Birneshe jyldyng aldynda Stanford, Massachusets, Garvard siyaqty әlemge әigili uniyversiytetterding studentteri arasynda bilim sayysy (quiz) ótip, qay oqu ornynyng jastary jan-jaqty bilimdi ekeni synaqqa týsken eken.

Kenetten Tokio uniyversiytetining studentteri eshkim oilamaghan jerden bәrine shang qaptyryp, oq boyy ozyp shyghady. Olardyng súraq qoyylghan sәtten bastap batyrmany basqangha deyingi uaqyty orta eseppen nebәri 3 sekundtan sәl ghana asypty.

Sayystan keyin Massachusets uniyversiytetining studenti: «Sayys súraqtary shynymen oigha kelmeytin qiyn súraqtar boldy. Biraq odan da qatty tanghaldyrghany, múnday oghash súraqtargha mýdirmey jauap bergen japon studentterining úshqyrlyghy erekshe eken», dep óz әserimen bólisipti.

Shynynda da, sayys súraqtarynyng janry men baghyty shekten tys әr aluan bolghan eken: «Bangkok qalasyndaghy jyldyq ortasha jauyn-shashyn mólsheri qansha?», «Useyn Bolt 100 metrlik qashyqtyqta әlemdik rekord ornatqan jýgiru kezinde neshe qadam jasady?», «Shopen jazghan shygharmalardyng eng úzaqqa sozylatyny neshe minut?» degen sekildi naghyz shashyrandy mәlimetter edi. Keyinnen japondyq ziyaly bir professor súhbatynda búl kuiz sayysy turaly aita kelip: «Búl sayysta japon studentteri eshqanday sapaly bilimge ie emes ekendikterin kórsetip, әlem aldynda masqara boldy», dep kesip aitady. «Japon studentteri gazetting jyrtyghyn jinap oqyghanday shashyrandy, úsaq-týiek bilimderin ghana pash etti. Múnday jýielenbegen bilimdi shygharmashylyqpen paydalanudyng esh mýmkindigi joq. Búl Japoniyanyng joghary bilim beru jýiesining bir auyr dertke shaldyqqanynyng kórinisi», dep bar ashuyn jetkizgen eken.

Japon tilinde úsaq-týiek bilimdi «mame tisiki» buynymen nemese «búrshaq bilim» dep ataydy. Qazaqshagha audarsaq, «qúmalaq bilim» deuge bolar edi. Shashyranqy, ózara baylanysy joq, әr jerden qúralghan, tura qoydyng qúmalaghy siyaqty shashylyp qalatyn bilim degen beyneli sipattama.

Qanshama «qúmalaq bilim» jinasang da, adam bilimdi bolyp shyqpaydy. Óitkeni múnday jiyntyq keshendi emes, bir sózben aitqanda, jýielenbegen. DNQ degenimiz dezoksiribonuklein qyshqyly degen sózding qysqartylghan týri ekenin bilgenimen adam biologiyalyq keshendi bilim iyesi bolyp ketpeydi. Salystyrmalylyqtyng jalpy teoriyasy ainalasyndaghy 10 qyzyqty әngimeni biluing salystyrmalylyq teoriyasyn formulasynan bastap mengerip, ony ózinning qay jerge deyin týsinip, qay jerden әri qaray týsinbey túrghanyndy sezinuden mýlde bólek nәrse.

Qyzyghy, qarapayym halyq jýieli bilimi bar adamdargha (yaghny óz salasynyng mamandaryna) qaraghanda osy «qúmalaq  bilim» iyelerin әldeqayda bilimdirek dep baghalaytyn kórinedi. Óitkeni jýieli bilimi bar maman óz salasynyng terenine boylaghan sayyn ózining әli de bilmeytin tústaryn anyq bayqaytyndyqtan, kez kelgen mәselege kesip-piship jauap beruden qashady. «Búl degeniniz mine bylay ghoy» deuden góri, «Búlay boluy mýmkin», «Bylay siyaqty» degen sekildi syrghymalylau jauaptar aituy basqalardy kýmәndandyruy yqtimal. Ekinshi jaghynan, kәsiby maman retinde moyyndalghan adam bilmeytin nәrsesin jasyryp-jappay, qorqyp-qysylmay ashyq aita alatyn batyldyghy bary da әser etse kerek.

