Basy: «Tasdiyq» traktaty – Abay ghalamaty

Jalghasy: «Tasdiyq» traktaty – «Alany tanymaq» bólimi

Jalghasy: Allanyng ghadalәt sipaty

Bolmys degen – Qúday, adam hәm dýniye. Óz kezeginde adam da ýsh bólikten: jan, aqyl (ruh) jәne tәn. Adam tәni – topyraq, ol bir qalypta túra almaq emes, óspek, qartaymaq, aqyrynda ólmek, joq bolmaq.

Al, jany – Jaratushynyng zәredey bólshegi, ol ózgermeydi, әri joghalmaydy. Aqyl men sezim she? Búl ekeui – «ruh» delinedi. Ruh ta ajalsyz. Ol adamnyng janymen birge aqiyretke (qiyametke) ketpek. Demek, aqiyret degenimiz – jannyng ruhpen birge «qabirden әri ótui» (Abay). Qazaq halqy ony «aruaqtar әlemi», islamda «barzak әlemi» deydi. Sonymen, qaytalap aitayyq, tәn – topyraqqa ainalyp, jan men aqyl ghayypqa ótedi. Demek, «ózin tanymaqtyn» mәnisi – dýniyening kórinbegen syryn tanyp-biluge sayady.

Abay tanymyndaghy adam bolmysy  

Hakim aitqan aqyl, ónege, ósiyet sóz, asyl iydeyalardy boyyma qaytsem sinirem degen adamgha ózin tanymaq shart. Adam bolmysy jayynda «Kók túman – aldyndaghy keler zaman» óleninde oishyl aqyn bylay deydi:

Aqyl men jan – men ózim, tәn – meniki,

«Meni» men «menikinin» maghynasy – eki.

«Men» ólmekke taghdyr joq әuel bastan,

«Meniki» ólse ólsin, oghan beki (1897).

Tәn kindigi – tabighatta. Jan men aqyl – ruh әleminen. Búl ekeui atyndy adam qylady, әri ólmeydi  («Tabighat ólse óler, adam ólmes»). Sóitip, tәn men jan mýldem eki bólek nәrse. Olay bolsa, qaytip syiyspaq? «Jýrekte qayrat bolmasa» óleninde ghúlama múny bylaysha úqtyrady:

Tәn sýigenin bermese,

Jan shydamas jany ashyp.

Bere berseng «ber» dese,

Ýmit eter talasyp (1898).

Jan ayauly, ol tәn neni sýise, qalasa, sony beruge tyrysyp baghady. Biraq tәn – toyymsyz, qanaghatsyz. Nening de bolsa, ólsheui baryn bilmeydi. Bere berseng «ber» deydi («nәpsi» degen úghym osy). Jan lajsyz, tәn «bere berin» bir qoyar, bәlki, toyar dep ýmit etpek, talasqa týspek. Pendelik ómir, adam jýregining maydan alany boluy, mine, osy aitylghan talastan tuady. Adam jaratylysy basqa jan iyelerinen ózgeshe. Sondyqtan kelesi shumaqta úly aqyn: «Malda da bar jan men tәn, Aqyl, sezim bolmasa. Tirshilikting nesi sәn, Terenge bet qoymasa?» deydi. Búl jerde terenge (tylsymgha) bet qon – Qúday isin oilanu degen maghynany bildiredi.

Qoryta aitqanda, jan ekenindi sezip-bil, nәpsindi teje. Ózindi tanu prosessi degen osy. Abay: «Nәpsisin tyiyp, boyyn toqtatqan kisining jaman atanyp, nәpsisi biylep, maqtangha erip, pәle shygharghan kisi myqty atanatúghyny nesi?» deydi. Oishyldyng tobyrlyq sanany synaghan búl sózi eskirgen joq, ol býgingi bizderdi de shyndyqpen jýzdestiredi.

