وقۋشىلارىنا باتىرلار جىرىن جانە ليرو-ەپوستىق داستانداردى جاتتاتىپ، ولاردى مانەرلەپ ايتۋ بويىنشا ەلدىمەكەندىك، اۋداندىق، وبلىستىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بايقاۋلار ۇيىمداستىرۋ – اسا ماڭىزدى باستاما. مۇنى تەك ادەبي شارا دەمەي، ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتاتىن ۇلكەن رۋحاني قوزعالىس دەپ تۇسىنەيىك.

قازاقتىڭ جىر ءداستۇرى – جاي عانا ونەر دەپ ويلاماۋ كەرەك. ول – حالىقتىڭ تاريحي جادىن ساقتاپ كەلگەن ۇلى مەكتەپ. بۇرىنعى زاماندا قازاق دالاسىندا شەجىرە دە، تاريح تا، تاربيە دە جىر ارقىلى بەرىلگەن. جىراۋلار مەن جىرشىلار ەل ارالاپ، حالىققا ەرلىك داستاندارىن ايتىپ وتىرعان. سول ارقىلى جاس ۇرپاق باتىرلىققا، وتانسۇيگىشتىككە، ادىلدىككە تاربيەلەنگەن. باتىرلار جىرىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ بارلىعى دەرلىك ەل ءۇشىن جانىن بەرگەن تۇلعالار. ولار ءوز باسىنىڭ قامىن عانا ەمەس، حالىقتىڭ بولاشاعىن ويلاعان. وسىنداي وبرازداردى تىڭداپ وسكەن بالادا ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قالىپتاسادى.

مىسالى، «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا تۋعان جەردى قورعاۋ يدەياسى انىق كورىنەدى. ال «الپامىس باتىردا» ادالدىق پەن ءتوزىم، وتباسى قۇندىلىعى ەرەكشە سۋرەتتەلەدى. «قىز جىبەك» جىرى ماحابباتپەن قاتار، قازاق قوعامىنداعى سالت پەن ادامگەرشىلىك جاعدايىن كوتەرەدى. مۇنداي شىعارمالاردى وقىعان نەمەسە جاتتاعان وقۋشى تەك ادەبي ءماتىندى مەڭگەرىپ قويمايدى، ول حالىقتىڭ رۋحاني بولمىسىن تانيدى. تاريحتى قۇرعاق دەرەك ارقىلى ەمەس، كوركەم ءسوز ارقىلى قابىلداعان بالا ونى جۇرەگىمەن سەزىنەدى.

قازىرگى مەكتەپ باعدارلاماسىندا ادەبي شىعارمالار وقىتىلادى. بىراق كوپ جاعدايدا وقۋشىلار ونى تەك ەمتيحان ءۇشىن جاتتاپ، كەيىن ۇمىتىپ قالادى. ال ەگەر وسى جىرلاردى جاتقا ايتۋ ءداستۇرى كەڭىنەن دامىتىلسا، ونىڭ اسەرى الدەقايدا تەرەڭ بولار ەدى. سەبەبى جاتقا ايتۋ – شىعارمانى جان دۇنيەمەن قابىلداۋ دەگەن ءسوز. بالا جىرداعى ءار ءسوزدى سەزىنەدى، كەيىپكەردىڭ مىنەزىن تۇسىنەدى، وقيعانىڭ رۋحىن بويىنا سىڭىرەدى. بۇل ونىڭ ءتىل بايلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي، ويلاۋ قابىلەتىن، ەستە ساقتاۋ مۇمكىندىگىن دە دامىتادى.

سوندىقتان, باتىرلار جىرى مەن ليرو-ەپوستىق داستاندار بويىنشا ارنايى رەسپۋبليكالىق بايقاۋ ۇيىمداستىرۋ – ۋاقىت تالابىنا ساي ماڭىزدى قادام. مۇنداي بايقاۋلاردى ەڭ الدىمەن اۋىلدىق دەڭگەيدەن باستاۋ قاجەت. ءار مەكتەپتە، ءار ەلدىمەكەندە جىر وقۋ سايىستارى وتسە، بالالار اراسىندا قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسەدى. كەيىن اۋداندىق، وبلىستىق كەزەڭدەر ارقىلى ەڭ ۇزدىك ونەرپازدار رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە باق سىناسا، بۇل ۇلكەن مادەني قوزعالىسقا اينالار ەدى.

وسىنداي جوبانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تۇسى – قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋى. قازىرگى كۇندەرى كوپتەگەن جاس ادەبي تىلدە ەركىن سويلەي المايدى. ال جىر جاتتاۋ ارقىلى وقۋشى قازاقتىڭ باي ءسوز قورىن مەڭگەرەدى. باتىرلار جىرىنداعى تەڭەۋلەر، ماقال-ماتەلدەر، شەشەندىك سوزدەر بالانىڭ ءتىل مادەنيەتىن قالىپتاستىرادى. بۇل – ۇلتتىق تاربيەنىڭ دە، ءتىل ساياساتىنىڭ دا ءتيىمدى جولى.

