Áleumettik jelide taraghan kezekti dauly jaghday qoghamnyng jýikesine tiyip, әdiletsizdikke qarsy ashu-yzasyn tudyrdy.

Threads jelisinde ECOII U.A.E. GROUP kompaniyasynyng kýzet qyzmetinde enbek etken azamattyng qazaq tilinde sóilegeni ýshin júmystan zansyz bosatylghany turaly aqparat tarady. Búl oqigha – bir ghana mekemening ishki tәrtipsizdigi emes, elimizdegi memlekettik tilding mәrtebesine, azamattardyng konstitusiyalyq qúqyqtaryna jasalghan bassyz qiyanat bolyp tabylady.

Silteme: Til kespek joq arnasy

Suret: threads.com skriyni.

«Bәrimiz Kenes Odaghy kezinde dýniyege keldik...» uәjinen arylu qajet!

Osy kezge deyin angharghan bir jayt – orystildi ózge últ ókilderining «Bәrimiz Kenes Odaghy kezinde dýniyege keldik...» deytin shygharyp salma jauaby. Bir kezderi Atatýrk 78 últtan túratyn Týrkiyany jana osman tili ayasyna úiystyra bildi. Biraq búrynghy Preziydent kezindegi qazaq biyligi eldi tildik ýsh jýzge bólip jiberdi. Búndaghy «ýsh jýzimiz»: tek qazaq tilinde sóileytin aimaqtar, qazaq tilin mensinbey orys tilinde sóileytin aimaqtar jәne eki til de teng qoldanylatyn aimaqtar. Dau shyqqan Pavlodar oblysy osynyng ekinshi tobyna jatady.

Jana biylik әueli «ýshtildilik» dep kókip, júrtty dýrliktirgen búrynghy Preziydentten qalghan lingvomúranyng taqsiretin tartyp otyr. Tek qazaqtyng demografiyalyq ósimi orystildi qauymdy búrynghydan beter tyghyz toptastyryp, ekonomikalyq jikshildik faktoryn ómirge әkeldi. Júmysqa tek orystildilerdi ghana alu siyaqty faktiler kýn sayyn tóbe kórsetetin qalypty jaghdaygha ainaldy. Ony qazaq tildi jәne eki til qatar qoldanylatyn aimaqtar týsine bermeytin týsiniksiz ahual oryn aldy.

Endi osy mәselening bayybyna keleyik: jariyalanghan hat almasu skrinshottarynan kompaniya ókilderining qyzmetkerlerden tek orys tilinde sóilesudi qatang talap etkeni anyq kórinedi. Tipti: «Bәrimiz Kenes Odaghy kezinde dýniyege keldik, orys mektebinde oqydyq... Kelispeytin nemese oghan qarsy shyghatyn adam júmystan shyghu turaly ótinish jazsyn» degen kesimdi pikir aitylyp, talapqa baghynbaghan qyzmetkerding der kezinde júmystan quylghany belgili boldy.

Búl – tәuelsizdik alghanymyzgha otyz jyldan assa da, sanasy toqyrauda qalghan keybir basshylardyng әli de imperiyalyq stereotiptermen ómir sýrip jatqanyn ashyq kórsetedi. Óz elinde, óz tughan tilinde sóilegening ýshin júmystan aiyrylu – tamyryna mýldem balta shabylugha tiyis naghyz diskriminasiya men bassyzdyq bolyp tabylady.

Osy orayda: «Zang qayda qarap otyr?» – dep saual qoyatyndar tabylatyny anyq. Óitkeni búryn taza qazaq tildi orta men taza orys tildi orta bir-birinen alshaq, ózindik jeke әleminde ómir sýrip jatty. Kýndelikti ómir men qyzmette til dauy oryn almay, keybir últshyl azamattar «biylik qazaqsha sóilemeydi» dep zar qaqqan dәuir kelmeske ketip, «Nege qazaq tildi qazaq ózge últpen orys tilinde sóilesui kerek?» degen jana problema boy kóterdi.

Endi eshkim búrynghysynsha qazaq tilining qúqyghy taptaluyna kóz júmyp ómir sýre almaydy. Óitkeni búryn últtyq azshylyq bolghan qazaqtyng ýlesi 80 payyzdan asty. Pavlodar men Petropavl siyaqty ónirler – kólding janyndaghy kólshik qana. Olar búrynghy tildik kópshilik bolghan dәurenin ansaydy jәne sol ústanymyn ózi túrghan aimaqqa tanghysy keledi. Biraq ishki migrasiya «Bәrimiz Kenes Odaghy kezinde dýniyege keldik, orys mektebinde oqydyq...» degen imperiyalyq pighyldardyng tamyryna balta shaba bastady.

Olardyng osy baghyttaghy әreketteri «Maqtaghan qyz toyda zenberek atadynyn» kerin keltirude. «Kóp qorqytady, tereng batyrady» deytin dәuir men baq qazaq tilining basyna oraldy. Erteng eshkim ECOII U.A.E. GROUP kompaniyasynyng qyzmetin kerek qylmay jatsa, búghan eshkim tanghalmaydy. Sonday-aq búl kompaniyany tәubesine keltirip, shanyraqqa qaratatyn zanymyz da bar.

IYә, Qazaqstan Respublikasynyng zannamasy búl mәselede asa qatang ústanymda:

• Konstitusiyanyng 9-babyna sәikes, elding memlekettik tili – qazaq tili. (Eskertu: Konstitusiyada memlekettik til 9-bapta kórsetilgen)

• «Til turaly» zannyng 8-babynda memlekettik emes úiymdardyng júmysynda memlekettik til qoldanylatyny naqty kórsetilgen.

• Enbek kodeksining 6-baby enbek salasynda tiline baylanysty kez kelgen kemsituge qatang tyiym salady.

Demek, júmys berushining búl әreketi eshbir qúqyqtyq normagha syimaydy. Azamatty júmystan shygharu tek Enbek kodeksinde kórsetilgen negizder boyynsha ghana jýzege asyryluy tiyis. Al til ýshin qudalau – qylmystyq sipattaghy qúqyqbúzushylyqtyng belgisi bolyp tabylady.

Qogham ýnsiz qalmaydy

Býgingi tanda búl әdiletsizdik әleumettik jeli qoldanushylarynyng qatang syngha aluymen ghana shektelip qalghan joq. Belsendi azamattar E-otinish jýiesi arqyly tiyisti memlekettik organdargha resmy aryz týsirip, kinәlilerdi jauapqa tartudy talap etude.

Memlekettik tilding mәrtebesin ayaqqa taptap, óz qyzmetkerlerin últy men tiline bola kemsitetin múnday kompaniyalargha qatysty qatang shara qoldanyluy tiyis. Zang ýstemdik qúrghan elde eshkimning azamattyq qúqyghy men tildik bostandyghy shektelmeuge tiyis! Kompaniya basshysy últarazdyqty qozdyru, enbek qúqyqtaryn óreskel búzu baptary boyynsha qatang jauapqa tartyluy qajet.

Ábil-Serik Áliakbar

Abai.kz