Endi Abaydyng songhy ólenining biri – «Toty qús týsti kóbelekke» (1902) sәl ayaldayyq. Osy júrt «Tasdiyq» traktaty mazmúnyn týsine aldy ma degen kýmәni kóp oishyl: «Zamandy qay jan biylemek?» degen saual tastaydy qauymgha. Saual jauaby mynau: «Kim ózining jan ekenine kәmil senip, tәnning «bere berine» iylikpese, sol kisi zamandy biylemek!». Óitkeni, joghalmaytyn, mәngi jangha ótkinshi, uaqytsha zaman qaytip biylik jýrgizsin. Dәrmensiz. Zamangha bas iymegen, iylikpegen jan iyesi sufizmde «kәmil adam», al Abay múrasynda ghadalәtti adam, tolyq adam, taza músylman delingen. Qazaqtyng jalpaq tili ony «Qúdaygha qaraghan adam» deydi. Ataulary bólek, biraq ishki mazmún bir, olargha ortaq basty erekshelik – Haq jolynda boluy. Abay: «Ózge jolda ne ýmit bar?» deydi. Aytsa aitqanday, oi-hoy, materialdyq progress dedik, búl joldyng baqyt әkelgeni kәne? Adamzat antarylyp qaldy tap qazir. Óitkeni, Abay ilimi boyynsha ýmit pen qayyr tek qana Qúday taghala jolynda! Tómende traktattyng «Ózin tanymaq» bólimin taldau barysynda osyghan kóz jetkizetin bolamyz.

Pendelikting kәmәlaty – Haq joly arqyly 

«Endi bildinizder, ei, perzentter! Qúday taghalanyng joly degen jol  nihayatsyz[1] bolady. Onyng nihayatyna eshkim jetpeydi. Biraq sol jolgha jýrudi ózine shart qylyp (astyn syzghan – biz) kim qadam basty, ol – taza músylman, tolyq adam delinedi. Dýniyede týpki maqsatyng óz paydang bolsa – ózing nihayatlysyn, ol jol Qúdaydyng joly emes. Ghalamnan jiylsyn, maghan qúiylsyn, otyrghan ornyma aghyp kele bersin degen ol ne degen nysap? Ne týrli bolsa da, ya dýniyennen, ya aqylynnan, ya malynnan ghadalәt, shapaghat sekildi bireulerge jaqsylyq tiygizbek maqsatyng bolsa, ol jol – Qúdanyng joly. Ol – nihayatsyz jol, sol nihayatsyz jolgha ayaghyndy berik bastyn, nihayatsyz Qúdaygha taghriyf   hasiyl[2]   bolyp   has[3]   izgi   qúldarynan   bolmaq  ýmiti   bar. Ózge jolda ne ýmit bar?».

Mine, traktattyng «Ózin tanymaq» bólimin Abay osylaysha týiindeydi. Pendelikting kәmәlat tappaghy – Haq joly arqyly degen búl qorytyndysyna oishyl teren, әri jýieli zertteu-zerdeleu izdenisterin atqara otyryp keledi. Tómende solardy ret-retimen taldap, tәpsirlep kórmekpiz.

Sóz bolyp otyrghan «Ózin tanymaq» bólimin Abay bylaysha bastaghan: «Endi bizding bastaghy taghrif boyynsha Qúday taghala ghylymdy, rahymdy, ghadalәtti-qúdiretti edi. Sende búl ghylym, rahym, ghadalәt ýsh sipatpenen sipattanbaq: ijtihatin[4] shart ettin, músylman boldyng hәm tolyq insaniyatyn[5] bar bolady». Búl jerde «bizding bastaghy taghrif boyynsha» dep  ústaz aldynghy «Alla taghalany tanymaq» bólimdi aityp otyr. Allanyng ýsh úlyq sipaty (ghylym, rahym, ghadalәt) sol bólimde anyqtalghan bolatyn.

Sonymen, Allanyng ýsh úlyq sipatyna sәikes adamnyng da ýsh basty sipaty boluy kerek. Pendening Allagha úqsastyghy, Onyng sonynda bolu kerektigi barshagha ayan aqiqat. Oghan orta ghasyrlyq jәuanmәrtlik ýsh haslet, sonday-aq, «kәmil adam» ilimi dәlel. Sol sebepti «bizding bastaghy taghrif boyynsha» dep bastaghan janaghy sózin Abay bylaysha jalghastyrghan:

«Belgili jәuanmәrtlik[6] ýsh haslәt[7] birlәn bolar degen: siddiyq[8], kәrәm[9], ghaqyl[10]. Búl ýsheuinen siddiq – ghadalәt bolar, kәrәm – shafaghat bolar. Ghaqyl maghlúm-dýr, ghylymnyng bir aty ekendigi. Búlardy әr adamnyng boyynda Alla tabaraka ua taghala tәhmiyn[11] bar qylyp jaratqan. Biraq oghan rәuaj[12] berip gýldendirmek, bәlki, óz halinshe kәmәlatqa jetkizbek adam jәhәtinde[13] bolmaq. Búlar – óz ijtihating birlәn niyet haliys[14] birlәn izdenseng ghana beriletin nәrseler, bolmasa joq».