سونىمەن قاتار مۇنداي بايقاۋلار جاستاردى كىتاپقا جاقىنداتادى. قازىرگى زاماندا بالالاردىڭ كوپشىلىگى ۋاقىتىن تەلەفون مەن ينتەرنەتتە وتكىزەدى. ۇزاق ءماتىن وقۋعا شىدامى جەتپەيتىن بۋىن قالىپتاسىپ بارادى. ال جىر وقۋ ءداستۇرى قايتا جاڭعىرسا، جاستاردىڭ ادەبيەتكە قىزىعۋشىلىعى ارتادى. ولار تەك جىردى جاتتاپ قويماي، ونىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە ۇمتىلادى. وسىلايشا ادەبيەتكە، تاريحقا، مادەنيەتكە دەگەن قۇرمەت كۇشەيەدى.

باتىرلار جىرىن دارىپتەۋ – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جاعدايىمەن دە بايلانىستى. ويتكەنى رۋحاني ءالسىز قوعام سىرتقى ىقپالعا تەز بەرىلەدى. ءوز تاريحىن، باتىرلارىن، مادەنيەتىن بىلمەيتىن ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق يممۋنيتەتى ءالسىز بولادى. ال جىرمەن تاربيەلەنگەن بالا ەلدىڭ وتكەنىن ماقتان تۇتادى. ول ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن، قانداي حالىقتىڭ ۇرپاعى ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. مۇنداي ۇرپاق ەلدىڭ ەرتەڭىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايدى.

قازاق قوعامىندا سوڭعى جىلدارى ۇلتتىق كيىمگە، داستۇرگە، دومبىراعا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى. بۇل – جاقسى قۇبىلىس. ەندى وسى ءۇردىستى جىر مادەنيەتىمەن تولىقتىرۋ قاجەت. دومبىرانىڭ ۇنىمەن ايتىلاتىن باتىرلار جىرى جاس ۇرپاقتىڭ رۋحىن كوتەرەدى. مەكتەپتەردە جىرشىلىق ۇيىرمەلەر اشىلىپ، بەلگىلى جىرشىلار ارنايى دارىستەر وتكىزسە، بۇل ۇلكەن ناتيجەگە جەتكىزەر ەدى.

ءتىپتى وسىنداي بايقاۋلاردى تەلەديدار ارقىلى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا بولادى. بۇگىندە ءان بايقاۋلارى مەن ءتۇرلى شوۋ باعدارلامالار كوپ. نەلىكتەن ۇلتتىق جىر ونەرىن دارىپتەيتىن ۇلكەن تەلەۆيزيالىق جوبا جاساماسقا؟ ەگەر رەسپۋبليكا بويىنشا ۇزدىك جىرشى وقۋشىلار انىقتالىپ، حالىققا تانىستىرىلسا، بۇل بالالارعا دا ۇلكەن موتيۆاتسيا بەرەدى. ەڭ باستىسى، ۇلتتىق ونەر زامان تالابىنا بەيىمدەلىپ، جاڭا فورماتتا داميدى.

الەم تاجىريبەسىنە قاراساق، كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ەپوستىق مۇراسىن ەرەكشە قورعايدى. مىسالى، قىرعىز حالقى «ماناس» جىرىن ۇلتتىق رۋحتىڭ سيمۆولىنا اينالدىرعان. ونى ايتۋ ونەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتالادى. ال قازاقتىڭ باتىرلار جىرى مازمۇنى مەن كوركەمدىگى جاعىنان ەش كەم ەمەس. سوندىقتان ءبىز دە ءوز مۇرامىزدى جاڭاشا دارىپتەۋگە ءتيىسپىز.

ۇلتتىق رۋح ەڭ الدىمەن تاربيە ارقىلى قالىپتاسادى. ال تاربيەنىڭ ەڭ قۋاتتى قۇرالى – ادەبيەت پەن ونەر. باتىرلار جىرى مەن ليرو-ەپوستىق داستانداردى مەكتەپ وقۋشىلارىنا جاتتاتىپ، كەزەڭ-كەزەڭىمەن بايقاۋ ۇيىمداستىرۋ – جاستاردى ءوز تاريحىنا جاقىنداتاتىن ۇلكەن قادام بولار ەدى. وسى باستاما جاستاردىڭ ءتىلىن دامىتىپ قانا قويماي، ولاردىڭ بويىندا وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتى كۇشەيتەدى. جىر تىڭداپ، جىر جاتتاپ وسكەن ۇرپاقتىڭ رۋحى ءالسىز بولمايدى.

قازاقتىڭ كەڭ دالاسىندا عاسىرلار بويى جاڭعىرعان جىر ءۇنى ەشقاشان وشپەۋى كەرەك. سەبەبى جىر – حالىقتىڭ جانى. ال جانىن جوعالتپاعان حالىق قاشاندا ماڭگى جاسايدى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz