Abayda qoljazba kitap ekeu: aldynghysy – qalyng eli qazaghyna arnalghan, últynyng minezderi turaly «Ghaqliya» kitaby (1891-1897 j.j.), ekinshisi – berisi músylman, әrisi býkil adamzatqa jón-joba siltegen «Tasdiyq» (1899-1901) kitaby. Songhynyng tolyq atauy – «Ghaqliat-tasdiqat» (kóshirushi moldalar ony qysqasha – «Kitab Tasdiyq» atap ketedi). Qazirgi tanda búl úlyq tuyndy molda Mýrseyit Bikiúly 1905, 1907, 1910 jyldary kóshirgen ýsh núsqasy boyynsha saqtauly. 

Qazirgi tanda 38-shi qarasóz delinetin «Tasdiyq» traktaty – Abaydyng әlemning Abayy ekenin dәleldeytin jәne qazaq oi-parasat biyigin jer-jahangha tanyta alatyn últtyq brendimiz. Ol ilhammen jazylghan, qazaqy tilmen aitqanda, Qúday Abay qúlaghyna sybyrlaghan tuyndy. Onyng erte me, kesh pe, býkil adamzat qúndylyghy retinde moyyndalary haq! Kýrdeli tuyndy mazmúnyn ashyqtaudan búryn jalpy jaylar men keybir termiyn-týsinikterge toqtalghandy jón sanadyq.

«Tasdiyq» traktaty qashan, qalay jazylghan?

Abaydyng barlyq jinaqtary qarasózderding jazylu merzimi «1891-1898 jyldar» dep kórsetedi. Búl – qatelik. «Tasdiyqtyn» merzimi bólek, ol – 1899-1902 jyldar jazylghan. Osy payymgha dәiek-derekter alayyq.

1898 jyl Abay ómirine kýtpegen tosyn «syilyq» әkeldi. Osy jylghy aty-shuly Múqyr saylauynda úly aqyngha qamshy silten-di. «Ólsem, ornym qara jer syz bolmay ma?», «Auru jýrek aqyryn soghady jay», «Jýregim mening – qyryq jamau»  ólenderi, mine, osy oqigha janghyryghy. Jýrek derti – joghary qan qysymy (giypertoniya) sonyng auyr saldary. Onyng oishyldy óle-ólgenshe mazalaghany aqiqat.

Osy aitylghan soraqy oqigha Abaygha Tәniri: «Qorytyndy enbegindi qolgha al, qapy qalma!» dep belgi bergendey әser etken edi. Sóitip, 1898 jyldyng kýzinde «Tasdiyq» traktatyn qolgha alady. Ol 1899-1902 jyldar aralyghynyn, oishyl onashalanghan uaqyttyng tamasha jemisi. Onyng әuliye-hakim barlyq kemel oi, irgeli ilimderin jinaqtaghan basty múra ekeni haq.

«Tasdiyq» qalay jazyldy? Jasy eludi ensergen Abay bayansyz tirlikten aulaqtap, ghylymgha bet qoyady. Ásirese, 1898 jyldan son, el júmysy, sauda-sattyq, dýniyelik is-sharua bәri-bәri ekinshi mәrtabada qalghany anyq. Qymbat uaqytyn jany qalaghan, sýiikti isi – oy enbegine arnady. Úly aqyn qolynda ósken Uәsila, Árham sózinshe, Abaygha kýndiz onashalanu, әsirese, jaylauda onay bolmaghan. «Bir kórsek, sәlem bersek» dep alystan izdep keletin qonaqtar, key-keyde sharuasy bar adamdar, sonday-aq, ýy sharuasyn isteytin әiel, erkek nemese kórshileri, balalary, kelinderi kirip-shyghyp jatady eken. Sondyqtan oishyl kóbine týngi uaqytta paydalanghan. «Abay key týnde úiyqtamaydy, – deydi Árham Kәkitayúly, – shamdy sóndirip tósekke jatyp qalady da, bir saghattay uaqytta shamdy qayta qayta jaghyp, kitap oqyp otyrady, ne qaghaz jazyp otyrady. ...Abay kýndiz oqugha, jazugha kóp kónil bólmeydi» (Abay turaly estelikter. –Almaty, 2018. -163-bet). Árham aqsaqaldyng búl aitqany – 1899-1902 jyldary Jiydebay mekeninde kórgen-bilgenderi.

Baqsaq, danyshpannyng jýregi tynysh, ózin baqytty sezinetin kezderi – shygharmashylyq shabyt uaghy bolghan. Jazu ýstinde jan lәzzatyna, rahaty men quanyshyna bólengen. Hakimder turaly: «Búlar ...adam balasynyng paydasy ýshin, oiyn-kýlki týgil, dýniyedegi býkil lәzzat búlargha ekinshi mәrtabada qalyp, bir ghana Haqty tappaq, әrbir nәrsening sebebin tappaqpenen lәzzattanady» degeni, shýbәsiz, jeke  basynyng da tәjiriybesi.