Kórdiniz be, siddiq (shyndyq), kәrәm (izgilik), ghaqyl (aqyl) – adam boyynda bar ýsh qasiyetter. Búl – janalyq emes. Abay osy eski ýshkil men ózi anyqtaghan jana ýshkildi (ghadalәt, rahym, ghylym) salystyra kele, ekeui bir dep mәlimdegen. Óitkeni, olardy әr adamnyng boyynda bar qylyp jaratqan bir Alla. Oghan rәuaj berip gýldendirmek, óz halinshe kәmәlatqa jetkizbek adamgha paryz is. Talapsyzdyq, tereng oy izdemeu – ghapyldyq. Ómir «hayuansha jýrip kýneltpek»-pen ótpeuge keregi – ruhany kemeldik, niyet halispen (taza niyetpen) izdene beru». Abaydyng jetkizbek asyl iydeyasy, mine, osy.

Hakimning biluinshe, ruhany kәmәlatqa jetuding kepili – Qúday jolyna jýrudi shart qylyp, qadam basu! Týzu joldy tanytpaq ne ýshin manyzdy,  Abay ony ne sebepten maqsút qylghan? Endi osyghan keleyik.

Oy kózimen qarasanyz, tirshilik iyelerining jolsyz qalghany joq. Qay-qaysysyna da rahymdy Alla taghala jol salghan. Qús degeniniz aspan әleminde myndaghan shaqyrym úsha otyryp, izdegen mekenin dóp tabady. Sudaghy balyq, taudaghy an, jazyqtaghy hayuan, bәri-bәrining baghyt-baghdardan adaspaq emes, qúmyrsqa sekildi tittey jәndikke sheyin óz jolyn biledi. Jolyn bile almay, adasudan kóz ashpaytyn tek Adam Ata nәsili ghana. Onyng ózindik sebebi mynau: Alla taghala adam balasyn erekshe iyesi qylyp jaratqan, әri tandau erki berilgen. Onyng esesine týzu joldy tabu qiynnyng qiyny:  «Ómir joly – tar soqpaq, bir iygen jaq», yaghny synaqqa toly. Oghan bere berseng «ber» deytin nәpsi quatyn qosynyz. Ol jenbey qoysyn ba: adamdar dýniyege boy aldyryp, ayaghyn kóp shaldyrmaq. Ne istemek kerek?

Alla taghalanyng pendelerine salghan joly bary, ol – kiyeli kitaptar kórsetken mahabbat hәm әdilettin, óz sózinshe, «Adamzattyng bәrin bauyrym dep» sýngding joly ekeni Abaygha jaqsy mәlim. Sondyqtan Haq jolynda boludyng mәnisin úqtyrudy bylaysha bastaghan:

«Búl aitylmysh ýsh haslәtting iyelerining aldy – payghambarlar, onan song – әuliyeler, onan song – hakimder, eng aqyry – kәmil músylmandar. Búl ýsh týrli nәrseni: fighyl Qúdanyng sonynda bolmaqty, ózin Oghan qúl bilip, búl fighyldargha ghashyq bolyp tútpaqty payghambarlar ýiretti».

Payghambarlar tura joldy kórsetti. Onan Qúday isi sonynda boludy ýirengen ruhany ústazdar kópshilikke ýlgi-ónege berdi.  Ruhany ústazdar arasynan Abay әulie men hakimge erekshe kónil bólgen. Nege? Sebebi, júrtshylyqty alang qylghan diny adasqandyq pen fanatizm tórkini – әuliyelikti úqpaugha tireledi. Abay: «Árbir nadannyng «biz tarihatqa kirdik» dep jýrgeni «biz búzyldyq» degenimenen bir bolady» deydi. Hakimge toqtalghan sebebi, adamzat kóshi songhy ghasyrlarda joyqyn «teoriyalar» men súrapyl «izmder» dәmin tatty. Dýniyening oiran bolu ya bolmauy,  hakimdik ilim-bilimge tәueldi. Osyghan kóz jetti. Abay: «Qúday sonynda bol, ózge jolda ne ýmit bar?» deydi.

