Búmalanghan derek pen naqty arhivtik shyndyq!

Keyde bir adamnyng ómirbayandyq deregining búrmalanuy tútas tarihy shyndyqtyng kómeskilenuine sebep bolady. Osy maqalada belgili bir memleket jәne qogham qayratkeri, tau túlghanyng tughan jerine qatysty qate mәlemetterdi naqty arhivtik derekter negizinde saralap, naqty derekter arqyly onyng shynayy tughan jerin anyqtap kórsetemiz. Búl tarihy zertteuimiz әdildikti qalpyna keltiruge jәne qújatpen dәleldengen aqiqatty oqyrman nazaryna úsynugha baghyttalghan.

Basyqaradan bastalghan ghúmyr

Jýrgenov Temirbek Qaraúly 1898 jyly 1 qazanda qazirgi Aqtóbe oblysy, Áyteke by audany territoriyasyndaghy (búryn 1971 jylgha deyin Yrghyz audany qaramaghynda bolghan) Basyqara qopasy degen jerde tughan. Óz anasy Janshy kelbetti kisi bolghan. Biraq Temirbekting eki jasynda auyr syrqattan qaytys bolady. Ákesi Qara ekinshi ret Kәmpit degen kisimen otbasy qúryp kishkentay eki jastaghy balany sol kisi bar meyirimen tәrbiyelep shyghady. Temirbekting balalyq shaghy baquatty ortada ótti. Qara Jýrgenúly pysyq, auqatty, el ústaghan adam bolghan kórinedi. Jýrgenning bir úrpaghy, Temirbekting nemere aghayyny Núrjan Júdyryqúlynyng búl deregi de aitylghan pikirlerdin, keltirlgen mәlimetterding aqiqattyghyn odan әri bekitip túr. Onyng bayandauynsha, atalary jazda Basyqara qopasy, Tyshqanbay (qazirgi Aqqúm auyly) salasyn, Jantay degen jerdi jaylap, Qaraqúmdy qystaghan.

Quang Álenúly 6 mynday jylqy, 40 mynday qoy bitken asa dәuletti kisi bolypty.

Quannan – Jýrgen, Túrghan, Dәgir.

Jýrgennen – Júdyryq (shyn esimi-Aqsaqal.), Syrlybay (Qara), Qazybay, Dýisenbay, Ensebay.

Aqsaqaldyng boyy shaghyn bolghasyn, halyq – Júdyryq atap ketken. Syrlybaydy bir synshy kisi «adamnyng aq-qara bastysy eken. Múnyng qorqytpaytyny bolmas» degenin estip, halyq «Qara» dep atap ketken deydi. Qazirgi Jabasaq auyldyq okrugine qarasty Shilikti jaylauyn keyin júrt «Basyqara qopasy» dep atap ketipti. Ertede Kenjeqara bolysyna qaraghan.

Al qystauy Tyshqanbay (qazirgi Aqqúm auyly) men qazirgi Túmabúlaq auyldyq okrugi  ortasynda. Ol jerdi jergilikti júrt «Qaranyng qystauy» dep atap ketken. Qazir qystaudyng oryndary jatyr.

Temirbekting túlghalyq qalyptasuy

Temirbek Jýrgenov 1920 jyly KPSS mýsheligine qabyldanady. Orys-qazaq bastauysh mektebin(1913), Perovskidegi Suhanskiy atyndaghy orys-qazaq uchiliyshesin(1917), Orynbor júmysshy fakulitetin (1923), Orta Aziya memlekettik uniyversiytetin (1927) bitirdi. 1918 jyly Torghayda shyghatyn «Qazaq múny» gazetinde júmys isteydi. Sovetterding Torghay oblystyq sezin dayyndap, ótkizuge at salysty. 1919 jyly Yrghyzdy aq gvardiyashylar men alashordashylardan azat etuge jәne uezde bolghan bay-kulak kóterilisin basugha qatysty. Kenjeghara bolystyq revkom hatshysy, 1920-1921 jyldary Yrghyz uezdik ravkom hatshysynyng orynbasary jәne onyng hatshysy, Yrghyz uezdik atkom hatshysy. 1924-26 jyldary QASSR-ning Týrkistan respublikasyndaghy tolyq pravoly ókili, Qazaqstan men Týrkistan OAK mýshesi. Orta Aziya men Qazaqstannyng últtyq-memlekettik jaghynan bólinu isine belsene qatysty. 1926-29 jyldary Tashkenttegi Qazaq pedagogikalyq institutynyng rektory, 1929-33 jyldary Tәjik SSR-ining qarjy halkomy, Ózbek SSR halyq aghartu komissary. 1933-37 jyldary QASSR halyq aghartu komissary. BK(b)P Qazaqstan ólkelik komiytetining jәne onyng burosynyng mýshesi (1933-37).