Qoryta aitqanda, «Tasdiyq» traktaty – ayan sekildi ghayyptan kelgen, ilahy shabytpen jazylghan shygharma.  Abaydy «adamzattyng Abayy» nemese «әlemdik oidyng alyby» deuimiz tek osy shygharma arqyly ghana dәleldenbek. Mine, úmytpay, eskeru lәzim! Endi termiyn-týsinikterge toqtalmaqpyz.

Abay ghylymy ma, әlde Abay ilimi me?

«Tasdiyq» kirispesinde Abay býy deydi: «Qashan bir bala ghylym-bilimdi mahabbatpenen kókserlik bolsa, sonda ghana onyng aty adam bolady». Ghylym ne, bilim ne? Ghylym degen – zattyq jәne ruhany әlemge ortaq úghym. Qúran Kәrimnin: «Ghylymgha boylaghandargha syy beremiz» (Nisa sýresi, 162 ayat), «Eng aldymen ghalymdar Alladan qorqady» (Fatyr sýresi, 28 ayat) degen sekildi ayattarynda osy astar bar.

Biraq Europanyng qayta órleu dәuiri ghylymgha degen kózqarasty ózgertti. Mәselen, ataqty nemis oishyly I. Kant (1724-1804): «Metafizika degen – transsenttik, yaghny tanyp-bilu mýmkin emes nәrse, oghan bes sezim mýshesi dәrmensiz, demek, ghylym bola almaydy» degen baylamgha keledi. Osylaysha «ghylym» úghymynyng shenberi taryldy. Jan syry syrt qalyp,   jaratylys syryn tanu ghana «ghylym» delindi. Biz batys yqpalyndaghy elmiz. Ghylym – tek materialdyq әlemdi tanyp-bilu qúraly dep biletinimiz sondyqtan.

Qaytalap aitayyq, shyntuaytynda ghylym – dýniyening kóringen (fizika) jәne kórinbegen (metafizika) syryn, yaky ghalamdy tútas qamtityn termiyn. Abay: «Ghylym – Allanyng bir sipaty, ol – haqiqat» dep naqty anyqtama beredi. Ghylymnyng әleuetin: «Ghylymsyz ahiyret te, dýnie de joq. Ghylymsyz oqyghan namaz, tútqan oraza, qylghan haj, eshbir ghibadat ornyna barmaydy» (10-sóz) dep úqtyrghan. Kýlli ghalam Allanyng ghylym-qúdiretimen jaratylghan. Adamnyng ghylymy onyng zәrredey ghana bólshegi. «Adamnyng ghylymy, bilimi haqiqatqa, rastyqqa qúmar bolyp, әrnәrsening týbin, hikmetin bilmekke yntyqtyqpenen tabylady» deydi oishyl.

Bilim degen ne? «Bilim» sózining tórkini – bilu, oqu, ýirenu. Ghylym tamyry – teoriya, al bilim tamyryn praktikadan tartady. Bala ústazdan, kitap oqudan, internetten, taghy basqa derek kózderinen susyndaydy, eseya kele, ómir tәjiriybesinen jinaqtap, bilgenderi – bәri-bәri  bilim. Tereng oigha telmirgendik nemese belgili bir nәrsening týbin bilmekke yntyqtyqpenen ghana janaghy jinalghan bilim ghylym dengeyine kóterilui mýmkin.

Endi «ilim» úghymyna keleyik. Ol ghylymgha jaqyn tuys úghym. Ereksheligi – ol jeke adamdardiki, onyng naqty avtory bar. Mәselen, Konfusiy, Platon, Farabi, Ghazali, Yassaui, Kant, Gegeli, meyli, Ibn-Sina, Niuton, Úlyqbek, Darviyn, Marks deyik, barshasy da – artqygha ózindik ilim qaldyrghan túlghalar. Abay:

Qayghy shyghar ilimnen,

Yza shyghar bilimnen.

Qayghy men yza qysqan son,

Zar shyghady tilimnen (1892), –

deydi. Áuelde Shyghysta, onan song Batysta ghylym qarqyn aldy, oghan sebep – ilimder. Europa bilimpazdaryn kóp oqyghan Abay búl jәitke qanyq. Biraq ghylym izdep, ilim jasap jýrgen qazaq kәne, mine, aqyngha qayghy – sol. Ilimnen júrday hәldi kýndelikti ómirden de kórip-bilip otyr. «Yza shyghar bilimnen» deytini sodan. Abay ghylym sózin san mәrte, al ilimdi tek osy óleninde ghana aitqan. Nege? Sebebi, ghylym tórkini – Qúday hikmeti, zany jәne ol – kópting isi, mәselen, jaratylystanu ghylymdar, teologiya ghylymy, abaytanu ghylymy deymiz. Al ilim – jekege tiyesili, onyng ashqan zany, qosqan ózindik ýlesi.  Oishyldyng eshbir kitapqa ya ghalymgha silteme jasamay-aq, tek ayat-hadisti ghana tirek etken jayy sol.

