قازاق ساۋداعا بار ما؟
«قازاق ساۋداعا جوق»، «ساۋداعا يكەمسىز»، «ءوز پايداسىن بىلمەيدى» – دەگەن سوزدەردى بالا جاستان ەستىپ كەلەمىز. ساۋدانى شىرق اينالدىرىپ، ءوز پايداسىن تۇگەندەپ، مايلى جىلىكتى كەرتىپ جەپ جۇرگەندەر – وزبەكتەر، تاجىكتەر، كاۆكازدىق ۇلتتار دەگەن وي ساناعا بەرىك بەكىگەن.
نارىقتىق قاتىناس ءبارىن وزگەرتىپ جىبەردى. قازاق تۋرالى ءاۋ باستاعى ويىمىز بەكەر ەكەن. سويتسەك ناعىز ساۋدانىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن قازاقتار بولىپ شىقتى! زامانىنا، ورتاسىنا تاپ كەلمەي ءجۇر ەكەن جازعان بايعۇستار. «وسى سورلىلاردىڭ قولىنان بىردەڭە كەلۋشى مە ەدى؟» - دەپ جۇرگەن تاككاپار كوڭىلدەر (باسەيىپ) تومەنشىكتەپ قالدى. دۇكەندە دە، بازاردا دا ساۋدا جاساپ تۇرعان قازاقتار. قازىرگى قازاق بايشىكەشتەرى سول ساۋدانىڭ تەتىگىن، ەبىن بىلەتىندەر. دۇكەن، مەيرامحانا، ءدامحانا، قوناق-ءۇي، شاشتارازدار ۇستايدى. شەتەلدەرمەن دە ساۋدا جاساپ ءجۇر. بۇرىنعى قازاق قايدا كەتكەن؟! باياعى ءميفتىڭ تاس-تالقانى شىقتى! قازاقتىڭ ىسكەر ادامدارى قالىپتاستى. سويتسەك ساۋدا قازاقتىڭ قانىندا بار ەكەن. «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ!» - دەگەن ءسوزدى ۇلى اباي بەكەر ايتپاعان.
حح عاسىردىڭ باسىندا ساۋدانىڭ جالىنان ۇستاعان قازاقتىڭ ءىرى ساۋداگەر بايلارى كوبەيدى. قازاقتىڭ ساۋدا، كومپرادورلىق بۋرجۋازياسى قالىپتاستى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكە» رومانىنداعى يگىلىك بايدى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ءتىپتى الىسقا بارماي-اق اقان سەرىنىڭ اكەسى قورامسا باي ساۋداگەر بولعان. دۇكەن ۇستاعان. قازاقتا وسىنداي باي ساۋداگەرلەر از بولماعان. قازاق اراسىندا ءبىر ەمەس، ەكى-ءۇش رەتتەن قاجىلىققا بارعان بايلار قاراسى دا مول بولعان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ءال-اۋقاتتىڭ جاقسىلىعىن، تۇرمىستىڭ باقۋاتتىلىعىن بىلدىرەدى. ەل اراسىندا ساۋدانىڭ، پايدانىڭ كوزىن بىلەتىن ادامدار كوبەيدى.
ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سول كەز (حح ع. باسى) تۇرمىسىنان حاباردار ەتەتىن كوركەم ادەبيەت ماتىنىنە جۇگىنەلىك. قازاق تۇرمىسىنىڭ بىلگىرى، ۇلتى تاتار، قازاق جازۋشىسى سابىر ءشارىپوۆ ءوزىنىڭ «سۇلىك» اتتى اڭگىمەسىندە ىسقاق قاجى دەگەن كەيىپكەرىنىڭ قاتتى قىس بولاتىن جىلى، جەم-ءشوپتىڭ ازدىعىنا بايلانىستى بالالارىمەن اقىلداسا كەلىپ، قولداعى سيىرلاردى كەدەي اۋىلدارداعى قولدارىندا جالعىز قاراسى جوق، ساۋىن سيىرعا زار بولىپ وتىرعان ادامدارعا تاراتىپ، ءبىر قىس باعىپ بەرۋگە بەرەتىنىن سۋرەتتەيدى. سيىرلار قىستان امان شىعادى. ەسەسىنە جارلىلار قىس بويى سۇتكە قارىق بولادى جانە سىيىر يەسى بايعا راحمەتتەرىن جاۋدىرادى. وسى شارانىڭ ارتى نە بولدى؟ جازۋشى ارادا ءبىراز جىلدار وتكەنىن كەلتىرەدى. كەدەي اۋىلدار سيىرلاردى تولدەرىمەن ءبىر قىس باعىپ، كەلەسى جىلى ۇرعاشى تولدەرىن ەنەسىمەن بىرگە كەلەسى قىسقا دا قالدىرىپ وتىرادى. تەك ەركەك تولدەردى عانا يەسىنە قايتارىپ وتىرادى. ون جىلدىڭ ىشىندە باياعى كەدەي ۇيلەردىڭ ارقايسىسىندا ءبىر سيىر بەس-التى باسقا دەيىن كوبەيدى. ىسقاق قاجىنىڭ بالالارى ەندى وسىلاردى ءوز قولىمىزعا الساق دەپ قىڭقىلداي باستايدى. بىراق ىسقاق قاجىنىڭ ءوز ەسەبى وزىندە. ول اسىقپايدى.
ىسقاق قاجىنىڭ ىشكى ەسەبىنە پوۆەستەن ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ، كوز جەتكىزسەك: «كوكە، بۇل جۇمىستى اقىرىنداپ دوعارساق قايتەدى؟ تىم اۋىرلاپ بارا جاتىر. باياعى ءبىر سيىر باعزى ءبىر ۇيلەردە بەس-التى باس بولدى، وزدەرىندە بىزدىكىنەن باسقا ادال قاراسى جوق، سول سيىرلاردى ءبىر كۇنى الامىز دەسەك ءبىرجولا ايداتىپ قويا دا بەرمەيدى عوي. الا قويساق اش قالادى عوي. سولاردان ءبىرلى-جارىمدى جارتىلاپ وسى باستان الا باستاۋىمىز دۇرىس قوي دەيمىن؟
-قوي، شىراعىم، ساسپا كوبەيسىن. ءتىپتى الما، مولدانا بەرسىن. ونى مالدانعانىنا بىزگە ەكى ءتۇرلى پايدا بار. پايدانىڭ ءبىرى ءار جىلى كۇز جارمەڭكەگە شىعاردا ەكى جۇزدەن ارتىق تورپاق جيناپ الىپ وتىرسىڭ. بۇزاۋلارى ولسە اقشاداي قۇن تولەپ تۇرادى. ودان بەس-التى ءجۇز سوم ونەدى. باقبايدىڭ سيىرى ءولىپ قالسا تولەيتىن مۇمكىم جوق، ال بىزدىكى ولمەيدى، ءۇش ءجۇز سيىردىڭ تولىنە ءبىر جىلى ەكى ءجۇز مىڭ سومنان ارتىق پايدا از ەمەس، ءۇش ءجۇز قولعا ۇستاپ باعام دەسەڭ وعان ءشوپ كەرەك، باقتاشى ادام كەرەك، قورا-قونسى كەرەك. ءولىپ قالاتىنى بولادى; سونىڭ ءبارىن ەسەپ قىلساڭ، جارتى پايداڭ كەتەدى. جانە سونداي مال قولدا تۇرعاندا رامات سالىق تا كوپ تۇسەدى. كىسى قولىندا بولعان سوڭ كوزگە كورىنبەيدى. بۇل ءبىر پايداسى، ەكىنشى پايداسى مىناۋ: ەكى بولىس ەلدىڭ نەشە بالاسى بولسا دا، باي باسى «ءتاڭىرى جارىلقاسىن» ايتىپ وتىر. ەكى مىڭ ءۇيدىڭ ىشىندەگى ءۇش ءجۇز ءۇي ءبىزدىڭ سيىردى ساۋىپ، ونىڭ سۇتىمەن تاماعىن اسىراپ تۇر. ولاردىڭ ءبارى دە اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا تىلەك تىلەپ تۇرادى. ولاردىڭ تۋمالارى، اعايىندارى بولادى. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تىلەۋىمىزدە».
