(Zeyin Shashkin men Qaynekey Jarmaghambetovtyng esteligi)

Belgili qalamger, jazushy-tarihshy marqúm Amantay Sataevtyng artynda biraz әdeby múra qalghan. Sonyng ishinen biz onyn Maghjan Júmabaevqa qatysty essesin orysshadan qysqasha audaryp berip otyrmyz.

Býgin – Maghjan Júmabaevtyng tughan kýni. (1893. 25 mausym – 1938. 19 nauryz).

Avtor.

Maghjan Júmabaev pen orys aqyny Osip Mandelishtamnyng jaqyn tanys bolghany jóninde ótken ghasyrdyng eluinshi jyldarynyng ayaghynda maghan alghash ret jazushy Zeyin Shashkiyn aitqan edi. (Osip Mendelishtam – HH ghasyrdaghy orys poeziyasynyng iri ókili, 1938 jyly Qiyr Shyghysta aidauda jýrip ólgen).

...1934 jyly Shashkin Mәskeudegi baspa-redaksiya institutyna oqugha týsedi. Keyin búl oqu orynyjabylyp qalghan, ne bolmasa tariyh, filosofiya jәne әdebiyet institutyna qosylghan sekildi.

Zeyin agha KSRO jazushylarynyng I siezine qyzu dayyndyq jýrip jatqan kezde, Mәskeudegi әlde Tveri, әlde Vorovskoy kóshesindegi ýilerding birining aulasynda әpendileu bir adammen oida joqta jolyghysyp qalghany jóninde asyqpay әngimeley bastady. Álgi adamnyng syrt beynesi de birtýrli eken: shalqaya bitken tәkapparlau basyn tómen qaramasyn dep әdeyi ornata salghan sekildi, eki kózi búlttardan әri asyp, gharysh әleminen birdene izdep jýrgendey sonau shyrqau kókke tigilgen...

Álgige jay ghana kóz tastap, әri qaray jýre bergen Zeyindi «Ay, kazah!» – degen dauys toqtatady. Tanqaldyrghany – onyng orystargha tәn әdetpen «ey» dep emes, «ay» dep til qatqany. Qazaqtar ózderine etene tanys adamdargha ghana osylay deytin. Zeyin toqtap, moyyn búrady.

– Sen qazaqsyng ba? Ózim de solay oilagham, sen qazaq shygharsyng dep, jәne bar ghoy, bizding Magagha azdap úqsaydy ekensin.

– Qanday Magagha? – deydi týkke týsinbegen Zeyin.

– Sen ne, Maghjan Júmabaevty bilmeysing be?! – dep súraydy «әpendi» kisi endi búghan sәl qabaq týie qarap.

– Magh... Maghjan... Áriyne, bilem, biraq kezdespep edik...

– Tang qalam! – dedi әlgi adam. – Ony bәri de biledi, biraq tek aty-jónin ghana. Solay ma?! «Basy aspanghaqaraghan» әlgining dauysy búrynghydan da qatqyldau shyqty.

– Siz óziniz kim bolasyz? – dedi súraydy Zeyin.

– Men – Mandelishtammyn. Bayqaymyn, sen bizding Maganyng atyn ataugha da qorqatyn siyaqtysyn... sau bol, qazaq, – degen «әpendi» óz jónine kete barady.

Zeyin osydan keyin búl adamdy Mәskeude qaytyp kezdestire almapty. Biraq Mandelishtam degen siyrek kezdesetin familiyasy esinde birjola qalyp qoyady.

Zeyindi tang qaldyrghan onyng familiyasy emes, sol kezde ekining biri aitugha batyly bara bermeytin qazaq aqynynyng atyn qoryqpay atauy edi. Zeyin osylay kýtpegen jerden Maghjan esimin Mәskeudegi orys aqyny Mandelishtamnyng auzynan estigen bolatyn.

Zeyin agha sәl oilanyp qoyyp, arasynda jótel qysyp alqynyp, úzaqtau ýzilister jasap, әngimesin әriqaray jalghady.