Endi tómendegi mәtinge kóz salayyq:

«Áuliyelerge әuliyeler oqydy, ghashyq boldy. Biraq, olar uhrauiy[15] paydasyn ghana kýzetti. Ghashyqtary sol halge jetti, dýniyeni, dýniyedegi tiyerlik paydasyn úmytty. Bәlki, hisapqa almadilar. Hakimder dýniyede tiyetin paydasyn sóiledi. Ghibrәt kózimen qaraghanda, ekeui de (әulie men hakim) birinen-biri kóp jyraq ketpeydi. Onyng ýshin әrbirining sóileui, aituy basqasha bolsa da, Alla taghalanyng súnghatyna qarap pikirlemekti ekeui de aitty. Pikirlemekting sony ghibratlamaq bolsa kerek. Búl  ghaqyl, ghylym – ekeui de  ózin zorgha eseptemekti, zalymdyqty, adam ózindey adamdy aldamaqty jek kóredi, búl – ghadalәt bolsa kerek. Hәm ekeui de marhamatty, shapaghatty bolmaqtyqty aityp búiyrdy, búl – raqym bolsa kerek. Biraq mening oiyma keledi, búl eki taifa (top) әr qaysysy ózderine bir týrli nәpsisin fida qylushylar dep. Yaghni, pendelikting kәmәlaty (astyn syzghan – biz) әuliyelikpen bolatúghyn bolsa, kýlli adam tәrki dýnie bolyp «hu» dep tariqatqa[16] kirse, dýnie oiran bolsa kerek. Búlay bolghanda maldy kim baghady, dúshpandy kim toqtatady, kiyimdi kim toqidy, astyqty kim egedi, dýniyedegi Allanyng pendeleri ýshin jaratqan qazynalaryn kim izdeydi?

Hәramiy[17], makruhiy[18] bylay túrsyn, Qúday taghalanyng quatymenen, ijtihat aqylynmenen tauyp, rahatyn kórmegine bola jaratqan, bergen niyghmetterine[19], onan kórmek húzurgha[20] suyq kózben qarap, eskerusiz tastap  ketpek aqylgha, әdepke,  ynsapqa dúrys  pa? Sahib niyghmetke[21] shýkirshiliging joq bolsa, әdepsizdikpenen kýnәkәr bolmaysyn  ba?

Ekinshi – búl  joldaghylar  qor  bolyp,  dýniyede  joq bolyp ketu de haupi bar, uә kәpirlerge jem bolyp ketu de, qaysybir sabyrsyzy jolynan tayyp, sabyrmen bir qarar túramyn degeni bolyp ketseler de kerek».

Úzaq mәtinnen úghylatyny: әulie de, hakim de ýsh haslәt (Ghylym, Ghadalәt, Rahym) iyeleri. Ekeui de: «nәpsisin fida qylushylar». Áuliyening aiyrmasy: «Dýniyeni, dýniyedegi tiyerlik paydasyn úmytty». Óitkeni, ol ruhany kemeldik shynyna shyqqan jan. Biraq oghan dýiim júrt eliktese, dýnie býlinedi. Sondyqtan әuliyelik turaly sózin Abay: «Egerde búl jol  jarym-jartylaryna ghana aitylghan bolsa, jarym-jarty rast dýniyede bola ma? Ras bolsa, hәmmagha birdey rast bolsyn, alalaghan rast bola ma, hәm ghadalәt bola ma? Olay bolghanda, ol júrtta ghúmyr joq bolsa kerek. Ghúmyr ózi – haqiqat. Qay jerde ghúmyr joq bolsa, onda kәmәlat joq» dep qorytady.

