Abay da, Ybyray da, olardyng izbasarlary da Allagha minәjat qylghanyn ghalymdar bolmasa, kópshilik әli tolyq bile qoymaydy.

Abaydyng «Mahabbatsyz – dýnie dos, hayuangha ony qosyndar» degen sózi barlyq basylymdarda «Mahabbatsyz – dýnie bos, hayuangha ony qosyndar» dep basylyp jýr. Abaydyng búl arada aityp otyrghany әielge degen mahabbat emes, Allagha mahabbat ekeni belgili. Óitkeni, Abaydyng ózi osy ólenning sonynda: «jýregi júmsaq bilgen qúl shyn dos tappay tynshymas» – deydi. Qúl degeni – Allanyng qúly degeni de týsinikti emes pe?!

Olay bolsa, adamgha dýnie dos bolsa, dýniya bos bolmay ma? Dýnie men dýniyanyng da maghynasy әrtýrli ghoy. Al biz olardy kóbinese sinonim sekildi qabyldaymyz. «Asyl sózdi izdesen, Abaydy oqy, erinbe» – degen Súltanmahmút aqynnyng talghamy zor ekenine eshkim talasa qoymas. Sol Súltanmahmút bir óleninde: «Dýnie dos, mahabbatsyz mal sekildi degen sózin Abaydyng esinizge al», – deydi. Abaydyng taghy bir jyrynda; «Dýniyege dos aqyrette birdey bolmas» degen joldar bar.

Olay bolsa Abaydyng jyry jariyalanyp jýrgen kóptegen kitaptarda dos degen sóz bos bolyp jazylyp, óreskel qate ketken. Osy qatelerden tәuelsizdik jyldarynda da aryla almay otyrmyz.

Abay: «Keshe bala en, kelding ghoy talay jasqa,
Kóz jetti bir qalypta túra almasqa.
Adamdy sýi, Allanyng hikmetin sez,
Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?!» – degen bolsa, onyng barlyq isi de Islammen bite qaynasyp ketken ata-baba dәstýrine adal bolghanyn kórsetedi.

Abay qara sózderinde de: «...jaqsylyq, jamandyqty jaratqan – Qúday, lәkin qyldyrghan Qúday emes, aurudy jaratqan – Qúday, auyrtqan Qúday emes, baylyqty, kedeylikti jaratqan – Qúday, bay qylghan, kedey qylghan Qúday emes...» nemese «...Jaratushy túrghanda jaratylghannan ne súraysyn?!...» – deydi. Abaydyng «Allanyng ózi de ras, sózi de ras» – degen sózinen-aq onyng Islamgha kózqarasy aiqyn kórinedi.

«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de sýy ol Allany jannan tәtti.
Adamzattyng bәrin sýy bauyrym dep,
Jәne haq joly osy dep әdiletti...», – degen aqyn meyirim men mahabbatty adamnyng eng asyl qasiyeti dep eseptegeni taygha tanba basqanday kórinip túr.

Abaydyng dýmshe moldalargha kózqarasy da onyng shygharmalarynan anyq bayqalady. Sol ýlgini Shәkәrim de qaperine alyp:

«Beyis, dozaq molda aitqan siyaqty emes,
Aqyldy adam ony anyq sonday demes.
Qúrsaqtaghy balagha osy ómirdi
Úqtyr dese, aitar eng qanday kenes?
Sol siyaqty mysal ghoy úqtyrugha,
Dәl osynday qyz qúshyp, jemis jemes», – deydi.

Súltanmahmút Toryayghyrov bolsa.

«Dozaq degen abaqty beynesinde» —
Solay degen moldanyng sózi esimde.
Ónerli barlyq últty sonda salsa,
Qazaqty izdep býlinem men nesine?!» – degen oiyn bildiredi.

Alash arystary da Bir Allagha sendi, jyr joldary arqyly Jaratushygha minәjat qyldy. Ahmet Baytúrsynúly: «Iya, Qúdayym aqqa jaq, ózine ayan: men naqaq. Aqqa degen jolymnyng abyroyyn ashpay, jap. Ayat penen hadiste adal niyet, aq iske, Janylmasam, joq edi jaza tartsyn degen bap» – dep tolghansa, Mirjaqyp Dulatov:

«Kózindi ash, oyan qazaq, kóter basty,
Ótkizbey qaranghyda beker jasty.
Jer ketti, din nasharlap, hal haram bop,
Qaraghym, endi jatu jaramasty», – dep tebirendi. «Úrynyng minәjaty» degen jyrynda keyipker auzyna: «Jaza kór topyraqty elden, Alla. Tilegin miskinderding bergen Alla. Qúlyna eki jaza bere kórme, Keshe gór, qyldym tәuba, tәuba, tәuba!» degen sóz saldy.