– Qazir qay jerde ekeni esimde joq, Mәskeude oquda jýrgenimde me eken, әlde Kolyma jaqta aidauda jýrgende me... Bir әdebiyetshi, Leningradtan ba, bolmasa, Odessadan ba, óte qúpiya týrde Mandelishtamnyng bir qazaq aqynymen dos bolghanyn aityp edi. Jәne ol Mandelishtamnyng Maghjangha arnaghan eki jol ekspromtyn da aitqan. Sonyng bir joly ghana esimde qalypty, bylay edi: «Nu chto, Magazin Dukenovich, na uliyse temno?». Men dereu әlgi әdebiyetshini týzete bastadym: «Magazin Dukenovich emes, Maghjan Bekenovich. IYә, bizde onday aqyn bolghan, familiyasy – Júmabaev».

Shamam kelgenshe oghan Maghjan turaly týsindirip jatyrmyn, ol maghan Mandelishtamnyng kim bolghanyn aitady. Osynday әdebiyetke qatysty әngimelermen ekeumiz Kolymanyng kazarmalarynda tayganyng úzaq ta ayazdy týnderin qysqartatynbyz, – dep edi Zeyin agha.

QAYNEKEY JARMAGhAMBETOVTYNG MAGhJAN TURALY ESTELIGI

Maghjan jәne Mandelishtam esimderimen men ekinshi ret jetpisinshi jyldardyng basynda qaytadan kezdestum, – dep jazady Amantay Sataev. – Ol kezde Qazaqstan Jazushylar odaghynyng apparatynda qyzmet isteushi edim.

Birde belgili qogham qayratkeri, qalamger Qaynekey Jarmaghambetovpen kezdese qaldym. Ol kisimen taghy bir belgili proza sheberi Ghabdol Slanov dos-jar adamdar eken. Sol arada Qaynekey agha bizdi ýiine shaqyryp, erterekte Semeyden shyqqan «Abay» jurnalyn kórsetpekshi boldy. Býgingi Abylayhan men Abay kóshelerining qiylysyndaghy pәterine bardyq. Boydaq adam túratyn ýidin jayy belgili – shashylyp jinausyz jatyr. Biraq Qaynekey aghanyng kitaptary kóp ekenin bayqadym. Sol uaqytta oqugha tiym salynghan basylymdar kózden tasa, bólek tyghuly eken. Qaynekey bizge revolusiyagha deyin (1917 jylghy Oktyabri tónkerisi. - red) shyqqan «Ayqap», «Abay» «Shura» jurnaldarynyng keybir danalaryn kórsetti.

Kenet, Qaynekey agha kitap sóresining eng týkpirine qolyn súghyp, júqalau bir kitapty alyp, Ghabdolgha úsyndy. Kitaptyng syrtyndaghy «Sholpan», 1912, Qazan» degen jazu kózime ottay basyla ketti.

– Apyrmay, Qaynekey, kitaphanang aitarlyqtay-aq eken, – degen Ghabdol agha sosyn maghan synay qarap: «Maghjan degen aqyndy estip pe edin?» – dep súrady.

Men ol kisige Maghjan esimi bala kýnimnen tanys ekenin, әkemning aghasy Abaqan Qyzyljarda Maghjan diyrektor bop túrghan múghalimderding qysqa merzimdi kursynda tyndaushy bolghany ýshin zardap shekkenin aittym. Jәne Maghjan 1936 jyly aidaudan bosap, tuystaryn aralap elge kelgende, Stepnyaktaghy múghalimder dastarhan jayyp, Abaqan agham birge bolghan eken.

...Eki qalamger aghammen kezdesken men sol arada shynymdy aitsam, tóbem kókke jetkendey bolyp otyrmyn. Sebebi, Maghjan aqynnyng eng birinshi ólender jinaghyn, «Abay» jurnalyn kózimmen kórdim. Búlar ol kezde qolgha týspek týgili, aitugha bolmaytyn dýniyeler, sol ýshin aidalyp ketuing de op-onay edi.