Jýrgenov – markizm-leninizm shygharmalaryn qazaq tiline túnghysh audarushylardyng biri. Orta Aziya men Qazaqstandaghy mәdeny qúrylystyng tarihyna da kónil bólgen. Enbek Qyzyl Tu ordenimen marapattalghan.

Jariyalanghan shygharmalary: «KSRO men Qazaqstandy әkimshilk-sharuashylyq jaghynan audandargha bólu mәselesi», Qyzylorda, 1927; «Orta Aziya men Qazaqstanda mәdeny revolusiyasy», A., 1935; «Qazaqstanda sauatsyzdyqty joi júmysy turaly» A., 1936 (Qaranyz: Qazaq sovet ensiklopediyasy, 4-tom, 531-bet; Aqtóbe ensiklopediyasy. 441-bet).

Tughan jeri turaly talas: aqiqat pen jansaq pikir

Temirbek Jýrgenovting tughan jeri turasyndaghy anyq derekter búrmalanyp jýr. Keyingi jyldary ony Qyzylorda oblysynda dýniyege keldi deushiler shyqty. Arhiv derekterdi eshkim joqqa shyghara almaydy. 2018 jyly Saryarqa baspasynan shyqqan A.Almatov pen B.Myrzabaydyng «Temirbek Jýrgenov» atty kitapqa engizilgen  tarihy qújattar múny joqqa shygharady (qaranyz:325, 328-329, 334-335, 341-342, 355, 382-betterinde), Solardyng bir qataryn atap óteyik:

1)Moya avtografiya;

2)Lichnoy listok po uchetu kadrov;

3)Anketa arestovannogo;

4) Opredelenie №4 n – 921021/ 16 Voennaya kollegiya Verhnogo suda SSSR;

5) Dәmetken Ermekovanyn(Jýrgenova) – Tynyshtyqqa jazghan haty;

6)Temirbek Jýrgenovting pasporty.

Atalghan búl qújattardyng qay-qaysysy da «Temirbek Jýrgenov 1898 jyly Yrghyz audanynda tughan» dep «Qyzylorda jaqta dýniyege kelgen» degen dәlelsiz sózderdi teriske shygharyp túr.

1986 jyly Dәmetken Jýrgenova(Ermekova) Yrghyz audanyna kelgeni, sosyn tughan jerindegi Jabasaq auylyndaghy T.Jýrgenovting 1934 jyly salghyzghan mektebin kóruge barghany, «búl ónir Temkening tughan jeri» dep aitqan sózi tarih betinde qaldy.

Oghan qosa 1972-1978 jyldary 12 tomdyq Qazaq KSR ghylym akademiyasy qúrastyrghan «Qazaq sovet enseklopediyasy» shyqty. Ol enseklopediyanyng bas redaktory – Múhametjan Qojasúly Qarataev. Qartaevtan basqa kórnekti ghylym qayratkerleri – akademikter: U.M. Ahmedsafiyn, O.A. Bayqonyrov, S.B. Bәiishov, T.B. Darqanbaev, Á.H. Marghúlan, t.b. ghalymdar maqalalar jazghan. Sol Qazaq sovet ensiklopediyasynyng 1974 jyly jaryq kórgen 4-tomy, 531-betinde «Yrghyz audany, Basyqara qopasynda tughan» dep túr. 2020 jyly Áyteke by audanynyng ortalyghy – búrynghy Komsomol(tarihy atauy - Bógetkól) auyly «Temirbek Jýrgenov auyly» dep jogharghy ministrlik komissiyanyng sheshimimen ózgertildi. Oghan ýles qosqan Aqanseri Ermaghambetov, Egemberli Ábdiraimov, Shara Beknazarovalardy atap aitsaq bolady. Al keyin Janatalap auyly da ózgertuge úsynys tastap kórip edi, ministrlik maqúldamady. Óitkeni Temirbek Jýrgenov naqty derek kózi Áyteke by audanynyng territoriyasynda tughanyn anghartyp túr.