Sóitip, әuliyelikti emes, ruhany kemeldikke tәjiriybe jinamay, yaghny jaqsylyqtar jasamay, ómir synaghynan ótpey-aq jetuge bolady degen jalghan iydeyany synap otyr. Kәmil iman qúr ghana inanmaqtyq emes, sol siyaqty әuliyelikke de tәjiriybe arqyly jetesin. Manyzdy týiin: Alla men ahiyret siyaqty ghúmyr da haqiqat («ýsh anyq» degenimiz de osy).

Endi Abay hakim men ghalymnyng aiyrymyna ótedi. Ony: «Hakim, ghalym – asylda bir sóz, biraq gharafta[22] basqalar-dýr» deuimen úqtyrghan. Áuliyening dýniyege tiygizer paydasyn úmytqany sekildi ghalymnyng nazarynan tylsym syrt qaluy bek mýmkin. Sóitip, syrtqy ghylym shenberinen asa almay, Haqty tappaq, týpki sebepti bilmekten shet qalady. Jan syry men jaratylys syry biri birinen ajyrap qalghany, әriyne, zor olqylyq.

Dýniyening kóringen hәm kórinbegen syryn týgendep bilgen túlgha qaysy? Ol – hakim. Abay onyng tolyq adam, yaghny asyl ýlgi ekendigin: «Adaspay tura izdegen hakimder bolmasa, dýnie oiran bolar edi. Fighyl pәndenin[23] qazyghy – osy jaqsy hakimder, әr nәrse dýniyede búlardyng istihrajy[24] birlәn rәuaj[25] tabady» dep jetkizgen. Dese degendey, hakim iliminsiz mahabbat pen әdilet jer betinde saltanat qúra almaydy. Búl – aqiqat!

Qorytyndy: Ghylym, ghadalәt hәm mahabbat – bolmys zandylyghy. Jeke adam, býkil qogham ýshin baqyt, әri kәmәlat joly – osy ýsheui.  Abay: «Búl ghadalәt, mahabbat sezim kimde kóbirek bolsa, ol kisi – ghalym, sol – ghaqyl» deydi. Hakimning «Ózin tanymaq» ilimi jayly sózimiz osymen tәmam. Kelesi kezekte traktattyng «Dýniyeni tanymaq» bólimin zerttep-zerdelemekpiz.

Asan Omarov, abaytanushy

[1] Nihayatsyz (arabsha) – sheksiz, ólsheusiz.

[2] Taghrif hasil (arabsha) – nәtiyjeli tanym, paydaly qorytyndy.

[3] Has (arabsha) – naghyz, óte.

[4] Ijtihat (arabsha) – talaptanu, izdenu, bir nәrsege berile enbektenu.

[5] Insaniyat (arabsha) – adamgershilik.

[6] Jәuanmәrt (parsysha) – myrza, shýlen, keng peyildi.

[7] Haslәt (arabsha) – sipat, týr, qasiyet.

[8] Siddiq (arabsha) – shyndyq, shyn.

[9] Kәrәm (arabsha) – izgilik.

[10] Ghaqyl – aqyl, aqyldylyq, danalyq.

[11] Tәhmin (arabsha) – shama, shamasy.

[12] Rәuaj (arabsha) – kórkeytu, paydagha asyru.

[13] Jәhәt (arabsha) – ynta, jiger.

[14] Halis (arabsha) – taza, kirshiksiz. Niyet halis – taza niyet.

[15] Uhrauy (arabsha) – o dýniye, aqiyret.

[16] Tariqat (arabsha) – dindegi әuliyelik jol, taqualyq.

[17] Hәramy (arabsha) – aram nәrse.

[18] Makruhy (arabsha) – jiyrenishti, jaman. Sharighatqa teris, әbýiirsiz is.

[19] Niyghmet (arabsha) – jaqsy ómir, baylyq, Allanyng bergen dәulet, yrysy.

[20] Húzur (arabsha) – kórkeng, damu, tynyshtyq, rahat.

[21] Sahib niyghmet (arabsha) – baylyq, dәulet iyesi. Búl jerde «Qúdaydyng bergeni» degen maghynada.

[22] Gharaf (arabsha) – tanym.

[23] Fighyl pәnde (parsysha) – adam isi degen maghynada.

[24] Istihraj (arabsha) – isteu, shygharu, oilau.

[25] Rәuaj – retteu, paydagha asyru, taratu.

Abai.kz