Allany jyrgha qosqan, oghan minәjat qylghan aqyndar Qostanay ónirinde de kóp bolghan. Mәselen, dindar aqyn Núrjan Naushabayúly:

«Haqqa qúlsyng tiyse de tóbeng kókke,
Qalausyz is bolar dep jýrme tekke.
Ajal uaqyty jetpese saqtar Alla,
Tósindi ashyp shapsang da zenbirekke», – dep pәtuagha keledi.

«Rabymsyn, yryzdyqty ózing berushi,
Ne halimde ekenimdi bilushi,
Bir ózine zar iylegen men gharip,
Árbir iske razy bolyp, kónushi!», – dep Allagha minәjat qylady.

Aqyn «Alash edi úranymyz, din-islam qúranymyz, dýniya-aqiyret jayynan qolda joq esh qúralymyz, ata qonys ketti qoldan, búghan bar ma qylarymyz?!», – dep ómirdi maghynaly ótkizuge shaqyrady.

«Jalghyz tuar jaqsy bol,
Allanyng ózi tengerer.
Bergenine qyl shýkir,
Kózinning jasyn kim kórer?» – dey otyryp,

«Sonda da Haq jolynan adaspadyq,
Bәiitpen bóten týrli jol ashpadyq.
Payghambar haq, jaratqan bir Alla dep,
Batyl din ústaghangha janaspadyq», - dep el-júrtyna bazyna bildiredi.

Seyitjan Bekshentayúly da Núrjan sekildi dindar aqyndar qataryna jatady.Últtyq qauipsizdik komiyteti Qostanay oblystyq basqarmasynda № 02754 múraghat (arhiyv) materialdarynda   saqtalghan isinde Seyitjan aqynnyng arab tanbasymen ózi qol qoyghan ómirbayandyq derekteri jәne bergen jauaby tiguli. Onda aqyn 1874 jyly (tughan-tuystarynyng aituyna qaraghanda, 1875 jyly tughan) Ontýstik Qazaqstan (qazirgi Qyzylorda) oblysynyng Qarmaqshy audanynda ýshinshi auylda tughany, partiyada bolmaghany, orta sharuadan shyqqany atap kórsetilgen. 1938 jylghy 13 aqpandaghy sheshim boyynsha aqyndy atu jazasyna kesedi. Ýkim 1938 jyldyng 16 aqpanynda oryndalghan.

Seyitjan aqyn Alla bir, payghambar haq ekendigin aityp, kópshilikti Qúdaydan úyalugha, haram iske barmaugha, kisi aqysyn jemeuge, jamanshylyq qylmaugha ýndedi.

«Bireuden bireu ónedi, uystap túqym shashqanday,
Raqymyn kórseng Allanyng kiltsiz júmaq ashqanday.
Qaharyn kórseng Allanyng taulardy taugha qosqanday,
Ne jandar ótti dýniyadan jolbarys jýrek arystanday», –  tebirenip, ala qargha – sauysqangha úqsap shoqaqtap ghúmyr sýrmey, bayansyz ómirdi maghynaly ótkizuge shaqyrdy.

«Nasihat» de dep atalghan tolghauynda:
«Bisimilla, rahman-rahiym!
Lәi-la-iyl-la-la!
Kәlimanyng maghynasy,
Dep aitylghan Alla bir.
Ál haziret Mústafa
Jetim bop shekti kóp jәbir.
Mys kólinde sәruardyn
Músylman bolsan, bir kidir.
Yqylaspen tynda, azamat,
Bolmasam da Jiyrenshe,
Nasihat sózim, emes jyr,
Taghdyr jetip ólgenshe
Aytayyn terme bir sydyr.
Alandama, qúrbylar,
Izgilikke moynyng búr,
Qyr basyna qarasan,
Tórt qúlaqty tamdar túr.
Osynyng bәrin bilesin,
Nәpsige nege eresin?
Endigisin ózing bil!» – dep nasihat aitty.