Arhivtik derekter aighaqtyng kózi

Moya avtografiya(Mening ómirbayanym)

Men 1898 jyly Ortalyq Qazaqstannyng Qaraqúm qúmdarynda Ortalyq Qazaqstanda(Aqtóbe oblysy Yrghyz audanynyng shekarasy) dýniyege keldim.

Lichnoy listok po uchetu kadrov(Kadrlyq esepke alu jónindegi jeke paraq)

Tegi: JÝRGENOV

Aty: Temirbek

Ákesining aty: (kórsetilmegen)

Jynysy: er

Tughan jyly, kýni jәne aiy:1898j.1 qazan

Tughan jeri:Aqtóbe oblysy, Yrghyz audany

Partiyalylyghy: VKP(b) mýshesi, partiyalyq ótili 1920j. Parbiylet № 1573310

Anketa arestovannogo(Qamaugha alynghan adamnyng saualnamasy)

Jauaptary:

Tegi: Jýrgenov

Aty: Temirbek

Ákesining aty: (kórsetilmegen)

Tughan jyly:1898j.

Tughan jeri:Aqtóbe oblysy

R-n: Yrghyz audany

Últy men azamattyghy: qazaq, KSRO

Opredelenie № 4N – 921021/ 16 Voennaya kollegiya Verhnogo suda SSSR(KSRO Jogharghy soty Úigharym № 4N-021/56)

Qúramy: Tóraghalyq etushi: әdilet general-polkovniygi Churshinskiy jәne mýsheleri: Zubaev jәne Bordov

1957 jylghy 18 sәuirdegi Kenes Áskerining Bas Prokurorynyng búrynghy Qazaq KSR Halyq Komissarlary Kenesining tóraghasy jәne VKP(b) OK BK mýshesi bolghan Jýrgenov Temirbekting 1898 jyly tughan, Aqtóbe oblysy, Yrghyz audanynyng tumasy, 1938 jyly 25 aqpanda KSRO Jogharghy sotynyng Áskery alqasymen RSFSR Qylmystyq kodeksining 58-2, 58-8, 58-9 jәne 58-11 baptary boyynsha atu jazasyna kesilu turaly isting qortyndysyn jәne mýlkin tәrkileudi qarap, qorghaushynyng advokaty Butovtyng jәne qorytyndysyn kenes әskerining Bas Prokurynyng orynbasary әdilet general-polkovniygi Zubkovty tyndady.

Temirbek Jýrgenovting júbayy Dәmetken Jýrgenovanyn(Ermekova) 1989 jyly 1 qazanda jazghan Tynyshtyq – degen alghys hatynda bylay deydi «Temirbek Jýrgenovting fotosuretin maghan jibergeniniz ýshin maghan kópten kóp raqmet. Suret óte jaqsy shyqqan. Sizding hatynyzdan onyng tughan jeri Yrghyz audanynda, raykom men sovhozdyng 134 mektep pen kitaphana ýshin, bәrin jasap jatqanyn oqydym. Siz jas kezinizde Temirbekti jeke tanyghanyzben, onyng aqyldylyghy men enbekqorlyghy turaly biletininiz, búl bizding halyqtyng dara tughan úlynyng isterine qanshalyqty kónil bólip, óz tughan jerinde – Jýrgenovti joghary baghalap, esinde saqtaytynyn kórsetedi» - dep bayandalghan.

Pasport(Temirbek Jýrgenovting pasporty)

Tegi, aty, әkesining aty: Jýrgenov Temirbek

Tughan jyly jәne tughan jeri: 1898 jyl. Aqtóbe oblysy

Últ: qazaq

Áleumettik jaghdayy: qyzmetker

Túraqty túrghylyqty mekenjayy: Alma-Ata qalasy

Qoly: T.Jýrgenov

№ AE 229728

Osy arhivtik derekter Temirbek Jýrgenovting Aqtóbe oblysy, Yrghyz audanynda tughanyn taygha tanba basqanday rastap túr. 1928 jyly 3 qazanda qaulysymen Aqtóbe oblysy boyynsha komissiya qúrylyp, Yrghyz audanyndaghy iri baylardyng mal-mýlkin tәrkileu kózdeldi. Nәtiyjesinde 1928 jylghy 25 qazandaghy audandyq tәrrkileu komissiyasynyng mәlemeti boyynsha Qara Jýrgenúlynyng 175 1/3 bas maly tәrkilendi(B.Qúljaev pen T.Ábdirahmanovtyng 2020 jyly «Aqtóbe» baspasynan shyqqan «Taghzym» atty kitabynyng 29-b. Aqtóbe oblystyq arhiyvindegi qújat). Oghan qosa Temirbekting atasy Jýrgenning tughan bauyry Dәgir Yrghyzdyng Jaysanbayynda qaytys bolghany, beyitining basyna belgi qoyghany anyqtalyp «Yrghyz audanynda» degen derekterdi bekitip, ýstemelep túr.