Bizding sózimizdi ýnsiz tyndap otyrghan Qaynekey agha Maghjannyng kitabyn qolyna alyp:

– Maghjannyng týbine jetken ózimizding qazaqtar ghoy. Mәskeu ony tóbesine kóterip edi. Búl sol kezdegi qazaq avtonomiyasyndaghy kóp adamdargha únay qoymady. Sosyn әdebiyettegi sheneunikter aqyngha qarsy ózderining baylauly tóbetterin bosatty... Bir tang qalarlyghy, Maghjan da bir kezdegi Shoqan Uәlihanov sekildi orys intelliygensiyasynyng ishinen jarqyn túlghalardy qapysyz tany bilgen. Ol – Valeriy Brusovpen, Sergey Eseninmen, OsiypMandelishtammen, Vsevolod Rojdestvenskiymen tanys bolghan. Sol kezdegi jas aqyn Mihail Svetlovpen jaqyn aralasqan. Orys klassikterinen – Mamiyn-Sibiryakty, Maksim Gorikiydi, Ertis boyynan shyqqan jerlesimiz Vsevolod Ivanovty audarghan, – dep biraz әngimening basyn qayyryp tastady.

Mәskeude komsomoldyng jogharghy mektebinde oqyghan Qaynekey bos uaqytynyng bәrin KSRO Jazushylar Odaghynyng ghimaratynda ótkizedi eken. Sol jerdegi gazet, jurnal redaksiyalaryna baryp túrady. Ózi kisimen til tapqysh Qaynekey kóptegen orys aqyndarymen shýiirkelesip, kәdimgidey jaqyn aralasa bastapty. Olar da búny bauyryna tartyp, «Kazah Kano» dep ózderinshe at qoyyp alady. Búlay dep alghash ataghan Mihail Svetlov eken. Ekeuara úzaq-úzaq әngime ýstinde ol Svetlovtyng sol kezde attaryn ataugha bolmaytyn biraz qazaq aqyndaryn tanitynyna tang qalady.

Ángime birte-birte orys poeziyasynda «kýmis ghasyr» atanghan jiyrmasynshy jyldardyng ortasyndaghy әdebiyet tarihyna auysady. Ol uaqytta Svetlov Brusov institutynda oqyghan eken. Sol bir kezderdi әngimege ózek etken MihaiylArkadievich Maghjan turaly oqighalardy bylaysha eske alady.

– Men senderding Maghjan Júmabaev degen ýlken aqyndaryndy bilushi edim. Ony Brusovtyng ózi maqtaytyn. Ne bir ataghy bar, qynyr minezdi orys aqyndarynyng ózi oghan jol beretin. Osip Mandelishtam: «Osy bir dala aqynynyng Pegasy әrqashan ertteuli. Qarandarshy, ol adam emes, kentavr sekildi. Onyng astynda poeziyanyng arghymaghy oinaq salady», – deytin.

Maghjan orys aqyndarymen aralasa bastaghanda, Mandelishtam ony «Mag» dep, al men «Jan» dep atadym. Ol bizge qarjylay kómek te jasap jýrdi. Kafeler men traktirlerdegi shyghynnyng bәrin ol ózi kóteretin.

Maghjannyng mynaday bir әdeti de esimnen ketpeydi. Ol Mandelishtamdy kórgende, dereu onyn:

«Ya bolishe ne revnun,

No ya tebya hochu.

Y sam sebya nesu ya,

Kak jertvu palachu.

Tebe ne nazovu ya

Ny radosti, ny lubovi.

Na dikui, chujui

Mne podmenily krovi» – degen ólenin oqy jóneletin.

Mandelishtam: «Kak nash Mag magichesky chitaet moy stihiy!», – dep, búghan balasha mәz bolatyn edi.

Shynynda da Maghjan kez kelgen aqynnyng ólenderin sonday sheberlikpen oqityn. Ol taghy da Mandelishtamdy qúshaghyna alyp, sybyrlay oqidy:

«Poedem v Sarskoe selo!

Tam ulybaitsya meshanki,

Kogda gusary posle piyankiy

Sadyatsya v krepkoe sedlo...

Poedem v Sarskoe selo!