«Qúmalaq bilim» iyelerin joghary baghalaytyndyghynyng bir aiqyn mysaly – bizding sport kommentatorlary dep oilaymyn. Efirden kim kóbirek úsaq derekter men sandardy aqtaryp tastasa, sol myqty kommentator bolyp kórinetin búrmalanghan bәseke artynda jýredi eken. Óz basym qazaq tilindegi arnalardan futbol nemese dzudo sayysyn kórgen sayyn jogharydaghy japon studentterining maqtaugha túrarlyq tarihyn eriksiz eske alamyn. Bizding kommentatorlardyng úsaq bilimderi tausylmaytyn, sarqylmaytyn, bagha jetpes bir qazyna desenshi! Negizi artyq-kemge alandamay, dәl qazir ótip jatqan oiynnyng ózine bir sәt terenirek ýnilse, kórermenge erekshe ruhany lәzzat syilar edi ghoy (Búl jeke pikirim).

Onyng ýstine, qúmalaq bilim iyeleri ózindi de sonday bilimdimin dep baghalaugha beyim túrady. Búl Daning-Kruger effektisimen (Dunning-Kruger effect) tikeley baylanysty. Daning-Kruger effektisi degenimiz «Adamnyng bilimi men qabileti qanshalyqty tómen bolsa, ol ózin sonshalyqty joghary baghalaydy» degen psihologiyalyq auytqudy bildiredi. Kez kelgen bilim salasyna ýstirt kóz jýgirtuding ózinde-aq ol nәrse jalpylama týsinikti siyaqty әser qaldyrady. Al ony әri qaray terendetip zerttey týssen, mәsele ózing oilaghannan әldeqayda kýrdeli әri týiindi ekenin týsine bastaysyn. Sondyqtan nәrseni sonyna deyin qazbalamay, betin ghana sholyp qoya salu adamgha ózin әldeqayda jayly sezindirse kerek.

Býgingi tanda kýn sayyn paraqtap otyratyn feysbuk posttarymyz ben әleumettik jelidegi dýniyeler týgeldey osy «qúmalaq bilim» qataryna jatady. Sol úsaq-týiek qúmalaqtardan alystap, eng bolmasa kәdimgidey mazmúndy dýnie izdesek, kitap oquymyz nemese jýieli bilim beretin oqu oryndarynyng tabaldyryghyn attauymyz kerek bolar. Shynyn aitqanda, bir blogerding viydeolaryn qarap otyrghansha, jay ghana tútas bir kitapty oqyp shyqqan әldeqayda paydalyraq siyaqty kórinedi (degenmen, solay oilap túryp, bәribir viydeolaryn kóretinimiz bar). Alayda, «Qúmalaq emes, otyn jina!» desimen-aq adamnyng kókireginde kenetten «Ne ýshin?» degen súraq payda bola qalady. Qúmalaq terip jýrgende múnday kýmәn mýlde tuyndamaytyny siyaqty, otyn deseng qaydan bastalghany belgisiz bir qarsylyqqa tap bolasyn. «Kórkem әdebiyet, filosofiya, tarihty oqyp ýiren» desen, «Onyng ne keregi bar?» dep qasarysa qalamyz, al TikTok ashyp alyp saghattar boyy telefon betin sipap otyryp: «Búl viydeolardyng maghan ne ýshin qajeti edi?» dep bir de bir ret súramaymyz. Syrttay qaraghanda búl bir paradoks siyaqty: Bilimning keregi joq bolsa talaby tómen, al shynymen qajet bolsa talaby joghary ma? (Kerek emes bolghan sayyn kerek, kerek bolghan sayyn kerek emes siyaqty ma eken?)