Temirbekting tughan jeri – Basyqara qopasy!

Aqtóbe oblysy Áyteke by audany Jabasaq auyldyq okrugine qarasty territoriyasynda Jýrgen әuletine qatysty jer-su ataulary, belgiler kýni býginge deyin saqtalghan. Atap aitsaq, Basyqaranyng qopasy delinetin jer, soghan taqau ornalasqan Temirbekting arghy atasy Jәrimbetten taraytyn Saryqasqalar qorymy. Búghan Shómekeyding osy atalyghyna jatatyn Ýderbay esimdi kisining Biybibatima atty qyzynan tughan, Jýrgenovterge jiyen bolyp keletin aqqúmdyq Bayniyazov Aydarhan aqsaqaldyng (1929-2022) myna sózi de: «Temirbekting babasy Quannyng bәibishesining mýrdesi Tolybay sayy men Qyzyljar sayynyng qiylysqan túsyndaghy Aqsu degen ýlken tóbening basynda, ol jer «Bәibishe qorymy» atalady», – dep taghy bir aighaqty berip túr (Qaranyz: Kәrten B. Qas ýlekten tughan kәtepti...// 27.11. 2014. aqtobegazeti.kz). «Temirbek Jýrgenov» atty kitaptaghy ghalym R.Sýleymenovtyn, M.Kenjebaevtyn, B.Myrzabaevtyng t.b. zertteushilerding enbekterinde Temirbek Jýrgenovting 1898 jyly Yrghyz uezine qarasty Basyqara qopasy degen qonysta dýniyege kelgendigi anyq jazylghan. Atap aitsaq Qazaqstan, Resey arhivterindegi qújattar negizinde naqtylap bayandalghan. Ol derekterdi jogharghyda ashyq aityp, anyqtap kórsetken bolatynbyz. Tipti Almat Tobabergenúlynyng tughan shóberesi, Tóremúrattyng nemeresi qazaqtyng túnghysh skripkashysy, aqqúmdyq Ghalymjan Ábdisalamovtyn(qaranyz:N.Sýiin - Skripka taghdyr. Aqqúmda aunap ósken bala...//16.01.2026. aqshamgazeti, Ystambúlda Álim Almat esimdi qazaq sarbazy túrady.., Tәlkeke týsken taghdyr...//2016. Qazaqstan Últtyq telearnasy) esteliginde 6-7 jasynda atasy Tóremúrat Qaraqaydan Basyqara qopasyn jaylaghan úly naghyshysynyng Qara úly naghyshysynyng auylyna barghanyng aitqan bolatyn. Sol esteliginde Temirbek Tashkenttegi oquynan kelip jatqan kezi eken(qaranyz:Iliyasova, K.M. Álim Almat: Ómiri men óneri, 16-17 bet.). Osy derekterdi Rahmet Jaqypov esimdi aqsaqalda(1902 j.t.) estelikteri bekite týsedi.

Jalpy saryghasqalar Syr boyymenen Yrghyz uezining territoriyasynda ornalasqan. Qazirgi Áyteke by audanyna qarasty Basyqara qopasy, Shilikti, Qaraqaydyng boyy, Bylqyldaq degen ónirlerdi jaylaghan.

Taghyda qaytalap óteyik.

Basyqara qopasy – Aqtóbe oblysyndaghy tarihy jer atauy. Ilkide Kenjeqara, búryn 1971 jylgha deyin Yrghyz audanyna, qazir Áyteke by audanyndaghy tarihy tereng saryghasqalardyng qútty mekeni bolghan. Sol jerde tórt ataly Shómekeyding Bozghúl tarmaghynan taraytyn saryghasqalardyng bәiitteri kóptep kezdesedi. Soltýstigi –Shilikti, soltýsik-shyghysy Jantay(Tolybay jaq), ontýstigi – Qaraqay(Aqqúm), ontýstik-shyghysy Ashysay, shyghysy – Shilibóget, soltýstik batysy – Jabasaq, ontýstik-batysy Kuraylysor, Shaghyr qystauy, batysy – Qodar.