Odnoetajnye doma,

Gde odnodumy-generaly

Svoy korotayt vek ustalyi,

Chitaya «Nivu» y Duma...

Osobnyaky – a ne doma!».

– Mag, Qúday biledi, osy ólendi jazghan men emes, sen sekildisin, – degen Mandelishtam bizdi jaqyn mandaghy traktiyr, kafelerding birine bastay jóneletin.

                      MANDELShTAMNYNG EKSPROMTY

Birde dәmhanadaghy býkpesiz әngime ýstinde ataqty «Grenada» men «Kahovkanyn» avtory Mihail Svetlov Qaynekeyge:

– Senderding ýlken aqyndaryna arnaghan Osip Emilievichtyng alty jol ekspromty turaly aitsam, qalay qaraysyn?

Búghan Qaynekeyding quanghany sonshalyq, dayashyny shaqyryp, dereu gruzinnyng «Teliani» sharabyna tapsyrys beredi. Kenet Mihail Arkadievich sәl oilanyp, sybyrlay sóilep:

– Bylay keliseyik, eshqanday qalam men bloknot degendi qolyna alma. Jazugha bolmaydy. Alty jol ólendi ózbekter aitqanday, «kәllәnә» syighyza almaysyng ba? Mening kurstasym Maghjan men Mandelishtamnyng shygharmalarymen qazir oinaugha bolmaydy. Sondyqtan estigenindi miyna jazughy tyrys, – degen Mihail Arkadievich әngimesin bastady.

– Jasyratyny joq, Mandelishtam tuysqan respublikalardan shyqqan әdebeiyetshilerge sәl jogharydan qaraytyn edi. Biraq, bir tanqalarlyghy, ózi Júmabaevtan eki jas ýlken bola túra, ony ústazy sekildi qúrmetteytin. Ekeui «Stoylo Pegasa», «Domino» degen aqyndar bas qosatyn kafelerde jii jolyghysushy edi.

Birde bir top adam kafede úzaq otyryp, týn ortasy aughanda shyghady. Kóshe tastay qaranghy. Ol kezde Mәskeuding kóshelerinde jaryq bolmaytyn. Bәkene boyly, әljuazdau Mandelishtam qazaq aqynyn qoltyghynan alyp:

«Nu chto, Magjan Bekenovich,

Na uliyse temno?.. – deydi.

Maghjan basyn әntek kóterip, júldyzdy aspangha qarap, әri qaray jalghap әketedi:

« Chudovishna, – kak bronenoses v doke,

Rossiya otdyhaet tyajelo».

– Keremet ólender jazady osy Osip – Hlestakovtyng qyzmetshisi, ә? – dep qoyady sosyn Mandelishtamgha qarap әzildep.

Mandelishtam qalt toqtap:

«Stop, Magjan Kukenovich,

Pod nogamy derimo...».

Maghjannan bastap, barlyghy ayaqtarynyng astyna qaraydy. Eshtene bayqalmaydy.

Mәz bolghan Mandelishtam әri qaray jalghaydy:

«Poydem, Magjan Mukenovich,

Nam-to vse ravno»..».

– Mandelishtam ekspromttyng sheberi bolghan siyaqty ghoy?  

– Bolghanda qanday! Keyde shabytqa mingende qazaqtyng aqyny sekildi, bosaghan shishany dombyra sekildi kóldeneng ústap, úiqasyn keltirip, әndete jóneletin. Mandelishtam Qúdaydyng ózi jaratqan aqyn edi. Ne kerek, «qalamdas dostary» Maghjan sekildi, onyng da týbine jetip tyndy. Ádebiyettegi onbaghandar men ruhany qúbyjyqtardyng jýrmeytin jeri joq qoy, olar әli de tynyshtalar emes... Osy «ruhany qúbyjyqtar» («duhovnye mutanty») degen sózdi Maghjan jii qaytalaudy únatatyn. Biz onyng ómirdegi keybir qúbylystardy bir auyz sózben dәl beyneleytinine tang qalatynbyz.