Búl paradoksty týsinu ýshin internetti aqtaryp qarau men kitap oqudyng eki arasyndaghy manyzdy aiyrmashylyqqa nazar audaru kerek. Qoryta aitqanda, búl – kózqaras pen ústanymnyng aiyrmashylyghy.

Internetti aqtarghan kezde biz «oqyrman» emes, kóbine «tútynushy» kýiinde bolamyz. Bastama 100 payyz ózimizding qolymyzda. «Búl maghan únamady», «Búl jalyqtyrdy», «Á, mynau qyzyq eken» dep lezde tandap, әri qaray tútyna beremiz. Dәl bir ýlken dәmhanagha baryp, uaqytynda ýlgerip kóbirek jep qalayyq degen tәsil siyaqty. Negizi internette de otyn týgili ýlken dýniyeler jetkilikti ghoy. Biraq biz olardy tútynushynyng kózimen ghana qaraytyndyqtan, bir de bir maqalany týgel shaynap, týbine deyin zerttep otyrmaymyz.

Al kitap oqyghan kezde adam aldymen avtordy syilaudan bastaydy. «Mәssaghan, osy kisining kitabyn bir oqyp kóreyikshi» dep jayghasyp otyrghan sәtte biz avtordyng arbauyna týsip, onyng әngimesin ýzilissiz tyndap otyrghanday tylsym ortagha enip ketemiz. Jәne ol jerden solay onaylyqpen qashyp shygha almaysyn. Bastama 100 payyz ózinizde emes. Keyde ishing pysyp, jalyqtyrarlyqtay kórinse de, shydam tanytyp tynday beresin. Á.Kekilbaev, M.Maghauiyn, I.Esenberliyn, Q.Júmәdilov, A.Sýleymenov sekildi úly jazushylargha tap bolsan, ailar boyy olardyng әngimesin tyndaugha tura keledi. Tózbey tastap shyghyp ketking keledi ghoy, iyә? IYә, shynymen de adamdar orta joldan tastap ketip jatady. Al eger qashpay ayaghyna deyin jetkizseng ne bolady? Sol kezde oqyghan mazmúnyn, júmsaghan uaqytyn, alghan әserin, oi-tolghanystaryng bәri kelip boyynda «tәjiriybe» bolyp qalyptasady. Al tәjiriybe degenimiz adamnyng túlghalyq qalyptasuyna әser etetin negizgi shiykizattardyng biri. Bizding adamgershilik qasiyetimizding qalyptasuy ata-anamyzdan múragha alghan gender men sol genderding basynan ótkergen tәjiriybesine tikeley baylanysty. Óz betimizben jinaghan tәjiriybe shekteuli bolghanymen, kitap arqyly ony kez kelgen shekke deyin bayyta týsuge tolyq mýmkindik bar.

Qysqasha aitqanda, internetti biz «tútynamyz», al kitaptan biz «tәjiriybe jinaymyz». Sondyqtan osynday eki tandaudyng aldynda túrghan Kapitalizm dep atalatyn qazirgi tútynushylyq qoghamdaghy qarapayym ortasha adam «Tútynudy» tandauy zandylyq shyghar.

Óz basym da әuel basta biraz qúmalaq jinap, ony әleumettik jeli arqyly bilim retinde bólisetinmin. Uaqyt óte kele múnday dýniyelerding adamgha týk te paydasy joq ekenin týsinip, BOLMYS taqyrybyn tolyq kólemde ashudy maqsat etip kitap jaza bastaghan jayym bar. Alayda ókinishke qaray, әli kýnge deyin sizderding oqityn kitaptarynyzdyng vibe-yn (atmosferasyn) dóp basyp shyghara almay kelemin...

Amantay Toyshybayúly

Abai.kz