Memleket jәne qogham qayratkeri, tau túlgha – Temirbek Jýrgenov Aqtóbe oblysy, qazirgi Áyteke by audany, Aqqúmnan 25 shaqyrym jerdegi Basyqara qopasynda tughany anyq. Qazaqstan jәne Reseydegi 6 arhivtik qújat pen 2018 jyly Saryarqa baspasynan jaryqqa shyqqan «Temirbek Jýrgenov» enbektegi mәlemetter naqty aighaq. 2018 jyly Aqtóbe baspasynan shyqqan «Álim Almat: Ómiri men óneri» atty enbekting 16-17 betterindegi mәlemetter.  Kóptegen ghylymy maqalalar, atap aitsaq 2014 jyly 27 qarashadaghy Bóribay Kәrtenning «Qas ýlekten tughan kәtepti» maqalasy, 1974 jyly jaryq kórgen Qazaq Sovet enseklopediyasynyng 4-tomynyng 531-betindegi mәlimet, Yrghyz audany ensiklopediyasy 185-betindegi, Áyteke by enseklopediyasynyng 168-betindegi mәlmetter Basyqara qopasyn ýstemelep anghartyp túr.

Jabasaqtaghy «Qyzyl mektebtin» tarihy

T. Jýrgenovting núsqauymen 1934 jyly “1000 mektep baghdarlamasy” ayasynda Jabasaqta salynghan mektepting jobasy Leningradta jasalynyp bekitilgen deydi. Bastauyshqa jobalanghan mektep edi. Qostanaydyng Amanqaraghay atalatyn ormandy jerinen bórenelerdi tasyp әkelgen. Qúrylysqa elding adamdary da júmyldyrylghan. Pishini «P» әripine úqsas. Qabyrghasynyng qalyndyghy – 1 metr, biyiktigi – 4 metr. Tóbesi qyzyl qanyltyrmen jabylghan. Mektep qúrylysyn halyq arasynan shyqqan ataqty Dosjan, Ermekbay, Serikbay, Óksikbay, Dosmaghanbet degen sheberler jýrgizgen.

Mektep alghashqy diyrektory – Núraly Qashqynbaev. 1953 jyly múghalimder sany 18ge jetken. Talay daryn ósip, jetilgen. Mektepten týlep úshqan respublikagha tanymal jandardyng ishinde Qazaqstannyng enbek sinirgen әrtisi – Túrar Álipbaev, Mәdeniyet qayratkeri – Rysjan Ilyasova, Áyteke by audany qúrmetti azamaty, Bilim beru salasynyng ýzdigi, belgili sazger, ardager ústaz – Altynbaev Quanysh, Áyteke by audany qúrmetti azamaty, Bilim beru salasynyng ýzdigi, ardager ústaz – Bayniyazov Aydarhan, Respublikagha tanymal paluan, QR Sport sheberi, Halyqaralyq sport sheberi, talay jarysta atoy salyp jýrgen – Snadinov Shynbay, Jeltoqsan ardageri – Shara Beknazarova t.b. kóptegen shәkirtter bilim alghan. Búl mektep jayynda aghymdaghy 2026 jyldyng 7 shildesinde Euraziya birinshi arnasyndaghy Basty janalyqtarynda shúghyl týrde restavrasiya jasalmasa, qayta-qalpyna kelitrmese mektep týbegeyli joyylyp ketui mýmkin dep dabyl qaqqanbyz(Jýrgenov sadyrghan mektep jermen-jeksen boluy mýmkin...// 07.07. 2026. https://1tv..kz).

Maqalada Temirbek Jýrgenovting tughan jerine qatysty biraz arhivtik derekterdi, ghylymy enbekterdegi mәlemetterdi taldap, taza búltartas shyndyqty kórsetuge tyrystyq. Barlyq qújattarda Temirbek Jýrgenovting Aqtóbe oblysy, Áyteke by audanyndaghy Basyqara qopasy(búrynghy Yrghyz audany) degen jerde dýniyege kelgendigin naqtylap, Qyzylorda jaqta dýniyege kelmegendigin tolyq jetkizdik dep oilaymyz. Týrki júrtyna ortaq túlgha, memleket jәne qogham qayratkeri, ýsh memlekette ministr bolghan Temirbek Jýrgenov esimi mәngi baqy elimizding tórinde últ maqtanyshy retinde qalatyny sózsiz. Tarihty búrmalau – keshegi ótken kýnimizgdi joqqa shygharyp, týp tamyrymyzgha balta shabu dep esepteymiz.

Asqar Rahymjanúly, tarihshy

Abai.kz