QANGhA BOYaLGhAN «QYTAYLYQ»

...Barlyghy osy Mandelishtamnyng Maghjangha arnaghan alty jol ekspromtynan bastalghangha úqsaydy. Uaqyt óte kele Mandelishtam osy ekspromttyng negizinde ózining belgili «Jil Aleksandr Gersovich, evreyskiy muzykant» atty ólenin jazady. Onyng astyndaghy datasy – 1931 jyl, 27 nauryz. Búl uaqytta Maghjannyng aty-jóni kenes әdebiyetinen birjola óshirilip, ózi aidaudyng qamytyn kiyip, týrmeden-týrmege kóship jýrgen.

Eki aqynnyng ekeui de eki retten sottalghan, ekeui de kenes biyligining qughyn-sýrginine ayausyz týskender. Eki últtyng eki týrli eki aqyny shygharmashylyq túlgha retinde taghdyrdyng tauqymetin teng bólisken sekildi.

Úzaq jyldar boyy Maghjannyng atyn ataugha, ol turaly jazugha bolmady. Osydan shyghar, Mandelishtamnyng әieli Nadejda Yakovlevna ózining estelikterinde Lubyankanyng (týrmenin) dәlizinde azap kórip, ýsti-basy qangha boyalghan bir «qytaylyqty» kórgenin jazady. Mýmkin Nadejda Yakovlevna osy bir ghana shtrihpen kýiuining dosy, qazaqtyng úly aqynynyng beynesin jadynda qaytadan oyatqysy kelgen shyghar. Ol Lubyankanyndәlizinde kórgen «qytaylyq» turaly jazghanda, osyny oilady ma eken, kim bilsin. Sebebi, qytaylyq degen sóz tyrnaqshagha alynyp jazylghan. Sebebi, búl adamdar tynys belgilerin qalay paydalanudy bilgen ghoy...

MAGhJAN AQYNNYNG BIR SÓZI

Ziyash molla*, Áubәkir tóre, Maghjan aqyn ýsheui Ombydaghy aq pen qyzyldyng arpalysynan qorqyp, kýzding borandy suyq bir týninde qaladan qashyp shyghyp, jaqyn mandaghy Janghabyl degen auylda túratyn Sәule degen baydyng ýiine baryp panalaydy.

Kýn suyq, boran bolghandyqtyn, Ziyash mollany ishikke orap, shanagha delbemen shandyp baylap otyrghyzyp, biri shanagha jegilgen atqa minip, biri artynan aidap, әupirimdep auylgha jetedi.

Sәule bay qashyp kelgen qashqyndardy ne qylsyn, dastarhan jaymaq týgili, tósek te salyp bermepti.

Ýsheui edende domalap jatyp, tanerteng Sәule baydyng ýii nany, mayy, qanty joq shaydy qatqan qara qúrtpen beredi. Shay iship otyrghanda Áubәkir tóre Maghjangha qarap: «Birdene demeysing be?» –depti.

Sonda Maghjan:

«Áubәkir, neni ait deysin?

Borandy suyq joldy ma,

Ombydan biraz shyqqan son,

Suyqtan tonghan qoldy ma?

Arqangha berik tartylyp,

Otyrghan kýlki kýidi me?

Janghabylgha kelgende,

Tandap qonghan ýidi me?

Tanertengi shaydaghy,

Sәukenning qonyr qúrtyn ba?

Qúrt jegende mollanyn,

Búltyldaghan úrtyn ba?», – degen eken.

*Búndaghy Ziyash molla dep atalghan adam – Ziyash (Ziyauddiyn) Aldabergenov kezinde «Ghaliya» medresesin bitirgen, túnghysh jurnalisterding biri. Ghabiyden Mústafindermen birge Qaraghandynyng «Ortalyq Qazaqstan» gazetining alghash irgetasyn qalasqan adam dep jazylady. Búl kisining sýiegi Qypshaq, Soltýstik Qazaqstan oblysyndaghy Uәlihanov audanyna qarasty Juantóbe (On bes jyldyq) auylynyng qorymynda jerlengen. Ákesi Aldabergen zamanynda «haziret» atanghan din qayratkeri bolghan.

Abai.kz