ال ەندى وسىدان كەيىن ىسقاق قاجىنى قالاي دەپ باعالاۋعا بولادى؟ سوگۋگە بولا ما؟
بالەن دەپ سوگە المايمىز. ول ءوز شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ كوزىمەن، قازىرشە ايتساق پراگماتيكالىق كوزقاراسپەن قاراپ وتىر. وسى ىسقاق قاجى سياقتى كەيىپكەرلەر كوركەم ادەبيەتىمىزدە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكەسىندەگى» يگىلىك باي سياقتى كەيىپكەردى ەسەپكە الماساق جوققا ءتان دەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ كوركەم شىعارمالاردا قازاق بايلارى جۇمان باي سياقتى تەك قانا مالىنىڭ سوڭىنان جۇرە بەرەتىن، جابايى، نادان رەتىندە سۋرەتتەلەدى. بايقاساق، ماسەلە ولاي ەمەس ەكەن. ىسقاق قاجى ءبىر جاعىنان كەدەي اۋىلداردىڭ راحمەتىن السا، ەكىنشى جاعىنان ءوز پايداسىن تۇگەلدەپ وتىر. بىلاي قاراساق، قاسقىر دا توق، قويدا امان.
سوتسيوليستىك قوعام پسيحولوگياسى ورىستاردى دا قازاقتاردى دا جالقاۋلىققا، ەنجەرلىلىققا، سالعىرتىققا جاقسى-اق ۇيرەتتى. ونىڭ ءبىر سەبەبى ورىستاردىڭ پاتريارحاتتىق ۋكلادى قاۋىمدىق شارۋاشىلىققا نەگىزدەلسە، قازاقتاردىڭ دا رۋلىق جۇيەسى ۇجىمدى شارۋاشىلىققا قۇرىلعان. قازاقتاردىڭ «كوپپەن كورگەن ۇلى توي»، «ۋ ىشسسەڭ، رۋىڭمەن» دەگەن ماقالدارى سوتسيوليستىك ۇجىمدىق پسيحولوگيانىڭ «ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز ءبارىمىز ءۇشىن» دەگەن دەۆيزىمەن جاقسى ۇيلەسە كەتتى. ءسوتسيوليزمنىڭ شارۋاشىلىعى وركەنيەتتى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەنمەن، قوعامدىق پسيحولوگيادا ورتا عاسىرلىق پسيحولوگياعا ورىن بەرىلدى. بىلايشا ايتقاندا سوتسيوليزم – وركەنيەتتى فەوداليزم. ول ورىستاردى دا، قازاقتاردى دا پاتەرناليزمگە، ماسىلدىق پسيحولوگياعا بوي ۇيرەتكىزدى. ال ەرتەدەن جەكە شارۋاشىلىققا بەيىم شىعىس حالىقتارى بۇل پسيحولوگياعا دەندەي قوعان جوق. ورىستارشا ايتاتىن بارلىق «سىر-بور» كىلتيپان وسىندا.
سوندىقتان دا بىزدەرگە قازاقتاردىڭ بويىنداعى كاسىپكەرلىك، ساۋداگەرلىك تاريحىن زەرتتەۋ قاجەت-اق. ال قازىرگى نارىق تولقىنىندا ساۋدانىڭ جەلكەنىن كەرىپ، جالىنان ۇستاپ جۇرگەن جاس بۋىن قازاق كاسىپكەرلەرىنە ءورىستى دە، تابىستى جول تىلەيمىن!