Myrzahmet Qajygeldiúly degen atpen elge tanylghan aqynnyng da ómir joly tanghajayyp. «Zamanyng týlki bolsa, tazy bop shal» degendey, «halyq jauy» atansa da qyzyl kózderding qolyna týspey, ómir boyy qashyp jýrip ghúmyryn ótkizgen aqyn Qostanay oblysynyng Sarykól ónirinde  «Leningrad» újymdyq kәsipornynyng Qarashilik auylynda tughan.

Otarlau sayasatynyng Sovet ýkimeti túsynda da jalghasyp otyrghanyn kóre bilgen aqyn: «Úrysa qalsa bozbala, Orysqa taman shabady,   Alla degen oida joq, Moynyna krest taghady», – dep jyrlady.

«Tughaly múnday kórmedim,
It pen mysyq jegizdi,
Qaldyrmay aldy jihazdy,
Tekemet, kilem, kiyizdi,
Alty ay jazghan enbekti,
Bir oryngha jighyzdy,
Meshitti alyp mektepke,
Basqa kәrtoz kiygizdi,
Jany kýigir hayuan
Teri men kenep ýigizdi,
Alty alashtyng ishine
Atqan oghyn tiygizdi» – deydi.

Myrzabi  Qaumenúlynyng da kóptegen ghazaldary miyen nazymdary, bәiitteri Jaratqangha arnalghan. «Qabyl bolsa kóz jasym» dep atalghan ghazalynda:

«Aynalayyn, Qúdayym!
Bir ózine jylayyn,
«Qabyl qyl»,– dep tәubamdy,
Aqyryn Haqtan súrayyn.
Toqtatyp kónil tәubagha,
Nәpsige ermey shydayyn.
Tapsyryp artymdy Allagha,
Aldymnan jaryq súrayyn.
Qabyl bolsa kóz jasym,
Sonda shyghar shyrayym.
Kýnәhar bolghan pendenin
Basyna týser uayym,
Ong qolgha tiyip ghamalym,
Múhambetke ýmbet bolayyn.
Jýz jiyrma tórt myng payghambar,
Otyz ýsh myng sahaba,
Qatarynda túrayyn,
Qabyl bolsa kóz jasym,
Sýiikti pende bolayyn,
Qaranghy kórge barghanda,
Jalghyz jatyp qalghanda,
Mәnkýr-Nәnkýr kelgende,
«Lәi-la-iyl-la-la!»– dep túrayyn,
«Rabbyng kim?» – degende
«Bir Alla!» – dep jylayyn,
Tәubasyz ótken kýnimdi
Ghapyq qyl dep, illahiy,
Bir ózinnen súrayyn.
Tyndaghan júrtym, dúgha qyl,
Qaumenúly Myrzabiy,
Qolymdy jayyp túrayyn!» – dep aghynan jaryldy.

Myrzaby Qaumenúly ózining nazymynda:

«Áueli hamd Qúdaygha zikir sana,
Salauat rasulyma aittym jana.
Bir bәiit kónilime kele qaldy
Tilime jәrdem berse Haq Taghala.
Taupiyqtyng kóp aityndar kәlimasyn,
Estisin bala-shagha, kәri-jasyn.
Zikir, tahiyl, tәsbihty kóp aitsandar,
Bolady Haq qasynda syily basyn» – deydi.

Biz atalmysh aqyndar turaly oiymyz ainaldyrghan bes betke simaytyn bolghandyqtan qysqasha ghana maghlúmat keltirdik. Osy maqalada tilge tiyek bolghan  Núrjan Naushabayúlynyng «Úiyqtama, oyan, Alashym!» atty jinaghy 2014 jyly Astananyng «Foliyent» baspasynan jaryq kórdi. Seyitjan Bekshentayúlynyn, Myrzaby Qaumenúlynyng jәne Myrzahmet Qajygeldiúlynyng ólenderi Qostanayda 2014 jyly jariyalanghan «Sóz jazdym qalam alyp» («Qarlyghash» baspasy) dep atalghan jinaqta bar.

Bir Allagha syiynghan, asyl dinimizdi dәriptegen aqyndarymyzgha Alla jar bolsyn, tuyndylaryn keler úrpaq kózining qarashyghynday saqtap, oqityn bolsyn!

Aqylbek Shayahmet

Abai.kz