Qoryta aitqanda, «Abay ghylymy» tirkesi qatelik emes, alayda «Abay ilimi» deu dúrysyraq, óitkeni, ghylym jalpygha, ilim jekege qatysty termiyn.

Abaydyng eki tanymdyq tәsili

Tanymdyq әdis ya tәsilsiz nening de bolsa, týbin bilmektik qiyngha soghady. Onyng ekeuin atap óteyik. «Eki týrli nәrse ghoy, syr men symbat» dep ózi aitqanday, Abay qay qúbylysty bolmasyn ishki jәne syrtqy jaq degen prizma jónimen qarastyrghan. Búl –  dýniyeni jan qúmary jәne tәn qúmary arqyly tanyp bilu tәsili. Ekinshi týrde ony «sebep-saldar әdisi» deuge de bolady. Bolmysty tanyp-biluding induksiya jәne deduksiya deytin  tәsilderi bar. Deduksiya – jogharydan tómenge deytin tanymdyq tәsil. «Tasdiyq» traktaty osy aitylghan әdis, tәsildermen jazylghanyn aita otyrayyq.

Maqsat pen maqsúttyng aiyrymy

Maqsat pen maqsút bir emes, eki týrli úghymdar. Maqsat – ózgermeli fәny tirshilik talabynan (mansap, baylyq, ataq, dәreje t.b.) tuady. Maqsút – jan tilegi men qúmarynan, onyng sipaty – túraqtylyq. Áygili «Segiz ayaq» óleninde Abay:

Qayratym mәlim,

Kelmeydi әlim,

Maqsút – alys, ómir – shaq (1889), –

deydi. Nege desek, oishyl 1886-1890 jj. aghartushylyq baghyt – tughan halqyn qaranghylyq týneginen jaryqqa alyp shyghugha barlyq kýsh-quatyn sarqa júmsady. Maqsúty osy boldy. Biraq oghan otarshyl biylik jaghday jasay ma, mýmkindik bere me? Áriyne, joq! Mine últ ústazy: «Maqsút – alys, ómir – shaq» deuimen osy hәldi jetkizgen.  Osy kýnde «maqsat-múrat» tirkesi jii qoldanysta. Negizi, múrat sózi maqsútqa tórkindes. Mәselen, ata-anagha múrat – úrpaq ósiru, tәrbie beru, mәrt azamatqa múrat – kópke paydasy tiyetin hareket qylu, sopygha múrat – Haq didaryn jetu.

Qoryta kelgende, Abay men Shәkәrim maqsat sózimen qatar maqsút sózin de qoldanghan. Onyng ereksheligi – tәnge emes, jan tilegine qatysty termiyn.

«Ghalam birligi» teoriyasy jayynda

Bolmys, ghalam, jaralys – tendes terminder. Ýsheui de – Alla, adam, dýnie birligin bildiredi. Abaydyng qoldanghany – ghalam sózi, Shәkәrimdiki – jaralys. Bolmys nemese ghalam birligi degen –  islamda «Ál-ahad uә әl-ýjud» dep atalatyn әigili teoriya. «Tasdiyq» traktatyndaghy «ýsh tanymaq» ilimi – sonyng balamasy. Sonymen, ghalam birligi degen ne? Ony Abay bylay dep týsindirip beredi: «Biz Alla taghala «bir» deymiz, «bar» deymiz, ol «bir» demeklik te Alla taghalagha layyqty kelmeydi. Onyng ýshin mýmkinattyng (boluy mýmkin nәrseler) ishinde ne nәrsening ýjudi (bolu, bolmys) bar bolsa, ol birlikten qútylmaydy. ...Ol «bir» degen sóz ghalamnyng ishinde, ghalam Alla taghalanyng ishinde».

Búdan úghylatyny – ghalamdy jaratqan bir Alla, Onan tys eshtene joq, ne nәrse bar bolsa, sol Oniki. Shәkirti Shәkәrimning de: «Ghalamda ne bar bolsa, bәri – jandy» deytini sol.

Sóitip, «Ghalam Allanyng ishinde». Búl týpsiz tereng iydeya!  Demek, Qúday jalghyz. Ol – Absolut, qytaydiki,  ýndistiki, orystiki, arabtiki bola almaydy. Diny senim boyynsha jaq-jaq bop bólinu, qyrqysu – bilimsizdik, bәlkim, sayqaldyq. Taghy Abay: «Sayaz jýzer, sayqaldar, ghapyl qalar, Haqiqat ta, din-daghy tereninde» dep eskertedi.

Qaytalap aitayyq, aldaghy mindet – «Tasdiyq» traktatyn taldau, tәpsirleu, onyng ózegi «Ghalam birligi» iydeyasy ekenin dәleldeu. Búl – asa kýrdeli ghylymy júmys. Oghan dayyndyqsyz kirisu – týie ýstinde otyryp, ot kósegenmen birdey. Mine, jogharydaghy úghym, termiyn, týsinikterge azdy-kópti toqtalghan jayymyz sol.

Asan Omarov,

abaytanushy

Abai.kz