ءسابيت جامبەك
Abai.kz
«قازاق ساۋداعا جوق»، «ساۋداعا يكەمسىز»، «ءوز پايداسىن بىلمەيدى» – دەگەن سوزدەردى بالا جاستان ەستىپ كەلەمىز. ساۋدانى شىرق اينالدىرىپ، ءوز پايداسىن تۇگەندەپ، مايلى جىلىكتى كەرتىپ جەپ جۇرگەندەر – وزبەكتەر، تاجىكتەر، كاۆكازدىق ۇلتتار دەگەن وي ساناعا بەرىك بەكىگەن.
نارىقتىق قاتىناس ءبارىن وزگەرتىپ جىبەردى. قازاق تۋرالى ءاۋ باستاعى ويىمىز بەكەر ەكەن. سويتسەك ناعىز ساۋدانىڭ ءتۇبىن تۇسىرەتىن قازاقتار بولىپ شىقتى! زامانىنا، ورتاسىنا تاپ كەلمەي ءجۇر ەكەن جازعان بايعۇستار. «وسى سورلىلاردىڭ قولىنان بىردەڭە كەلۋشى مە ەدى؟» - دەپ جۇرگەن تاككاپار كوڭىلدەر (باسەيىپ) تومەنشىكتەپ قالدى. دۇكەندە دە، بازاردا دا ساۋدا جاساپ تۇرعان قازاقتار. قازىرگى قازاق بايشىكەشتەرى سول ساۋدانىڭ تەتىگىن، ەبىن بىلەتىندەر. دۇكەن، مەيرامحانا، ءدامحانا، قوناق-ءۇي، شاشتارازدار ۇستايدى. شەتەلدەرمەن دە ساۋدا جاساپ ءجۇر. بۇرىنعى قازاق قايدا كەتكەن؟! باياعى ءميفتىڭ تاس-تالقانى شىقتى! قازاقتىڭ ىسكەر ادامدارى قالىپتاستى. سويتسەك ساۋدا قازاقتىڭ قانىندا بار ەكەن. «ەسەكتىڭ ارتىن جۋساڭ دا مال تاپ!» - دەگەن ءسوزدى ۇلى اباي بەكەر ايتپاعان.
حح عاسىردىڭ باسىندا ساۋدانىڭ جالىنان ۇستاعان قازاقتىڭ ءىرى ساۋداگەر بايلارى كوبەيدى. قازاقتىڭ ساۋدا، كومپرادورلىق بۋرجۋازياسى قالىپتاستى. ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكە» رومانىنداعى يگىلىك بايدى ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ءتىپتى الىسقا بارماي-اق اقان سەرىنىڭ اكەسى قورامسا باي ساۋداگەر بولعان. دۇكەن ۇستاعان. قازاقتا وسىنداي باي ساۋداگەرلەر از بولماعان. قازاق اراسىندا ءبىر ەمەس، ەكى-ءۇش رەتتەن قاجىلىققا بارعان بايلار قاراسى دا مول بولعان. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ءال-اۋقاتتىڭ جاقسىلىعىن، تۇرمىستىڭ باقۋاتتىلىعىن بىلدىرەدى. ەل اراسىندا ساۋدانىڭ، پايدانىڭ كوزىن بىلەتىن ادامدار كوبەيدى.
ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سول كەز (حح ع. باسى) تۇرمىسىنان حاباردار ەتەتىن كوركەم ادەبيەت ماتىنىنە جۇگىنەلىك. قازاق تۇرمىسىنىڭ بىلگىرى، ۇلتى تاتار، قازاق جازۋشىسى سابىر ءشارىپوۆ ءوزىنىڭ «سۇلىك» اتتى اڭگىمەسىندە ىسقاق قاجى دەگەن كەيىپكەرىنىڭ قاتتى قىس بولاتىن جىلى، جەم-ءشوپتىڭ ازدىعىنا بايلانىستى بالالارىمەن اقىلداسا كەلىپ، قولداعى سيىرلاردى كەدەي اۋىلدارداعى قولدارىندا جالعىز قاراسى جوق، ساۋىن سيىرعا زار بولىپ وتىرعان ادامدارعا تاراتىپ، ءبىر قىس باعىپ بەرۋگە بەرەتىنىن سۋرەتتەيدى. سيىرلار قىستان امان شىعادى. ەسەسىنە جارلىلار قىس بويى سۇتكە قارىق بولادى جانە سىيىر يەسى بايعا راحمەتتەرىن جاۋدىرادى. وسى شارانىڭ ارتى نە بولدى؟ جازۋشى ارادا ءبىراز جىلدار وتكەنىن كەلتىرەدى. كەدەي اۋىلدار سيىرلاردى تولدەرىمەن ءبىر قىس باعىپ، كەلەسى جىلى ۇرعاشى تولدەرىن ەنەسىمەن بىرگە كەلەسى قىسقا دا قالدىرىپ وتىرادى. تەك ەركەك تولدەردى عانا يەسىنە قايتارىپ وتىرادى. ون جىلدىڭ ىشىندە باياعى كەدەي ۇيلەردىڭ ارقايسىسىندا ءبىر سيىر بەس-التى باسقا دەيىن كوبەيدى. ىسقاق قاجىنىڭ بالالارى ەندى وسىلاردى ءوز قولىمىزعا الساق دەپ قىڭقىلداي باستايدى. بىراق ىسقاق قاجىنىڭ ءوز ەسەبى وزىندە. ول اسىقپايدى.
ىسقاق قاجىنىڭ ىشكى ەسەبىنە پوۆەستەن ءۇزىندى كەلتىرە وتىرىپ، كوز جەتكىزسەك: «كوكە، بۇل جۇمىستى اقىرىنداپ دوعارساق قايتەدى؟ تىم اۋىرلاپ بارا جاتىر. باياعى ءبىر سيىر باعزى ءبىر ۇيلەردە بەس-التى باس بولدى، وزدەرىندە بىزدىكىنەن باسقا ادال قاراسى جوق، سول سيىرلاردى ءبىر كۇنى الامىز دەسەك ءبىرجولا ايداتىپ قويا دا بەرمەيدى عوي. الا قويساق اش قالادى عوي. سولاردان ءبىرلى-جارىمدى جارتىلاپ وسى باستان الا باستاۋىمىز دۇرىس قوي دەيمىن؟
-قوي، شىراعىم، ساسپا كوبەيسىن. ءتىپتى الما، مولدانا بەرسىن. ونى مالدانعانىنا بىزگە ەكى ءتۇرلى پايدا بار. پايدانىڭ ءبىرى ءار جىلى كۇز جارمەڭكەگە شىعاردا ەكى جۇزدەن ارتىق تورپاق جيناپ الىپ وتىرسىڭ. بۇزاۋلارى ولسە اقشاداي قۇن تولەپ تۇرادى. ودان بەس-التى ءجۇز سوم ونەدى. باقبايدىڭ سيىرى ءولىپ قالسا تولەيتىن مۇمكىم جوق، ال بىزدىكى ولمەيدى، ءۇش ءجۇز سيىردىڭ تولىنە ءبىر جىلى ەكى ءجۇز مىڭ سومنان ارتىق پايدا از ەمەس، ءۇش ءجۇز قولعا ۇستاپ باعام دەسەڭ وعان ءشوپ كەرەك، باقتاشى ادام كەرەك، قورا-قونسى كەرەك. ءولىپ قالاتىنى بولادى; سونىڭ ءبارىن ەسەپ قىلساڭ، جارتى پايداڭ كەتەدى. جانە سونداي مال قولدا تۇرعاندا رامات سالىق تا كوپ تۇسەدى. كىسى قولىندا بولعان سوڭ كوزگە كورىنبەيدى. بۇل ءبىر پايداسى، ەكىنشى پايداسى مىناۋ: ەكى بولىس ەلدىڭ نەشە بالاسى بولسا دا، باي باسى «ءتاڭىرى جارىلقاسىن» ايتىپ وتىر. ەكى مىڭ ءۇيدىڭ ىشىندەگى ءۇش ءجۇز ءۇي ءبىزدىڭ سيىردى ساۋىپ، ونىڭ سۇتىمەن تاماعىن اسىراپ تۇر. ولاردىڭ ءبارى دە اتالارىمىزدىڭ ارۋاعىنا تىلەك تىلەپ تۇرادى. ولاردىڭ تۋمالارى، اعايىندارى بولادى. سونىڭ ءبارى ءبىزدىڭ تىلەۋىمىزدە».
ال ەندى وسىدان كەيىن ىسقاق قاجىنى قالاي دەپ باعالاۋعا بولادى؟ سوگۋگە بولا ما؟
بالەن دەپ سوگە المايمىز. ول ءوز شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ كوزىمەن، قازىرشە ايتساق پراگماتيكالىق كوزقاراسپەن قاراپ وتىر. وسى ىسقاق قاجى سياقتى كەيىپكەرلەر كوركەم ادەبيەتىمىزدە ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكەسىندەگى» يگىلىك باي سياقتى كەيىپكەردى ەسەپكە الماساق جوققا ءتان دەۋگە بولادى. ءبىزدىڭ كوركەم شىعارمالاردا قازاق بايلارى جۇمان باي سياقتى تەك قانا مالىنىڭ سوڭىنان جۇرە بەرەتىن، جابايى، نادان رەتىندە سۋرەتتەلەدى. بايقاساق، ماسەلە ولاي ەمەس ەكەن. ىسقاق قاجى ءبىر جاعىنان كەدەي اۋىلداردىڭ راحمەتىن السا، ەكىنشى جاعىنان ءوز پايداسىن تۇگەلدەپ وتىر. بىلاي قاراساق، قاسقىر دا توق، قويدا امان.
سوتسيوليستىك قوعام پسيحولوگياسى ورىستاردى دا قازاقتاردى دا جالقاۋلىققا، ەنجەرلىلىققا، سالعىرتىققا جاقسى-اق ۇيرەتتى. ونىڭ ءبىر سەبەبى ورىستاردىڭ پاتريارحاتتىق ۋكلادى قاۋىمدىق شارۋاشىلىققا نەگىزدەلسە، قازاقتاردىڭ دا رۋلىق جۇيەسى ۇجىمدى شارۋاشىلىققا قۇرىلعان. قازاقتاردىڭ «كوپپەن كورگەن ۇلى توي»، «ۋ ىشسسەڭ، رۋىڭمەن» دەگەن ماقالدارى سوتسيوليستىك ۇجىمدىق پسيحولوگيانىڭ «ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز ءبارىمىز ءۇشىن» دەگەن دەۆيزىمەن جاقسى ۇيلەسە كەتتى. ءسوتسيوليزمنىڭ شارۋاشىلىعى وركەنيەتتى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەنمەن، قوعامدىق پسيحولوگيادا ورتا عاسىرلىق پسيحولوگياعا ورىن بەرىلدى. بىلايشا ايتقاندا سوتسيوليزم – وركەنيەتتى فەوداليزم. ول ورىستاردى دا، قازاقتاردى دا پاتەرناليزمگە، ماسىلدىق پسيحولوگياعا بوي ۇيرەتكىزدى. ال ەرتەدەن جەكە شارۋاشىلىققا بەيىم شىعىس حالىقتارى بۇل پسيحولوگياعا دەندەي قوعان جوق. ورىستارشا ايتاتىن بارلىق «سىر-بور» كىلتيپان وسىندا.
سوندىقتان دا بىزدەرگە قازاقتاردىڭ بويىنداعى كاسىپكەرلىك، ساۋداگەرلىك تاريحىن زەرتتەۋ قاجەت-اق. ال قازىرگى نارىق تولقىنىندا ساۋدانىڭ جەلكەنىن كەرىپ، جالىنان ۇستاپ جۇرگەن جاس بۋىن قازاق كاسىپكەرلەرىنە ءورىستى دە، تابىستى جول تىلەيمىن!
ءسابيت جامبەك
Abai.kz
